Adhyaya 45

Verse 1

जरत्कारोः स्वपितॄणां दर्शनं तद्भाषणं च।। 1 ।। सौतिरुवाच। एतस्मिन्नेव काले तु जरत्कारुर्महातपाः। चचार पृथिवीं कृत्स्नां यत्रसायंगृहो मुनिः।।

jaratkāroḥ svapitṝṇāṃ darśanaṃ tadbhāṣaṇaṃ ca|| 1 || sautiruvāca| etasminneva kāle tu jaratkārurmahātapāḥ| cacāra pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yatrasāyaṃgṛho muniḥ||

Verse 2

चरन्दीक्षां महातेजा दुश्चरामकृतात्मभिः। तीर्थेष्वाप्लवनं कुर्वन्पुण्येषु विचचार ह।।

carandīkṣāṃ mahātejā duścarāmakṛtātmabhiḥ| tīrtheṣvāplavanaṃ kurvanpuṇyeṣu vicacāra ha||

Verse 3

वायुभक्षो निराहारः शुष्यन्नहरहर्मुनिः। सं ददर्श पितॄन्गर्ते लम्बमानानधोमुखान्।।

vāyubhakṣo nirāhāraḥ śuṣyannaharaharmuniḥ| saṃ dadarśa pitṝngarte lambamānānadhomukhān||

Verse 4

एकतन्त्ववशिष्टं वै वीरणस्तम्बमाश्रितान्। तं तन्तुं च शनैराखुमाददानं बिलेशयम्।।

ekatantvavaśiṣṭaṃ vai vīraṇastambamāśritān| taṃ tantuṃ ca śanairākhumādadānaṃ bileśayam||

Verse 5

निराहारान्कृशान्दीनान्गर्ते स्वत्राणमिच्छतः। उपसृत्य स तान्दीनान्दीनरूपोऽभ्यभाषत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः।। 45 ।।

nirāhārānkṛśāndīnāngarte svatrāṇamicchataḥ| upasṛtya sa tāndīnāndīnarūpo'bhyabhāṣata|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 45 ||

Verse 6

के भवन्तोऽवलम्बन्ते वीरमस्तम्बमाश्रिताः। दुर्बलं खादितैर्मूलैराखुना बिलवासिना।।

ke bhavanto'valambante vīramastambamāśritāḥ| durbalaṃ khāditairmūlairākhunā bilavāsinā||

Verse 7

वीरणस्तम्बके मूलं यदप्येकमिह स्थितम्। तद्भप्ययं शनैराखुरादत्ते दशनैः शितैः।।

vīraṇastambake mūlaṃ yadapyekamiha sthitam| tadbhapyayaṃ śanairākhurādatte daśanaiḥ śitaiḥ||

Verse 8

छेत्स्यतेऽल्पावशिष्टत्वादेतदप्यचिरादिव। ततस्तु पतितारोऽत्र गर्ते व्यक्तमधोमुखाः।। स्वत्राणं स्वरक्षाम्।।

chetsyate'lpāvaśiṣṭatvādetadapyacirādiva| tatastu patitāro'tra garte vyaktamadhomukhāḥ|| svatrāṇaṃ svarakṣām||

Verse 9

अत्र मे दुःखमुत्पन्नं दृष्ट्वा युष्मानधोमुखान्। कृच्छ्रामापदमापन्नान्प्रियं किं करवाणि वः।।

atra me duḥkhamutpannaṃ dṛṣṭvā yuṣmānadhomukhān| kṛcchrāmāpadamāpannānpriyaṃ kiṃ karavāṇi vaḥ||

Verse 10

तपसोऽस्य चतुर्थेन तृतीयेनाथ वा पुनः। अर्धेन वापि निस्तर्तुमापदं ब्रूत मा चिरम्।।

tapaso'sya caturthena tṛtīyenātha vā punaḥ| ardhena vāpi nistartumāpadaṃ brūta mā ciram||

Verse 11

अथवापि समग्रेण तरन्तु तपसा मम। भवन्तः सर्व एवेह काममेवं विधीयताम्।।

athavāpi samagreṇa tarantu tapasā mama| bhavantaḥ sarva eveha kāmamevaṃ vidhīyatām||

Verse 12

पितर ऊचुः। कुतो भवान्ब्रह्मचारी यो नस्त्रातुमिहेच्छसि। न तु विप्राग्र्य तपसा शक्यमेतद्व्यपोहितुम्।। पतितारः पतिष्यथा।।

pitara ūcuḥ| kuto bhavānbrahmacārī yo nastrātumihecchasi| na tu viprāgrya tapasā śakyametadvyapohitum|| patitāraḥ patiṣyathā||

Verse 13

अस्ति नस्तात तपसः फलं प्रवदतां वर। संतानप्रक्षयाद्ब्रह्मन्पतामो निरयेऽशुचौ।।

asti nastāta tapasaḥ phalaṃ pravadatāṃ vara| saṃtānaprakṣayādbrahmanpatāmo niraye'śucau||

Verse 14

सन्तानं हि परो धर्मं एवमाह पितामहः। लम्बतामिह नस्तात न ज्ञानं प्रतिभाति वै।।

santānaṃ hi paro dharmaṃ evamāha pitāmahaḥ| lambatāmiha nastāta na jñānaṃ pratibhāti vai||

Verse 15

येन त्वां नाभिजानीमो लोके विख्यातपौरुषम्। वृद्धो भवान्महाभागोयोनः शोच्यान्सुदुःखितान।।

yena tvāṃ nābhijānīmo loke vikhyātapauruṣam| vṛddho bhavānmahābhāgoyonaḥ śocyānsuduḥkhitāna||

Verse 16

शोचते चैव कारुण्याच्छृणु ये वै वयं द्विज। यायावरा नाम वयमृषयः संशितव्रताः।।

śocate caiva kāruṇyācchṛṇu ye vai vayaṃ dvija| yāyāvarā nāma vayamṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ||

Verse 17

लोकात्पुम्यादिह भ्रष्टाः सन्तानप्रक्षयान्मुने। प्रणष्टं नस्तपस्तीव्रं न हि नस्तन्तुरस्ति वै।।

lokātpumyādiha bhraṣṭāḥ santānaprakṣayānmune| praṇaṣṭaṃ nastapastīvraṃ na hi nastanturasti vai||

Verse 18

अस्तित्वेकोऽद्य नस्तन्तुः सोऽपि नास्ति यथा तथा। मन्दभाग्योऽल्पभाग्यानां तप एकं समास्थितः।।

astitveko'dya nastantuḥ so'pi nāsti yathā tathā| mandabhāgyo'lpabhāgyānāṃ tapa ekaṃ samāsthitaḥ||

Verse 19

जरत्कारुरिति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः। नियतात्मा महात्मा च सुव्रतः सुमहातपाः।।

jaratkāruriti khyāto vedavedāṅgapāragaḥ| niyatātmā mahātmā ca suvrataḥ sumahātapāḥ||

Verse 20

तेन स्म तपसो लोभात्कृच्छ्रमापादिता वयम्। न तस्य भार्या पुत्रो वा बान्धवो वाऽस्ति कश्चन।।

tena sma tapaso lobhātkṛcchramāpāditā vayam| na tasya bhāryā putro vā bāndhavo vā'sti kaścana||

Verse 21

तस्माल्लम्बामहे गर्ते नष्टसंज्ञा ह्यनाथवत्। स वक्तव्यस्त्वया दृष्टो ह्यस्माकं नाथवत्तया।।

tasmāllambāmahe garte naṣṭasaṃjñā hyanāthavat| sa vaktavyastvayā dṛṣṭo hyasmākaṃ nāthavattayā||

Verse 22

पितरस्तेऽवलम्बन्ते गर्ते दीना अधोमुखाः। साधु दारान्कुरुष्वेति प्रजायस्वेति चाभि भोः।।

pitaraste'valambante garte dīnā adhomukhāḥ| sādhu dārānkuruṣveti prajāyasveti cābhi bhoḥ||

Verse 23

कुलतन्तुर्हि नः शिष्टः स एकैकस्तपोधन। यं तु पश्यसि नो ब्रह्मन्वीरणस्तम्बमाश्रयम्।।

kulatanturhi naḥ śiṣṭaḥ sa ekaikastapodhana| yaṃ tu paśyasi no brahmanvīraṇastambamāśrayam||

Verse 24

एषोऽस्माकं कुलस्तम्ब आस्ते स्वकुलवर्धनः। यानि पश्यसि वै ब्रह्मन्मूलानीहास्य वीरुधः।।

eṣo'smākaṃ kulastamba āste svakulavardhanaḥ| yāni paśyasi vai brahmanmūlānīhāsya vīrudhaḥ||

Verse 25

एते नस्तन्तवस्तात कालेन परिभक्षिताः। यत्त्वेतत्पश्यसि ब्रह्मन्मूलमस्यार्धभक्षितम्।।

ete nastantavastāta kālena paribhakṣitāḥ| yattvetatpaśyasi brahmanmūlamasyārdhabhakṣitam||

Verse 26

यत्र लम्बामहे गर्ते सोऽप्येकस्तप आस्थितः। यमाखुं पश्यसि ब्रह्मन्काल एष महाबलः।।

yatra lambāmahe garte so'pyekastapa āsthitaḥ| yamākhuṃ paśyasi brahmankāla eṣa mahābalaḥ||

Verse 27

स तं तपोरतं मन्दं शनैः क्षपयते तुदन्। जरत्कारुं तपोलुब्धं मन्दात्मानमचेतसम्।।

sa taṃ taporataṃ mandaṃ śanaiḥ kṣapayate tudan| jaratkāruṃ tapolubdhaṃ mandātmānamacetasam||

Verse 28

न हि नस्तत्तपस्तस्य तारयिष्यति सत्तम। छिन्नमूलान्परिभ्रष्टान्कालोपहतचेतसः।।

na hi nastattapastasya tārayiṣyati sattama| chinnamūlānparibhraṣṭānkālopahatacetasaḥ||

Verse 29

अधः प्रविष्टान्पश्यास्मान्यथा दुष्कृतिनस्तथा। अस्मासु पतितेष्वत्र सह सर्वैः सबान्धवैः।।

adhaḥ praviṣṭānpaśyāsmānyathā duṣkṛtinastathā| asmāsu patiteṣvatra saha sarvaiḥ sabāndhavaiḥ||

Verse 30

छिन्नः कालेन सोऽप्यत्र गन्ता वै नरकं ततः। तपो वाऽप्यथ चा यज्ञो यच्चान्यत्पावनं महत्।।

chinnaḥ kālena so'pyatra gantā vai narakaṃ tataḥ| tapo vā'pyatha cā yajño yaccānyatpāvanaṃ mahat||

Verse 31

तत्सर्वं न समं तात संतत्येति सतां मतम्। स तात दृष्ट्वा ब्रूयास्तं जरत्कारुं तपोधन।।

tatsarvaṃ na samaṃ tāta saṃtatyeti satāṃ matam| sa tāta dṛṣṭvā brūyāstaṃ jaratkāruṃ tapodhana||

Verse 32

यथा दृष्टमिदं चात्र त्वयाऽऽख्येयमशेषतः। यथा दारान्प्रकुर्यात्स पुत्रानुत्पादयेद्यथा।।

yathā dṛṣṭamidaṃ cātra tvayā''khyeyamaśeṣataḥ| yathā dārānprakuryātsa putrānutpādayedyathā||

Verse 33

वा ब्रह्मंस्त्वया वाच्यः सोऽस्माकं नाथवत्तया। बान्धवानां हितस्येह यथा चात्मकुलं तथा।।

vā brahmaṃstvayā vācyaḥ so'smākaṃ nāthavattayā| bāndhavānāṃ hitasyeha yathā cātmakulaṃ tathā||

Verse 34

कस्त्वं बन्धुमिवास्माकमनुशोचसि सत्तम। श्रोतुमिच्छाम सर्वेषां को भवानिह तिष्ठति।।

kastvaṃ bandhumivāsmākamanuśocasi sattama| śrotumicchāma sarveṣāṃ ko bhavāniha tiṣṭhati||