Adhyaya 48

Verse 1

वासुकेः तद्भगिन्याश्च संवादः।। 1 ।। आस्तीकोत्पत्तिः।। 2 ।। तन्नामनिर्वचनम्।। 3 ।। सौतिरुवाच। गतमात्रं तु भर्तारं जरत्कारुरवेदयत्। भ्रातुः सकाशमागत्य यथातथ्यं तपोधन।।

vāsukeḥ tadbhaginyāśca saṃvādaḥ|| 1 || āstīkotpattiḥ|| 2 || tannāmanirvacanam|| 3 || sautiruvāca| gatamātraṃ tu bhartāraṃ jaratkāruravedayat| bhrātuḥ sakāśamāgatya yathātathyaṃ tapodhana||

Verse 2

ततः स भुजगश्रेष्ठः श्रुत्वा सुमहदप्रियम्। उवाच भगिनीं दीनां तदा दीनतरः स्वयम्।।

tataḥ sa bhujagaśreṣṭhaḥ śrutvā sumahadapriyam| uvāca bhaginīṃ dīnāṃ tadā dīnataraḥ svayam||

Verse 3

वासुकिरुवाच। जानासि भद्रे यत्कार्यं प्रदाने कारणं च यत्। पन्नगानां हितार्थाय पुत्रस्ते स्यात्ततो यदि।।

vāsukiruvāca| jānāsi bhadre yatkāryaṃ pradāne kāraṇaṃ ca yat| pannagānāṃ hitārthāya putraste syāttato yadi||

Verse 4

स सर्पसत्रात्किल नो मोक्षयिष्यति वीर्यवान्। एवं पितामहः पूर्वमुक्तवांस्तु सुरैः सह।।

sa sarpasatrātkila no mokṣayiṣyati vīryavān| evaṃ pitāmahaḥ pūrvamuktavāṃstu suraiḥ saha||

Verse 5

अप्यस्ति गर्भः सुभगे तस्मात्ते मुनिसत्तमात्। न चेच्छाम्यफलं तस्य दारकर्म मनीषिणः।।

apyasti garbhaḥ subhage tasmātte munisattamāt| na cecchāmyaphalaṃ tasya dārakarma manīṣiṇaḥ||

Verse 6

कामं च मम न न्याय्यं प्रष्टुं त्वां कार्यमीदृशम्। किंतु कार्यगरीयस्त्वात्ततस्त्वाऽहमचूचुदम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः।। 48 ।।

kāmaṃ ca mama na nyāyyaṃ praṣṭuṃ tvāṃ kāryamīdṛśam| kiṃtu kāryagarīyastvāttatastvā'hamacūcudam|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 48 ||

Verse 7

दुर्वार्यतां विदित्वा च भर्तुस्तेऽतितपस्विनः। नैनमन्वागमिष्यामि कदाचिद्धि शपेत्स माम्।।

durvāryatāṃ viditvā ca bhartuste'titapasvinaḥ| nainamanvāgamiṣyāmi kadāciddhi śapetsa mām||

Verse 8

आचक्ष्व भद्रे भर्तुः स्वं सर्वमेव विचेष्टितम्। उद्धरस्व च शल्यं मे घोरं हृदि चिरस्थितम्।।

ācakṣva bhadre bhartuḥ svaṃ sarvameva viceṣṭitam| uddharasva ca śalyaṃ me ghoraṃ hṛdi cirasthitam||

Verse 9

जरत्कारुस्ततो वाक्यमित्युक्ता प्रत्यभाषत। आश्वासयन्ती सन्तप्तं वासुकिं पन्नगेश्वरम्।।

jaratkārustato vākyamityuktā pratyabhāṣata| āśvāsayantī santaptaṃ vāsukiṃ pannageśvaram||

Verse 10

जरत्कारुरुवाच। पृष्टो मयाऽपत्यहेतोः स महात्मा महातपाः। अस्तीत्युत्तरमुद्दिश्य ममेदं गतवांश्च सः।। अचूचुदं कार्यसिद्धिं वक्तुं प्रेरितवान्।।

jaratkāruruvāca| pṛṣṭo mayā'patyahetoḥ sa mahātmā mahātapāḥ| astītyuttaramuddiśya mamedaṃ gatavāṃśca saḥ|| acūcudaṃ kāryasiddhiṃ vaktuṃ preritavān||

Verse 11

स्वैरेष्वपि न तेनाहं स्मरामि वितथं वचः। उक्तपूर्वं कुतो राजन्सांपराये स वक्ष्यति।। ममेदं कार्यमुद्दिश्य अस्तीत्युत्तरं दत्तवानिति शेषः।।

svaireṣvapi na tenāhaṃ smarāmi vitathaṃ vacaḥ| uktapūrvaṃ kuto rājansāṃparāye sa vakṣyati|| mamedaṃ kāryamuddiśya astītyuttaraṃ dattavāniti śeṣaḥ||

Verse 12

न संतापस्त्वया कार्यः कार्यं प्रति भुजंगमे। उत्पत्स्यति च ते पुत्रो ज्वलनार्कसमप्रभः।।

na saṃtāpastvayā kāryaḥ kāryaṃ prati bhujaṃgame| utpatsyati ca te putro jvalanārkasamaprabhaḥ||

Verse 13

इत्युक्त्वा स हि मां भ्रातर्गतो भर्ता तपोधनः। तस्माद्व्येतु परं दुःखं तवेदं मनसि स्थितम्।।

ityuktvā sa hi māṃ bhrātargato bhartā tapodhanaḥ| tasmādvyetu paraṃ duḥkhaṃ tavedaṃ manasi sthitam||

Verse 14

सौतिरुवाच। एतच्छ्रुत्वा स नागेन्द्रो वासुकिः परया मुदा। एवमस्त्विति तद्वाक्यं भगिन्याः प्रत्यगृह्णत।।

sautiruvāca| etacchrutvā sa nāgendro vāsukiḥ parayā mudā| evamastviti tadvākyaṃ bhaginyāḥ pratyagṛhṇata||

Verse 15

सान्त्वमानार्थदानैश्च पूजया चारुरूपया। सोदर्यां पूजयामास स्वसारं पन्नगोत्तमः।।

sāntvamānārthadānaiśca pūjayā cārurūpayā| sodaryāṃ pūjayāmāsa svasāraṃ pannagottamaḥ||

Verse 16

ततः प्रववृधे गर्भो महातेजा महाप्रभः। यथा मोमो द्विजश्रेष्ठ शुक्लपक्षोदितो दिवि।।

tataḥ pravavṛdhe garbho mahātejā mahāprabhaḥ| yathā momo dvijaśreṣṭha śuklapakṣodito divi||

Verse 17

अथ काले तु सा ब्रह्मन्प्रजज्ञे भुजगस्वसा। कुमारं देवगर्भाभं पितृमातृभयापहम्।। वितथं अनृतं तेन उक्तपूर्वं न स्मरामि। सांपराये संकटे।।

atha kāle tu sā brahmanprajajñe bhujagasvasā| kumāraṃ devagarbhābhaṃ pitṛmātṛbhayāpaham|| vitathaṃ anṛtaṃ tena uktapūrvaṃ na smarāmi| sāṃparāye saṃkaṭe||

Verse 18

ववृधे स तु तत्रैव नागराजनिवेशने। वेदांश्चाधिजगे साङ्गान्भार्गवच्यवनात्मजात्।।

vavṛdhe sa tu tatraiva nāgarājaniveśane| vedāṃścādhijage sāṅgānbhārgavacyavanātmajāt||

Verse 19

चीर्णव्रतो बाल एव बुद्धिसत्त्वगुणान्वितः। नाम चास्याभवत्ख्यातं लोकेष्वास्तीक इत्युत।।

cīrṇavrato bāla eva buddhisattvaguṇānvitaḥ| nāma cāsyābhavatkhyātaṃ lokeṣvāstīka ityuta||

Verse 20

अस्तीत्युक्त्वा गतो यस्मात्पिता गर्भस्थमेव तम्। वनं तस्मादिदं तस्य नामास्तीकेति विश्रुतम्।।

astītyuktvā gato yasmātpitā garbhasthameva tam| vanaṃ tasmādidaṃ tasya nāmāstīketi viśrutam||

Verse 21

स बाल एव तत्रस्थश्चरन्नमितबुद्धिमान्। गृहे पन्नगराजस्य प्रयत्नात्परिरक्षितः।।

sa bāla eva tatrasthaścarannamitabuddhimān| gṛhe pannagarājasya prayatnātparirakṣitaḥ||

Verse 22

भगवानिव देवेशः शूलपाणिर्हिरण्मयः। विवर्धमानः सर्वांस्तान्पन्नगानभ्यहर्षयत्।। प्रजज्ञे जनयामास।।

bhagavāniva deveśaḥ śūlapāṇirhiraṇmayaḥ| vivardhamānaḥ sarvāṃstānpannagānabhyaharṣayat|| prajajñe janayāmāsa||