Adhyaya 49

Verse 1

जनमेजयमन्त्रिसंवादमुखेन पुनः परीक्षिच्चरितकथनम्।। 1 ।। शौनक उवाच। यदपृच्छत्तदा राजा मन्त्रिणो जनमेजयः। पितुः स्वर्गगतिं तन्मे विस्तरेण पुनर्वद।।

janamejayamantrisaṃvādamukhena punaḥ parīkṣiccaritakathanam|| 1 || śaunaka uvāca| yadapṛcchattadā rājā mantriṇo janamejayaḥ| pituḥ svargagatiṃ tanme vistareṇa punarvada||

Verse 2

सौतिरुवाच। शृणु ब्रह्मन्यथाऽपृच्छन्मन्त्रिणो नृपतिस्तदा। यथा चाख्यातवन्तस्ते निधनं तत्परिक्षितः।।

sautiruvāca| śṛṇu brahmanyathā'pṛcchanmantriṇo nṛpatistadā| yathā cākhyātavantaste nidhanaṃ tatparikṣitaḥ||

Verse 3

जनमेजय उवाच। जानन्ति स्म भवन्तस्तद्यथावृत्तं पितुर्मम। आसीद्यथा स निधनं गतः काले महायशाः।।

janamejaya uvāca| jānanti sma bhavantastadyathāvṛttaṃ piturmama| āsīdyathā sa nidhanaṃ gataḥ kāle mahāyaśāḥ||

Verse 4

श्रुत्वा भवत्सकाशाद्धि पितुर्वृत्तमशेषतः। कल्याणं प्रतिपत्स्यामि विपरीतं न जातुचित्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।। 49 ।।

śrutvā bhavatsakāśāddhi piturvṛttamaśeṣataḥ| kalyāṇaṃ pratipatsyāmi viparītaṃ na jātucit|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi ekonapañcāśattamo'dhyāyaḥ|| 49 ||

Verse 5

सौतिरुवाच। मन्त्रिणोऽथाब्रुवन्वाक्यं पृष्टास्तेन महात्मना। सर्वे धर्मविदः प्राज्ञा राजानं जनमेजयम्।।

sautiruvāca| mantriṇo'thābruvanvākyaṃ pṛṣṭāstena mahātmanā| sarve dharmavidaḥ prājñā rājānaṃ janamejayam||

Verse 6

मन्त्रिण ऊचुः। शृणु पार्थिव यद्ब्रूषे पितुस्तव महात्मनः। चरितं पार्थिवेन्द्रस्य यथा निष्ठां गतश्च सः।। कल्याणं सर्वलोकहितं चेत्प्रतिपत्स्यामि प्रतीकारं करिष्यामि।।

mantriṇa ūcuḥ| śṛṇu pārthiva yadbrūṣe pitustava mahātmanaḥ| caritaṃ pārthivendrasya yathā niṣṭhāṃ gataśca saḥ|| kalyāṇaṃ sarvalokahitaṃ cetpratipatsyāmi pratīkāraṃ kariṣyāmi||

Verse 7

धर्मात्मा च महात्मा च प्रजापालः पिता तव। आसीदिहायथा वृत्तः स महात्मा शृणुष्व तत्।।

dharmātmā ca mahātmā ca prajāpālaḥ pitā tava| āsīdihāyathā vṛttaḥ sa mahātmā śṛṇuṣva tat||

Verse 8

चातुर्वर्ण्यं स्वधर्मस्थं स कृत्वा पर्यरक्षत। धर्मतो धर्मविद्राजा धर्मो विग्रहवानिव।।

cāturvarṇyaṃ svadharmasthaṃ sa kṛtvā paryarakṣata| dharmato dharmavidrājā dharmo vigrahavāniva||

Verse 9

ररक्ष पृथिवीं देवीं श्रीमानतुलविक्रमः। द्वेष्टारस्तस्य नैवासन्स च द्वेष्टि न कंचन।।

rarakṣa pṛthivīṃ devīṃ śrīmānatulavikramaḥ| dveṣṭārastasya naivāsansa ca dveṣṭi na kaṃcana||

Verse 10

समः सर्वेषु भूतेषु प्रजापतिरिवाभवत्। ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव स्वकर्मसु।।

samaḥ sarveṣu bhūteṣu prajāpatirivābhavat| brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścaiva svakarmasu||

Verse 11

स्थितः सुमनसो राजंस्तेन राज्ञा स्वधिष्ठिताः। विधवानाथविकलान्कृपणांश्च बभार सः।। ब्रूषे पृच्छसि। निष्ठां समाप्तिम्।।

sthitaḥ sumanaso rājaṃstena rājñā svadhiṣṭhitāḥ| vidhavānāthavikalānkṛpaṇāṃśca babhāra saḥ|| brūṣe pṛcchasi| niṣṭhāṃ samāptim||

Verse 12

सुदर्शः सर्वभूतानामासीत्सोम इवापरः। तुष्टपुष्टजनः श्रीमान्सत्यवाग्दृढविक्रमः।।

sudarśaḥ sarvabhūtānāmāsītsoma ivāparaḥ| tuṣṭapuṣṭajanaḥ śrīmānsatyavāgdṛḍhavikramaḥ||

Verse 13

धनुर्वेदे तु शिष्योऽभून्नृपः शारद्वतस्य सः। गोविन्दस्य प्रियश्चासीत्पिता ते जनमेजय।। स्वधिष्ठिताः सुष्ठुपालिताः।।

dhanurvede tu śiṣyo'bhūnnṛpaḥ śāradvatasya saḥ| govindasya priyaścāsītpitā te janamejaya|| svadhiṣṭhitāḥ suṣṭhupālitāḥ||

Verse 14

लोकस्य चैव सर्वस्य प्रिय आसीन्महायशाः। परिक्षीणेषु कुरुषु सोत्तरायामजीजनत्।। शारद्वतस्य कृपाचार्यस्य।।

lokasya caiva sarvasya priya āsīnmahāyaśāḥ| parikṣīṇeṣu kuruṣu sottarāyāmajījanat|| śāradvatasya kṛpācāryasya||

Verse 15

परिक्षिदभवत्तेन सौभद्रस्यात्मजो बली। राजधर्मार्थकुशलो युक्तः सर्वगुणैर्वृतः।।

parikṣidabhavattena saubhadrasyātmajo balī| rājadharmārthakuśalo yuktaḥ sarvaguṇairvṛtaḥ||

Verse 16

जितेन्द्रियश्चात्मवांश्च मेधावी धर्मसेविता। षड्वर्गजिन्महाबुद्धिर्नीतिशास्त्रविदुत्तमः।।

jitendriyaścātmavāṃśca medhāvī dharmasevitā| ṣaḍvargajinmahābuddhirnītiśāstraviduttamaḥ||

Verse 17

प्रजा इमास्तव पिता षष्टिवर्षाण्यपालयत्। ततो दिष्टान्तमापन्नः सर्वेषां दुःखमावहन्।। सोत्तरायमिति पादपूरणार्थः सन्धिः। अजीजनज्जातः।।

prajā imāstava pitā ṣaṣṭivarṣāṇyapālayat| tato diṣṭāntamāpannaḥ sarveṣāṃ duḥkhamāvahan|| sottarāyamiti pādapūraṇārthaḥ sandhiḥ| ajījanajjātaḥ||

Verse 18

ततस्त्वं पुरुषश्रेष्ठ धर्मेण प्रतिपेदिवान्। इदं वर्षसहस्राणि राज्यं कुरुकुलागतम्। बाल एवाभिषिक्तस्त्वं सर्वभूतानुपालकः।। षष्टिवषाणि जन्मतः षष्टिपर्वपर्यन्तं न तु राज्यलाभात्।।

tatastvaṃ puruṣaśreṣṭha dharmeṇa pratipedivān| idaṃ varṣasahasrāṇi rājyaṃ kurukulāgatam| bāla evābhiṣiktastvaṃ sarvabhūtānupālakaḥ|| ṣaṣṭivaṣāṇi janmataḥ ṣaṣṭiparvaparyantaṃ na tu rājyalābhāt||

Verse 19

जनमेजय उवाच। नास्मिन्कुले जातु बभूव राजा यो न प्रजानां प्रियकृत्प्रियश्च। विशेषतः प्रेक्ष्य पितामहानां वृत्तं महद्वृत्तपरायणानाम्।।

janamejaya uvāca| nāsminkule jātu babhūva rājā yo na prajānāṃ priyakṛtpriyaśca| viśeṣataḥ prekṣya pitāmahānāṃ vṛttaṃ mahadvṛttaparāyaṇānām||

Verse 20

कथं निधनमापन्नः पिता मम तथाविधः। आचक्षध्वं यथावन्मे श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः।। वर्षसहस्राणि चिरकालमित्यर्थः। पालयितुमिति शेषः।।

kathaṃ nidhanamāpannaḥ pitā mama tathāvidhaḥ| ācakṣadhvaṃ yathāvanme śrotumicchāmi tattvataḥ|| varṣasahasrāṇi cirakālamityarthaḥ| pālayitumiti śeṣaḥ||

Verse 21

सौतिरुवाच। एवं संचोदिता राज्ञा मन्त्रिणस्ते नराधिपम्। ऊचुः सर्वे यथावृत्तं राज्ञः प्रियहितैषिणः।।

sautiruvāca| evaṃ saṃcoditā rājñā mantriṇaste narādhipam| ūcuḥ sarve yathāvṛttaṃ rājñaḥ priyahitaiṣiṇaḥ||

Verse 22

मन्त्रिण ऊचुः। स राजा पृथिवीपालः सर्वशस्त्रभृतां वरः। बभूव मृगयाशीलस्तव राजन्पिता सदा।।

mantriṇa ūcuḥ| sa rājā pṛthivīpālaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ| babhūva mṛgayāśīlastava rājanpitā sadā||

Verse 23

यथा पाण्डुर्महाबाहुर्धनुर्धरवरो युधि। अस्मास्वासज्य सर्वाणि राजकार्याण्यशेषतः।।

yathā pāṇḍurmahābāhurdhanurdharavaro yudhi| asmāsvāsajya sarvāṇi rājakāryāṇyaśeṣataḥ||

Verse 24

स कदाचिद्वनगतो मृगं विव्याध पत्रिणा। विद्ध्वा चान्वसरत्तूर्णं तं मृगं गहने वने।।

sa kadācidvanagato mṛgaṃ vivyādha patriṇā| viddhvā cānvasarattūrṇaṃ taṃ mṛgaṃ gahane vane||

Verse 25

पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशस्ततायुधकलापवान्। न चाससाद गहने मृगं नष्टं पिता तव।।

padātirbaddhanistriṃśastatāyudhakalāpavān| na cāsasāda gahane mṛgaṃ naṣṭaṃ pitā tava||

Verse 26

परिश्रान्तो वयस्थश्च षष्टिवर्षो जरान्वितः। क्षुधितः स महारण्ये ददर्श मुनिसत्तमम्।। आचक्षध्वं भ्वादेराकृतिगणत्वाच्छपो न लुक्।।

pariśrānto vayasthaśca ṣaṣṭivarṣo jarānvitaḥ| kṣudhitaḥ sa mahāraṇye dadarśa munisattamam|| ācakṣadhvaṃ bhvāderākṛtigaṇatvācchapo na luk||

Verse 27

स तं पप्रच्छ राजेन्द्रो मुनिं मौनव्रते स्थितम्। न च किंचिदुवाचेदं पृष्टोऽपि समुनिस्तदा।।

sa taṃ papraccha rājendro muniṃ maunavrate sthitam| na ca kiṃciduvācedaṃ pṛṣṭo'pi samunistadā||

Verse 28

ततो राजा क्षुच्छ्रमार्तस्तं मुनिं स्थाणुवत्स्थितम्। मौनव्रतधरं शान्तं सद्यो मन्युवशं गतः।।

tato rājā kṣucchramārtastaṃ muniṃ sthāṇuvatsthitam| maunavratadharaṃ śāntaṃ sadyo manyuvaśaṃ gataḥ||

Verse 29

न बुबोध च तं राजा मौनव्रतधरं मुनिम्। स तं क्रोधसमाविष्टो धर्षयामास ते पिता।।

na bubodha ca taṃ rājā maunavratadharaṃ munim| sa taṃ krodhasamāviṣṭo dharṣayāmāsa te pitā||

Verse 30

मृतं सर्पं धनुष्कोट्या समुत्क्षिप्य धरातलात्। तस्य शुद्धात्मनः प्रादात्स्कन्धे भरतसत्तम।।

mṛtaṃ sarpaṃ dhanuṣkoṭyā samutkṣipya dharātalāt| tasya śuddhātmanaḥ prādātskandhe bharatasattama||

Verse 31

न चोवाच स मेधावी तमथो साध्वसाधु वा। तस्थौ तथैव चाक्रुद्धः सर्पं स्कन्धेन धारयन्।।

na covāca sa medhāvī tamatho sādhvasādhu vā| tasthau tathaiva cākruddhaḥ sarpaṃ skandhena dhārayan||