Adhyaya 47

Verse 1

जरत्कारोरुद्वाहः।। 1 ।। तस्यां गर्भसंभवः।। 2 ।। समयोल्लङ्घनेन क्रुद्धस्य मुनेः तपोर्थं गमनम्।। 3 ।। सौतिरुवाच। वासुकिस्त्वब्रवीद्वाक्यं जरत्कारुमृषिं तदा। सनाम्नी तव कन्येयं स्वसा मे तपसान्विता।।

jaratkārorudvāhaḥ|| 1 || tasyāṃ garbhasaṃbhavaḥ|| 2 || samayollaṅghanena kruddhasya muneḥ taporthaṃ gamanam|| 3 || sautiruvāca| vāsukistvabravīdvākyaṃ jaratkārumṛṣiṃ tadā| sanāmnī tava kanyeyaṃ svasā me tapasānvitā||

Verse 2

भरिष्यामि च ते भार्यां प्रतीच्छेमां द्विजोत्तम। रक्षणं च करिष्येऽस्याः सर्वशक्त्या तपोधन। त्वदर्थं रक्ष्यते चैषा मया मुनिवरोत्तम।।

bhariṣyāmi ca te bhāryāṃ pratīcchemāṃ dvijottama| rakṣaṇaṃ ca kariṣye'syāḥ sarvaśaktyā tapodhana| tvadarthaṃ rakṣyate caiṣā mayā munivarottama||

Verse 3

जरत्कारुरुवाच। न भरिष्येऽहमेतां वै एष मे समयः कृतः। अप्रियं च न कर्तव्यं कृते चैनां त्यजाम्यहम्।।

jaratkāruruvāca| na bhariṣye'hametāṃ vai eṣa me samayaḥ kṛtaḥ| apriyaṃ ca na kartavyaṃ kṛte caināṃ tyajāmyaham||

Verse 4

सौतिरुवाच। प्रतिश्रुते तु नागेन भरिष्ये भगिनीमिति। जरत्कारुस्तदा वेश्म भुजगस्य जगाम ह।।

sautiruvāca| pratiśrute tu nāgena bhariṣye bhaginīmiti| jaratkārustadā veśma bhujagasya jagāma ha||

Verse 5

तत्र मन्त्रविदां श्रेष्ठस्तपोवृद्धो महाव्रतः। जग्राह पाणिं धर्मात्मा विधिमन्त्रपुरस्कृतम्।।

tatra mantravidāṃ śreṣṭhastapovṛddho mahāvrataḥ| jagrāha pāṇiṃ dharmātmā vidhimantrapuraskṛtam||

Verse 6

ततो वासगृहं रम्यं पन्नगेन्द्रस्य संमतम्। जगाम भार्याम दाय स्तूयमानो महर्षिभिः।।

tato vāsagṛhaṃ ramyaṃ pannagendrasya saṃmatam| jagāma bhāryāma dāya stūyamāno maharṣibhiḥ||

Verse 7

शयनं तत्र संक्लृप्तं स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम्। तत्र भार्यासहायो वै जरत्कारुरुवास ह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः।। 47 ।।

śayanaṃ tatra saṃklṛptaṃ spardhyāstaraṇasaṃvṛtam| tatra bhāryāsahāyo vai jaratkāruruvāsa ha|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 47 ||

Verse 8

स तत्र समयं चक्रे भार्यया सह सत्तमः। विप्रियं मे न कर्तव्यं न च वाच्यं कदाचन।।

sa tatra samayaṃ cakre bhāryayā saha sattamaḥ| vipriyaṃ me na kartavyaṃ na ca vācyaṃ kadācana||

Verse 9

त्यजेयं विप्रिये च त्वां कृते वासं च ते गृहे। एतद्गृहाण वचनं मया यत्समुदीरितम्।। स्पर्ध्यं बहुमूल्यम्।।

tyajeyaṃ vipriye ca tvāṃ kṛte vāsaṃ ca te gṛhe| etadgṛhāṇa vacanaṃ mayā yatsamudīritam|| spardhyaṃ bahumūlyam||

Verse 10

ततः परमसंविग्ना स्वसा नागपतेस्तदा। अतिदुःखान्विता वाक्यं तमुवाचैवमस्त्विति।।

tataḥ paramasaṃvignā svasā nāgapatestadā| atiduḥkhānvitā vākyaṃ tamuvācaivamastviti||

Verse 11

तथैव सा च भर्तारं दुःखशीलमुपचारत्। उपायैः श्वेतकाकीयैः प्रियकामा यशस्विनी।। विप्रिये कृते त्वां तव गृहे वासं च त्यजेयम्।।

tathaiva sā ca bhartāraṃ duḥkhaśīlamupacārat| upāyaiḥ śvetakākīyaiḥ priyakāmā yaśasvinī|| vipriye kṛte tvāṃ tava gṛhe vāsaṃ ca tyajeyam||

Verse 12

ऋतुकाले ततः स्नाता कदाचिद्वासुकेः स्वसा। भर्तारं वै यथान्यायमुपतस्थे महामुनिम्।।

ṛtukāle tataḥ snātā kadācidvāsukeḥ svasā| bhartāraṃ vai yathānyāyamupatasthe mahāmunim||

Verse 13

तत्र तस्याः समभवद्गर्भो ज्वलनसन्निभः। अतीव तेजसा युक्तो वैश्वानरसमद्युतिः।।

tatra tasyāḥ samabhavadgarbho jvalanasannibhaḥ| atīva tejasā yukto vaiśvānarasamadyutiḥ||

Verse 14

शुक्लपक्षे यथा सोमो व्यवर्धत तथैव सः। ततः कतिपयाहस्तु जरत्कारुर्महायशाः।।

śuklapakṣe yathā somo vyavardhata tathaiva saḥ| tataḥ katipayāhastu jaratkārurmahāyaśāḥ||

Verse 15

उत्सङ्गेऽस्याः शिरः कृत्वा सुष्वाप परिखिन्नवत्। तस्मिंश्च सुप्ते विप्रेन्द्रे सवितास्तमियाद्गिरिम्।। श्वतकाकीयैः अनुकूलैः।।

utsaṅge'syāḥ śiraḥ kṛtvā suṣvāpa parikhinnavat| tasmiṃśca supte viprendre savitāstamiyādgirim|| śvatakākīyaiḥ anukūlaiḥ||

Verse 16

अह्नः परिक्षये ब्रह्मंस्ततः साऽचिन्तयत्तदा। वासुकेर्भगिनी भीता धर्मलोपान्मनस्विनी।।

ahnaḥ parikṣaye brahmaṃstataḥ sā'cintayattadā| vāsukerbhaginī bhītā dharmalopānmanasvinī||

Verse 17

किं नु मे सुकृतं भूयाद्भर्तुरुत्थापनं न वा। दुःखशीलो हि धर्मात्मा कथं नास्यापराध्नुयाम्।।

kiṃ nu me sukṛtaṃ bhūyādbharturutthāpanaṃ na vā| duḥkhaśīlo hi dharmātmā kathaṃ nāsyāparādhnuyām||

Verse 18

कोपो वा धर्मशीलस्य धर्मलोपोऽथवा पुनः। धर्मलोपो गरीयान्वै स्यादित्यत्राकरोन्मतिम्।। उत्सङ्गे अङ्के।।

kopo vā dharmaśīlasya dharmalopo'thavā punaḥ| dharmalopo garīyānvai syādityatrākaronmatim|| utsaṅge aṅke||

Verse 19

उत्थापयिष्ये यद्येनं ध्रुवं कोपं करिष्यति। धर्मलोपो भवेदस्य सन्ध्यातिक्रमणे ध्रुवम्।।

utthāpayiṣye yadyenaṃ dhruvaṃ kopaṃ kariṣyati| dharmalopo bhavedasya sandhyātikramaṇe dhruvam||

Verse 20

इति निश्चित्य मनसा जरत्कारुर्भुजंगमा। तमृषिं दीप्ततपसं शयानमनलोपमम्।।

iti niścitya manasā jaratkārurbhujaṃgamā| tamṛṣiṃ dīptatapasaṃ śayānamanalopamam||

Verse 21

उवाचेदं वचः श्लक्ष्णं ततो मधुरभाषिणी। उत्तिष्ठ त्वं महाभाग सूर्योऽस्तमुपगच्छति।।

uvācedaṃ vacaḥ ślakṣṇaṃ tato madhurabhāṣiṇī| uttiṣṭha tvaṃ mahābhāga sūryo'stamupagacchati||

Verse 22

सन्ध्यामुपास्स्व भगवन्नपः स्पृष्ट्वा यतव्रतः। प्रादुष्कृताग्निहोत्रोऽयं मुहूर्तो रम्यदारुणः।। कोपो वा गरीयान्धर्मलोपो वा गरीयानिति कोदिद्वयमुपन्यस्य धर्मलोपमेव गुरुकरोति। कोपो वेति।।

sandhyāmupāssva bhagavannapaḥ spṛṣṭvā yatavrataḥ| prāduṣkṛtāgnihotro'yaṃ muhūrto ramyadāruṇaḥ|| kopo vā garīyāndharmalopo vā garīyāniti kodidvayamupanyasya dharmalopameva gurukaroti| kopo veti||

Verse 23

सन्ध्या प्रवर्तते चेयं पश्चिमायां दिशि प्रभो। एवमुक्तः स भगवाञ्जरत्कारुर्महातपाः।।

sandhyā pravartate ceyaṃ paścimāyāṃ diśi prabho| evamuktaḥ sa bhagavāñjaratkārurmahātapāḥ||

Verse 24

भार्यां प्रस्फुरमाणौष्ठ इदं वचनमब्रवीत्। अवमानः प्रयुक्तोऽयं त्वया मम भुजंगमे।।

bhāryāṃ prasphuramāṇauṣṭha idaṃ vacanamabravīt| avamānaḥ prayukto'yaṃ tvayā mama bhujaṃgame||

Verse 25

समीपे ते न वत्स्यामि गमिष्यामि यथागतम्। शक्तिरस्ति न वामोरु मयि सुप्ते विभावसोः।। प्रादुष्कृतः उद्धृतः अग्निहोत्रोऽग्निः यस्मिन्सः। धर्मसाधनत्वाद्रम्यः। भूतादिप्रचाराद्दारुणः।।

samīpe te na vatsyāmi gamiṣyāmi yathāgatam| śaktirasti na vāmoru mayi supte vibhāvasoḥ|| prāduṣkṛtaḥ uddhṛtaḥ agnihotro'gniḥ yasminsaḥ| dharmasādhanatvādramyaḥ| bhūtādipracārāddāruṇaḥ||

Verse 26

अस्तं गन्तुं यथाकालमिति मे हृदि वर्तते। न चाप्यवमतस्येह वासो रोचेत कस्यचित्।।

astaṃ gantuṃ yathākālamiti me hṛdi vartate| na cāpyavamatasyeha vāso roceta kasyacit||

Verse 27

किं पुनर्धर्मशीलस्य मम वा मद्विधस्य वा। एवमुक्ता जरत्कारुर्भर्त्रा हृदयकम्पनम्।।

kiṃ punardharmaśīlasya mama vā madvidhasya vā| evamuktā jaratkārurbhartrā hṛdayakampanam||

Verse 28

अब्रवीद्भगिनी तत्र वासुकेः सन्निवेशने। नावमानात्कृतवती तवाहं विप्रे बोधनम्।।

abravīdbhaginī tatra vāsukeḥ sanniveśane| nāvamānātkṛtavatī tavāhaṃ vipre bodhanam||

Verse 29

धर्मलोपो न ते विप्र स्यादित्येतन्मया कृतम्। उवाच भार्यामित्युक्तो जरत्कारुर्महातपाः।।

dharmalopo na te vipra syādityetanmayā kṛtam| uvāca bhāryāmityukto jaratkārurmahātapāḥ||

Verse 30

ऋषिः कोपसमाविष्टस्त्यक्तुकामो भुजंगमाम्। न मे वागनृतं प्राह गमिष्येऽहं भुजंगमे।।

ṛṣiḥ kopasamāviṣṭastyaktukāmo bhujaṃgamām| na me vāganṛtaṃ prāha gamiṣye'haṃ bhujaṃgame||

Verse 31

समयो ह्येष मे पूर्वं त्वया सह मिथः कृतः। सुखमस्म्युषितो भद्रे ब्रूयास्त्वं भ्रातरं शुभे।।

samayo hyeṣa me pūrvaṃ tvayā saha mithaḥ kṛtaḥ| sukhamasmyuṣito bhadre brūyāstvaṃ bhrātaraṃ śubhe||

Verse 32

इतो मयि गते भीरु गतः स भगवानिति। त्वं चापि मयि निष्क्रान्ते न शोकं कर्तुमर्हसि।।

ito mayi gate bhīru gataḥ sa bhagavāniti| tvaṃ cāpi mayi niṣkrānte na śokaṃ kartumarhasi||

Verse 33

इत्युक्ता साऽनवद्याङ्गी प्रत्युवाच मुनिं तदा। जरत्कारुं जरत्कारुश्चिन्ताशोकपरायणा।।

ityuktā sā'navadyāṅgī pratyuvāca muniṃ tadā| jaratkāruṃ jaratkāruścintāśokaparāyaṇā||

Verse 34

बाष्पगद्गदया वाचा मुखेन परिशुष्यता। कृताञ्जलिर्वरारोहा पर्यश्रुनयना ततः।।

bāṣpagadgadayā vācā mukhena pariśuṣyatā| kṛtāñjalirvarārohā paryaśrunayanā tataḥ||

Verse 35

धैर्यमालम्ब्य वामोरूर्हृदयेन प्रवेपता। न मामर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुमनागसम्।।

dhairyamālambya vāmorūrhṛdayena pravepatā| na māmarhasi dharmajña parityaktumanāgasam||

Verse 36

धर्मे स्थितां स्थितो धर्मे सदा प्रियहिते रताम्। प्रदाने कारणं यच्च मम तुभ्यं द्विजोत्तम।।

dharme sthitāṃ sthito dharme sadā priyahite ratām| pradāne kāraṇaṃ yacca mama tubhyaṃ dvijottama||

Verse 37

तदलब्धवतीं मन्दां किं मां वक्ष्यति वासुकिः। मातृशापाभिभूतानां ज्ञातीनां मम सत्तम।।

tadalabdhavatīṃ mandāṃ kiṃ māṃ vakṣyati vāsukiḥ| mātṛśāpābhibhūtānāṃ jñātīnāṃ mama sattama||

Verse 38

अपत्यमीप्सितं त्वत्तस्तच्च तावन्न दृश्यते। त्वत्तो ह्यपत्यलाभेन ज्ञातीनां मे शिवं भवेत्।।

apatyamīpsitaṃ tvattastacca tāvanna dṛśyate| tvatto hyapatyalābhena jñātīnāṃ me śivaṃ bhavet||

Verse 39

संप्रयोगो भवेन्नायां मम मोघस्त्वया द्विज। ज्ञातीनां हितमिच्छन्ती भगवंस्त्वां प्रसादये।। विभावसोः सूर्यस्य।।

saṃprayogo bhavennāyāṃ mama moghastvayā dvija| jñātīnāṃ hitamicchantī bhagavaṃstvāṃ prasādaye|| vibhāvasoḥ sūryasya||

Verse 40

इममव्यक्तरूपं मे गर्भमाधाय सत्तम। कथं त्यक्त्वा महात्मा सन्गन्तुमिच्छस्यनागसम्।।

imamavyaktarūpaṃ me garbhamādhāya sattama| kathaṃ tyaktvā mahātmā sangantumicchasyanāgasam||

Verse 41

एवमुक्तस्तु स मुनिर्भार्यां वचनमब्रवीत्। यद्युक्तमनुरूपं च जरत्कारुं तपोधनः।।

evamuktastu sa munirbhāryāṃ vacanamabravīt| yadyuktamanurūpaṃ ca jaratkāruṃ tapodhanaḥ||

Verse 42

अस्त्ययं सुभगे गर्भस्तव वैश्वानरोपमः। ऋषिः परमधर्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः।।

astyayaṃ subhage garbhastava vaiśvānaropamaḥ| ṛṣiḥ paramadharmātmā vedavedāṅgapāragaḥ||

Verse 43

एवमुक्त्वा स धर्मात्मा जरत्कारुर्महानृषिः। उग्राय तपसे भूयो जगाम कृतनिश्चयः।।

evamuktvā sa dharmātmā jaratkārurmahānṛṣiḥ| ugrāya tapase bhūyo jagāma kṛtaniścayaḥ||