Adhyaya 43

Verse 1

स्वदष्टन्यग्रोधोज्जीवनेन परीक्षितस्य काश्यपस्य धनं दत्वा तक्षकेण कृतं परावर्तनं परीक्षिद्दंशश्च।। 1 ।। तक्षक उवाच। यदि दष्टं मयेह त्वं शक्तः किंचिच्चिकित्सितुम्। ततो वृक्षं मया दष्टमिमं जीवय काश्यप।।

svadaṣṭanyagrodhojjīvanena parīkṣitasya kāśyapasya dhanaṃ datvā takṣakeṇa kṛtaṃ parāvartanaṃ parīkṣiddaṃśaśca|| 1 || takṣaka uvāca| yadi daṣṭaṃ mayeha tvaṃ śaktaḥ kiṃciccikitsitum| tato vṛkṣaṃ mayā daṣṭamimaṃ jīvaya kāśyapa||

Verse 2

परं मन्त्रबलं यत्ते तद्दर्शय यतस्व च। न्यग्रोधमेनं धक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम।।

paraṃ mantrabalaṃ yatte taddarśaya yatasva ca| nyagrodhamenaṃ dhakṣyāmi paśyataste dvijottama||

Verse 3

काश्यप उवाच। दश नागेन्द्र वृक्षं त्वं यद्येतदभिमन्यसे। अहमेनं त्वया दष्टं जीवयिष्ये भुजंगम। पश्य मन्त्रबलं मेऽद्य न्यग्रोधं दश पन्नग।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः।। 43 ।।

kāśyapa uvāca| daśa nāgendra vṛkṣaṃ tvaṃ yadyetadabhimanyase| ahamenaṃ tvayā daṣṭaṃ jīvayiṣye bhujaṃgama| paśya mantrabalaṃ me'dya nyagrodhaṃ daśa pannaga|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 43 ||

Verse 4

सौतिरुवाच। एवमुक्तः स नागेन्द्रः काश्यपेन महात्मना। अदशद्वृक्षमभ्येत्य न्यग्रोधं पन्नगोत्तमः।।

sautiruvāca| evamuktaḥ sa nāgendraḥ kāśyapena mahātmanā| adaśadvṛkṣamabhyetya nyagrodhaṃ pannagottamaḥ||

Verse 5

स वृक्षस्तेन दष्टस्तु पन्नगेन महात्मना। आशीविषविषोपेतः प्रजज्वाल समन्ततः।।

sa vṛkṣastena daṣṭastu pannagena mahātmanā| āśīviṣaviṣopetaḥ prajajvāla samantataḥ||

Verse 6

तं दग्ध्वा स नगं नागः काश्यपं पुनरब्रवीत्। कुरु यत्नं द्विजश्रेष्ठ जीवयैव वनस्पतिम्।। दश दंशं कुरु।।

taṃ dagdhvā sa nagaṃ nāgaḥ kāśyapaṃ punarabravīt| kuru yatnaṃ dvijaśreṣṭha jīvayaiva vanaspatim|| daśa daṃśaṃ kuru||

Verse 7

सौतिरुवाच। भस्मीभूतं ततो वृक्षं पन्नगेन्द्रस्य तेजसा। भस्म सर्वं समाहृत्य काश्यपो वाक्यमब्रवीत्।।

sautiruvāca| bhasmībhūtaṃ tato vṛkṣaṃ pannagendrasya tejasā| bhasma sarvaṃ samāhṛtya kāśyapo vākyamabravīt||

Verse 8

विद्याबलं पन्नगेन्द्र पश्य मेऽद्य वनस्पतौ। अहं संजीवयाम्येनं पश्यतस्ते भुजंगम।।

vidyābalaṃ pannagendra paśya me'dya vanaspatau| ahaṃ saṃjīvayāmyenaṃ paśyataste bhujaṃgama||

Verse 9

ततः स भगवान्विद्वान्काश्यपो द्विजसत्तमः। भस्मराशीकृतं वृक्षं विद्यया समजीवयत्।।

tataḥ sa bhagavānvidvānkāśyapo dvijasattamaḥ| bhasmarāśīkṛtaṃ vṛkṣaṃ vidyayā samajīvayat||

Verse 10

अङ्कुरं कृतवांस्तत्र ततः पर्णद्वयान्वितम्। पलाशिनं शाखिनं च तथा विटपिनं पुनः।।

aṅkuraṃ kṛtavāṃstatra tataḥ parṇadvayānvitam| palāśinaṃ śākhinaṃ ca tathā viṭapinaṃ punaḥ||

Verse 11

तं दृष्ट्वा जीवितं वृक्षं काश्यपेन महात्मना। उवाच तक्षको ब्रह्मन्नैतदत्यद्भुतं त्वयि।।

taṃ dṛṣṭvā jīvitaṃ vṛkṣaṃ kāśyapena mahātmanā| uvāca takṣako brahmannaitadatyadbhutaṃ tvayi||

Verse 12

द्विजेन्द्र यद्विषं हन्या मम वा मद्विधस्य वा। कं त्वमर्थमभिप्रेप्सुर्यासि तत्र तपोधन।।

dvijendra yadviṣaṃ hanyā mama vā madvidhasya vā| kaṃ tvamarthamabhiprepsuryāsi tatra tapodhana||

Verse 13

यत्तेऽभिलषितं प्राप्तं फलं तस्मान्नृपोत्तमात्। अहमेव प्रदास्यामि तत्ते यद्यपि दुर्लभम्।। नग वृक्षम्।।

yatte'bhilaṣitaṃ prāptaṃ phalaṃ tasmānnṛpottamāt| ahameva pradāsyāmi tatte yadyapi durlabham|| naga vṛkṣam||

Verse 14

विप्रशापाभिभूते च क्षीणायुषि नराधिपे। घटमानस्य ते विप्र सिद्धिः संशयिता भवेत्।। यत् फलं प्राप्तुमभिलषितं तत् इत्यन्वयः।।

vipraśāpābhibhūte ca kṣīṇāyuṣi narādhipe| ghaṭamānasya te vipra siddhiḥ saṃśayitā bhavet|| yat phalaṃ prāptumabhilaṣitaṃ tat ityanvayaḥ||

Verse 15

ततो यशः प्रदीप्तं ते त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्। निरंशुरिव घर्मांशुरन्तर्धानमितो व्रजेत्।।

tato yaśaḥ pradīptaṃ te triṣu lokeṣu viśrutam| niraṃśuriva gharmāṃśurantardhānamito vrajet||

Verse 16

काश्यप उवाच। धनार्थी याम्यहं तत्र तन्मे देहि भुजंगम। ततोऽहं विनिवर्तिष्ये स्वापतेयं प्रगृह्य वै।। घटमानस्य सज्जमानस्य।।

kāśyapa uvāca| dhanārthī yāmyahaṃ tatra tanme dehi bhujaṃgama| tato'haṃ vinivartiṣye svāpateyaṃ pragṛhya vai|| ghaṭamānasya sajjamānasya||

Verse 17

तक्षक उवाच। यावद्धनं प्रार्थयसे तस्माद्राज्ञस्ततोऽधिकम्। अहमेव प्रदास्यामि निवर्तस्व द्विजोत्तम।।

takṣaka uvāca| yāvaddhanaṃ prārthayase tasmādrājñastato'dhikam| ahameva pradāsyāmi nivartasva dvijottama||

Verse 18

सौतिरुवाच। तक्षकस्य वचः श्रुत्वा काश्यपो द्विजसत्तमः। प्रदध्यौ सुमहातेजाराजानं प्रति बुद्धिमान्।।

sautiruvāca| takṣakasya vacaḥ śrutvā kāśyapo dvijasattamaḥ| pradadhyau sumahātejārājānaṃ prati buddhimān||

Verse 19

दिव्यज्ञानः स तेजस्वी ज्ञात्वा तं नृपतिं तदा। क्षीणायुषं पाण्डवेयमपावर्तत काश्यपः।।

divyajñānaḥ sa tejasvī jñātvā taṃ nṛpatiṃ tadā| kṣīṇāyuṣaṃ pāṇḍaveyamapāvartata kāśyapaḥ||

Verse 20

लब्ध्वा वित्तं मुनिवरस्तक्षकाद्यावदीप्सितम्। निवृत्ते काश्यपे तस्मिन्समयेन महात्मनि।।

labdhvā vittaṃ munivarastakṣakādyāvadīpsitam| nivṛtte kāśyape tasminsamayena mahātmani||

Verse 21

जगाम तक्षकस्तूर्णं नगरं नागसाह्वयम्। अथ शुश्राव गच्छन्स तक्षको जगतीपतिम्।।

jagāma takṣakastūrṇaṃ nagaraṃ nāgasāhvayam| atha śuśrāva gacchansa takṣako jagatīpatim||

Verse 22

मन्त्रैर्विषहरैर्दिव्यै रक्ष्यमाणं प्रयत्नतः। सौतिरुवाच। स चिन्तयामास तदा मायायोगेन पार्थिवः।। स्वापतेयं धनम्।।

mantrairviṣaharairdivyai rakṣyamāṇaṃ prayatnataḥ| sautiruvāca| sa cintayāmāsa tadā māyāyogena pārthivaḥ|| svāpateyaṃ dhanam||

Verse 23

मया वञ्चयितव्योऽसौ क उपायो भवेदिति। ततस्तापसरूपेण प्राहिणोत्स भुजंगमान्।।

mayā vañcayitavyo'sau ka upāyo bhavediti| tatastāpasarūpeṇa prāhiṇotsa bhujaṃgamān||

Verse 24

फलपत्रोदकं गृह्य राज्ञे नागोऽथ तक्षकः। तक्षक उवाच। गच्छध्वं यूयमव्यग्रा राजानं कार्यवत्तया।।

phalapatrodakaṃ gṛhya rājñe nāgo'tha takṣakaḥ| takṣaka uvāca| gacchadhvaṃ yūyamavyagrā rājānaṃ kāryavattayā||

Verse 25

फलपत्रोदकं नागाः प्रतिग्राहयितुं नृपम्। सौतिरुवाच। ते तक्षकसमादिष्टास्तथा चक्रुर्भुजङ्गमाः।।

phalapatrodakaṃ nāgāḥ pratigrāhayituṃ nṛpam| sautiruvāca| te takṣakasamādiṣṭāstathā cakrurbhujaṅgamāḥ||

Verse 26

उपनिन्युस्तथा राज्ञे दर्भानम्भः फलानि च। तच्च सर्वं स राजेन्द्रः प्रतिजग्राह वीर्यवान्।।

upaninyustathā rājñe darbhānambhaḥ phalāni ca| tacca sarvaṃ sa rājendraḥ pratijagrāha vīryavān||

Verse 27

कृत्वा तेषां च कार्याणि गम्यतामित्युवाच तान्। गतेषु तेषु नागेषु तापसच्छद्मरूपिषु।।

kṛtvā teṣāṃ ca kāryāṇi gamyatāmityuvāca tān| gateṣu teṣu nāgeṣu tāpasacchadmarūpiṣu||

Verse 28

अमात्यान्सुहृदश्चैव प्रोवाच स नराधिपः। भक्षयन्तु भवन्तो वै स्वादूनीमानि सर्वशः।।

amātyānsuhṛdaścaiva provāca sa narādhipaḥ| bhakṣayantu bhavanto vai svādūnīmāni sarvaśaḥ||

Verse 29

तापसैरुपनीतानि फलानि सहिता मया। ततो राजा ससचिवः फलान्यादातुमैच्छत।।

tāpasairupanītāni phalāni sahitā mayā| tato rājā sasacivaḥ phalānyādātumaicchata||

Verse 30

विधिना संप्रयुक्तो वै ऋषिवाक्येन तेन तु। यस्मिन्नेव फले नागस्तमेवाभक्षयत्स्वयम्।।

vidhinā saṃprayukto vai ṛṣivākyena tena tu| yasminneva phale nāgastamevābhakṣayatsvayam||

Verse 31

ततो भक्षयतस्तस्य फलात्कृमिरभूदणुः। ह्रस्वकः कृष्णनयनस्ताम्रवर्णोऽथ शौनक।। तत्रागतैर्विषहरैरिति पाठान्तरम्।।

tato bhakṣayatastasya phalātkṛmirabhūdaṇuḥ| hrasvakaḥ kṛṣṇanayanastāmravarṇo'tha śaunaka|| tatrāgatairviṣaharairiti pāṭhāntaram||

Verse 32

स तं गृह्य नृपश्रेष्ठः सचिवानिदमब्रवीत्। अस्तमभ्येति सविता विषादद्य न मे भयम्।।

sa taṃ gṛhya nṛpaśreṣṭhaḥ sacivānidamabravīt| astamabhyeti savitā viṣādadya na me bhayam||

Verse 33

सत्यवागस्तु स मुनिः कृमिर्मां दशतामयम्। तक्षको नाम भूत्वा वै तथा परिहृतं भवेत्।। यज्जग्राह फलं राजा तत्र क्रिमिरभूदणुः इति पाठान्तरम्।।

satyavāgastu sa muniḥ kṛmirmāṃ daśatāmayam| takṣako nāma bhūtvā vai tathā parihṛtaṃ bhavet|| yajjagrāha phalaṃ rājā tatra krimirabhūdaṇuḥ iti pāṭhāntaram||

Verse 34

ते चैनमन्ववर्तन्त मन्त्रिणः कालचोदिताः। एवमुक्त्वा स राजेन्द्रो ग्रीवायां सन्निवेश्यह।।

te cainamanvavartanta mantriṇaḥ kālacoditāḥ| evamuktvā sa rājendro grīvāyāṃ sanniveśyaha||

Verse 35

कृमिकं प्राहसत्तूर्णं मुमूर्षुर्नष्टचेतनः। प्रहसन्नेव भोगेन तक्षकेणाभिवेष्टितः।।

kṛmikaṃ prāhasattūrṇaṃ mumūrṣurnaṣṭacetanaḥ| prahasanneva bhogena takṣakeṇābhiveṣṭitaḥ||

Verse 36

तस्मात्फलाद्विनिष्क्रम्य यत्तद्राज्ञे निवेदितम्। वेष्टयित्वा च भोगेन विनद्य च महास्वनम्। अदशत्पृथिवीपालं तक्षकः पन्नगेश्वरः।।

tasmātphalādviniṣkramya yattadrājñe niveditam| veṣṭayitvā ca bhogena vinadya ca mahāsvanam| adaśatpṛthivīpālaṃ takṣakaḥ pannageśvaraḥ||