Adhyaya 5

Verse 1

भृगुवंशकथनम्।। 1 ।। पौलोमोपाख्यानम्।। 2 ।। पुलोमापहारः।। 3 ।। पुलोमाग्निसंवादः।। 4 ।। शौनक उवाच। पुराणमखिलं तात पिता तेऽधीतवान्पुरा। भारताध्ययनं सर्वं कृष्णद्वैपायनात्तदा। कच्चित्त्वमपि तत्सर्वमधीषे रौमहर्षणे।।

bhṛguvaṃśakathanam|| 1 || paulomopākhyānam|| 2 || pulomāpahāraḥ|| 3 || pulomāgnisaṃvādaḥ|| 4 || śaunaka uvāca| purāṇamakhilaṃ tāta pitā te'dhītavānpurā| bhāratādhyayanaṃ sarvaṃ kṛṣṇadvaipāyanāttadā| kaccittvamapi tatsarvamadhīṣe raumaharṣaṇe||

Verse 2

पुराणे हि कथा दिव्या आदिवंशाश्च धीमताम्। कथ्यन्ते ये पुराऽस्माभिः श्रुतपूर्वाः पितुस्तव।।

purāṇe hi kathā divyā ādivaṃśāśca dhīmatām| kathyante ye purā'smābhiḥ śrutapūrvāḥ pitustava||

Verse 3

तत्र वंशमहं पूर्वं श्रोतुमिच्छामि भार्गवम्। कथयस्व कथामेतां कल्याः स्मः श्रवणे तव।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि पौलोमपर्वणि पञ्चमोऽध्यायः।। 5 ।।

tatra vaṃśamahaṃ pūrvaṃ śrotumicchāmi bhārgavam| kathayasva kathāmetāṃ kalyāḥ smaḥ śravaṇe tava|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi paulomaparvaṇi pañcamo'dhyāyaḥ|| 5 ||

Verse 4

सौतिरुवाच। यदधीतं पुरा सम्यग्द्विजश्रेष्ठैर्महात्मभिः। वैशंपायनविप्राग्र्यैस्तैश्चापि कथितं यथा।।

sautiruvāca| yadadhītaṃ purā samyagdvijaśreṣṭhairmahātmabhiḥ| vaiśaṃpāyanaviprāgryaistaiścāpi kathitaṃ yathā||

Verse 5

यदधीतं च पित्रा मे सम्यक्कैव ततो मया। तावच्छृणुष्व यो देवैः सेन्द्रैः सर्षिमरुद्गणैः।।

yadadhītaṃ ca pitrā me samyakkaiva tato mayā| tāvacchṛṇuṣva yo devaiḥ sendraiḥ sarṣimarudgaṇaiḥ||

Verse 6

पूजितः प्रवरो वंशो भार्गवो भृगुनन्दन। इमं वंशमहं पूर्वं भार्गवं ते महामुने।।

pūjitaḥ pravaro vaṃśo bhārgavo bhṛgunandana| imaṃ vaṃśamahaṃ pūrvaṃ bhārgavaṃ te mahāmune||

Verse 7

निगदामि यथायुक्तं पुराणाश्रयसंयुतम्। भृगुर्महर्षिर्भगवान्ब्रह्मणा वै स्वयंभुवा।। कल्याः समर्थाः। तव त्वत्तः श्रोतुमिति संबन्धः।।

nigadāmi yathāyuktaṃ purāṇāśrayasaṃyutam| bhṛgurmaharṣirbhagavānbrahmaṇā vai svayaṃbhuvā|| kalyāḥ samarthāḥ| tava tvattaḥ śrotumiti saṃbandhaḥ||

Verse 8

वरुणस्य क्रतौ जातः पावकादिति नः श्रुतम्। भृगोः सुदयितः पुत्रश्च्यवनो नाम भार्गवः।।

varuṇasya kratau jātaḥ pāvakāditi naḥ śrutam| bhṛgoḥ sudayitaḥ putraścyavano nāma bhārgavaḥ||

Verse 9

च्यवनस्य च दायादः प्रमतिर्नाम धार्मिकः। प्रमतेरप्यभूत्पुत्रो घृताच्यां रुरुरित्युत।।

cyavanasya ca dāyādaḥ pramatirnāma dhārmikaḥ| pramaterapyabhūtputro ghṛtācyāṃ rururityuta||

Verse 10

रुरोरपि सुतो जज्ञे शुनको वेदपारगः। प्रमद्वरायां धर्मात्मा तव पूर्वपितामहः।।

rurorapi suto jajñe śunako vedapāragaḥ| pramadvarāyāṃ dharmātmā tava pūrvapitāmahaḥ||

Verse 11

तपस्वी च यशस्वी च श्रुतवान्ब्रह्मवित्तमः। धार्मिकः सत्यवादी च नियतो नियताशनः।।

tapasvī ca yaśasvī ca śrutavānbrahmavittamaḥ| dhārmikaḥ satyavādī ca niyato niyatāśanaḥ||

Verse 12

शौनक उवाच। सूतपुत्र यथा तस्य भार्गवस्य महात्मनः। च्यवनत्वं परिख्यातं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः।।

śaunaka uvāca| sūtaputra yathā tasya bhārgavasya mahātmanaḥ| cyavanatvaṃ parikhyātaṃ tanmamācakṣva pṛcchataḥ||

Verse 13

सौतिरुवाच। भृगोः सुदयिता भार्या पुलोमेत्यभिविश्रुता। तस्यां समभवद्गर्भो भृगुवीर्यसमुद्भवः।।

sautiruvāca| bhṛgoḥ sudayitā bhāryā pulometyabhiviśrutā| tasyāṃ samabhavadgarbho bhṛguvīryasamudbhavaḥ||

Verse 14

तस्मिन्गर्भेऽथ संभूते पुलोमायां भृगूद्वह। समये समशीलिन्यां धर्मपत्न्यां यशस्विनः।।

tasmingarbhe'tha saṃbhūte pulomāyāṃ bhṛgūdvaha| samaye samaśīlinyāṃ dharmapatnyāṃ yaśasvinaḥ||

Verse 15

अभिषेकाय निष्क्रान्ते भृगौ धर्मभृतां वरे। आश्रमं तस्य रक्षोऽथ पुलोमाऽभ्याजगाम ह।।

abhiṣekāya niṣkrānte bhṛgau dharmabhṛtāṃ vare| āśramaṃ tasya rakṣo'tha pulomā'bhyājagāma ha||

Verse 16

तं प्रविश्याश्रमं दृष्ट्वा भृगोर्भार्यामनिन्दिताम्। हृच्छयेन समाविष्टो विचेताः समपद्यत।।

taṃ praviśyāśramaṃ dṛṣṭvā bhṛgorbhāryāmaninditām| hṛcchayena samāviṣṭo vicetāḥ samapadyata||

Verse 17

अभ्यागतं तु तद्रक्षः पुलोमा चारुदर्शना। न्यमन्त्रयत वन्येन फलमूलादिना तदा।।

abhyāgataṃ tu tadrakṣaḥ pulomā cārudarśanā| nyamantrayata vanyena phalamūlādinā tadā||

Verse 18

तां तु रक्षस्तदा ब्रह्मन्हृच्छयेनाभिपीडितम्। दृष्ट्वा हृष्टमभूद्राजञ्जिहीर्षुस्तामनिन्दिताम्।।

tāṃ tu rakṣastadā brahmanhṛcchayenābhipīḍitam| dṛṣṭvā hṛṣṭamabhūdrājañjihīrṣustāmaninditām||

Verse 19

जातमित्यब्रवीत्कार्यं जिहीर्षुर्मुदितः शुभाम्। सा हि पूर्वं वृता तेन पुलोम्ना तु शुचिस्मिता।। यथायुक्तं कथायुक्तं इत्यपि पाठः। पुराणस्य आश्रयः उपोद्धातःतत्संयुतं।।

jātamityabravītkāryaṃ jihīrṣurmuditaḥ śubhām| sā hi pūrvaṃ vṛtā tena pulomnā tu śucismitā|| yathāyuktaṃ kathāyuktaṃ ityapi pāṭhaḥ| purāṇasya āśrayaḥ upoddhātaḥtatsaṃyutaṃ||

Verse 20

तस्य तत्किल्बिषं नित्यं हृदि वर्तति भार्गव।।

tasya tatkilbiṣaṃ nityaṃ hṛdi vartati bhārgava||

Verse 21

इदमन्तरमित्येवं हर्तुं चक्रे मनस्तदा। अथाग्निशरणेऽपश्यज्ज्वलन्तं जातवेदसम्।।

idamantaramityevaṃ hartuṃ cakre manastadā| athāgniśaraṇe'paśyajjvalantaṃ jātavedasam||

Verse 22

तमपृच्छत्ततो रक्षः पावकं ज्वलितं तदा। शंस मे कस्य भार्येयमग्ने पृच्छे ऋतेन वै।।

tamapṛcchattato rakṣaḥ pāvakaṃ jvalitaṃ tadā| śaṃsa me kasya bhāryeyamagne pṛcche ṛtena vai||

Verse 23

मुखं त्वमसि देवानां वद पावक पृच्छते। मया हीयं वृता पूर्वं भार्यार्थे वरवर्णिनी।।

mukhaṃ tvamasi devānāṃ vada pāvaka pṛcchate| mayā hīyaṃ vṛtā pūrvaṃ bhāryārthe varavarṇinī||

Verse 24

पश्चादिमां पिता प्रादाद्भृगवेऽनृतकारकः। सेयं यदि वरारोहा भृगोर्भार्या रहोगता।।

paścādimāṃ pitā prādādbhṛgave'nṛtakārakaḥ| seyaṃ yadi varārohā bhṛgorbhāryā rahogatā||

Verse 25

तथा सत्यं समाख्याहि जिहीर्षाम्याश्रमादिमाम्। स मन्युस्तत्र हृदयं प्रदहन्निव तिष्ठति।।

tathā satyaṃ samākhyāhi jihīrṣāmyāśramādimām| sa manyustatra hṛdayaṃ pradahanniva tiṣṭhati||

Verse 26

मत्पूर्वभार्यां यदिमां भृगुराप सुमध्यमाम्। असंमतमिदं मेऽद्य हरिष्याम्याश्रमादिमाम्।।

matpūrvabhāryāṃ yadimāṃ bhṛgurāpa sumadhyamām| asaṃmatamidaṃ me'dya hariṣyāmyāśramādimām||

Verse 27

सौतिरुवाच। एवं रक्षस्तमामन्त्र्य ज्वलितं जातवेदसम्। शङ्कमानं भृगोर्भार्यां पुनःपुनरपृच्छत।। बाल्ये किल रुदतीं कन्यां रोदनानिवृत्त्यर्थं भीषयितुं पित्रोक्तं रे रक्ष एनां गृहाणेति। तावतैव गृहे सन्निहितेन रक्षसा वृता ममेयं भार्येति।।

sautiruvāca| evaṃ rakṣastamāmantrya jvalitaṃ jātavedasam| śaṅkamānaṃ bhṛgorbhāryāṃ punaḥpunarapṛcchata|| bālye kila rudatīṃ kanyāṃ rodanānivṛttyarthaṃ bhīṣayituṃ pitroktaṃ re rakṣa enāṃ gṛhāṇeti| tāvataiva gṛhe sannihitena rakṣasā vṛtā mameyaṃ bhāryeti||

Verse 28

त्वमग्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि नित्यदा। साक्षिवत्पुण्यपापेषु सत्यं ब्रूहि कवे वचः।। शङ्कमानं छलवचनेन पूर्वं मह्यं दत्ता पश्चाद्विधिपूर्वकं भृगवे दत्ताऽतो मम वा भृगोर्वा भार्येति सन्दिहानम्।।

tvamagne sarvabhūtānāmantaścarasi nityadā| sākṣivatpuṇyapāpeṣu satyaṃ brūhi kave vacaḥ|| śaṅkamānaṃ chalavacanena pūrvaṃ mahyaṃ dattā paścādvidhipūrvakaṃ bhṛgave dattā'to mama vā bhṛgorvā bhāryeti sandihānam||

Verse 29

मत्पूर्वभार्याऽपहृता भृगुणाऽनृतकारिणा। सेयं यदि तथा मे त्वं सत्यमाख्यातुमर्हसि।।

matpūrvabhāryā'pahṛtā bhṛguṇā'nṛtakāriṇā| seyaṃ yadi tathā me tvaṃ satyamākhyātumarhasi||

Verse 30

श्रुत्वा त्वत्तो भृगोर्भार्यां हरिष्याम्याश्रमादिमाम्। जातवेदः पश्यतस्ते वद सत्यां गिरं मम।।

śrutvā tvatto bhṛgorbhāryāṃ hariṣyāmyāśramādimām| jātavedaḥ paśyataste vada satyāṃ giraṃ mama||

Verse 31

सौतिरुवाच। तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा सप्तार्चिर्दुःखितोऽभवत्। सत्यं वदामि यदि मे शापः स्याद्ब्रह्मवित्तमात्।।

sautiruvāca| tasyaitadvacanaṃ śrutvā saptārcirduḥkhito'bhavat| satyaṃ vadāmi yadi me śāpaḥ syādbrahmavittamāt||

Verse 32

असत्यं चेदहं ब्रूयां पतिष्ये नरकान्ध्रुवम्। भीतोऽनृताच्च शापाच्च भृगोरित्यब्रवीच्छनैः।।

asatyaṃ cedahaṃ brūyāṃ patiṣye narakāndhruvam| bhīto'nṛtācca śāpācca bhṛgorityabravīcchanaiḥ||

Verse 33

त्वया वृता पुलोमेयं पूर्वं दानवनन्दन। किं त्वियं विधिना पूर्वं मन्त्रवन्न वृता त्वया।।

tvayā vṛtā pulomeyaṃ pūrvaṃ dānavanandana| kiṃ tviyaṃ vidhinā pūrvaṃ mantravanna vṛtā tvayā||

Verse 34

पित्रा तु भृगवे दत्ता पुलोमेयं यशस्विनी। ददाति न पिता तुभ्यं वरलोभान्महायशाः।।

pitrā tu bhṛgave dattā pulomeyaṃ yaśasvinī| dadāti na pitā tubhyaṃ varalobhānmahāyaśāḥ||

Verse 35

अथेमां वेददृष्टेन कर्मणा विधिपूर्वकम्। भार्यामृषिर्भृगुः प्राप मां पुरस्कृत्य दानव।।

athemāṃ vedadṛṣṭena karmaṇā vidhipūrvakam| bhāryāmṛṣirbhṛguḥ prāpa māṃ puraskṛtya dānava||

Verse 36

सेयमित्यवगच्छामि नानृतं वक्तुमुत्सहे। नानृतं हि सदा लोके पूज्यते दानवोत्तम।।

seyamityavagacchāmi nānṛtaṃ vaktumutsahe| nānṛtaṃ hi sadā loke pūjyate dānavottama||