Adhyaya 42

Verse 1

शृङ्गिशमीकसवादः।। 1 ।। शमीकप्रेषितेन गौरमुखाख्यशिष्येण सह परिक्षित्संवादः।। 2 ।। मन्त्रिभिः सह राज्ञं विचारः।। 3 ।। तक्षककाश्यपसंवादः।। 4 ।। शृङ्ग्युवाच। यद्येतत्साहसं तात यदि वा दुष्कृतं कृतम्। प्रियं वाप्यप्रियं वा ते वागुक्ता न मृषा भवेत्।।

śṛṅgiśamīkasavādaḥ|| 1 || śamīkapreṣitena gauramukhākhyaśiṣyeṇa saha parikṣitsaṃvādaḥ|| 2 || mantribhiḥ saha rājñaṃ vicāraḥ|| 3 || takṣakakāśyapasaṃvādaḥ|| 4 || śṛṅgyuvāca| yadyetatsāhasaṃ tāta yadi vā duṣkṛtaṃ kṛtam| priyaṃ vāpyapriyaṃ vā te vāguktā na mṛṣā bhavet||

Verse 2

नैवान्यथेदं भविता पितरेष ब्रवीमि ते। नाहं मृषा ब्रवीम्येवं स्वैरेष्वपि कुतः शपन्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि द्विचत्वारिंशोऽध्यायः।। 42 ।।

naivānyathedaṃ bhavitā pitareṣa bravīmi te| nāhaṃ mṛṣā bravīmyevaṃ svaireṣvapi kutaḥ śapan|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 42 ||

Verse 3

शमीक उवाच। जानाम्युग्रप्रभावं त्वां तात सत्यगिरं तथा। नानृतं चोक्तपूर्वं ते नैतन्मिथ्या भविष्यति।।

śamīka uvāca| jānāmyugraprabhāvaṃ tvāṃ tāta satyagiraṃ tathā| nānṛtaṃ coktapūrvaṃ te naitanmithyā bhaviṣyati||

Verse 4

पित्रा पुत्रो वयस्थोऽपि सततं वाच्य एव तु। यथा स्याद्गुणसंयुक्तः प्राप्नुयाच्च महद्यशः।। स्वैरेष्वपि परिहासादिष्वपि।।

pitrā putro vayastho'pi satataṃ vācya eva tu| yathā syādguṇasaṃyuktaḥ prāpnuyācca mahadyaśaḥ|| svaireṣvapi parihāsādiṣvapi||

Verse 5

किं पुनर्बाल एव त्वं तपसा भावितः सदा। वर्धते चेत्प्रभवतां कोपोऽतीव महात्मनाम्।। वयस्थोऽपि प्रौढोपि। वाच्यः शास्यः।।

kiṃ punarbāla eva tvaṃ tapasā bhāvitaḥ sadā| vardhate cetprabhavatāṃ kopo'tīva mahātmanām|| vayastho'pi prauḍhopi| vācyaḥ śāsyaḥ||

Verse 6

उत्सीदेयुरिमे लोकाः क्षणा चास्य प्रतिक्रिया। सोऽहं पश्यामि वक्तव्यं त्वयि धर्मभृतां वर। पुत्रत्वं बालतां चैव तवावेक्ष्य च साहसम्।।

utsīdeyurime lokāḥ kṣaṇā cāsya pratikriyā| so'haṃ paśyāmi vaktavyaṃ tvayi dharmabhṛtāṃ vara| putratvaṃ bālatāṃ caiva tavāvekṣya ca sāhasam||

Verse 7

स त्वं शमपरो भूत्वा वन्यमाहारमाचरन्। चर क्रोधमिमं हित्वा नैवं धर्मं प्रहास्यसि।।

sa tvaṃ śamaparo bhūtvā vanyamāhāramācaran| cara krodhamimaṃ hitvā naivaṃ dharmaṃ prahāsyasi||

Verse 8

क्रोधो हि धर्मं हरति यतीनां दुःखसंचितम्। ततो धर्मविहीनानां गतिरिष्टा न विद्यते।। प्रभवतां योगैश्वर्यवताम्।।

krodho hi dharmaṃ harati yatīnāṃ duḥkhasaṃcitam| tato dharmavihīnānāṃ gatiriṣṭā na vidyate|| prabhavatāṃ yogaiśvaryavatām||

Verse 9

शम एव यतीनां हि क्षमिणां सिद्धिकारकः। क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम्।।

śama eva yatīnāṃ hi kṣamiṇāṃ siddhikārakaḥ| kṣamāvatāmayaṃ lokaḥ paraścaiva kṣamāvatām||

Verse 10

तस्माच्चरेथाः सततं क्षमाशीलो जितेन्द्रियः। क्षमया प्राप्स्यसे लोकान्ब्रह्मणः समनन्तरान्।। यतीनां आमुष्मिकहितार्थं यतमानानाम्।।

tasmāccarethāḥ satataṃ kṣamāśīlo jitendriyaḥ| kṣamayā prāpsyase lokānbrahmaṇaḥ samanantarān|| yatīnāṃ āmuṣmikahitārthaṃ yatamānānām||

Verse 11

मया तु शममास्थाय यच्छक्यं कर्तुमद्य वै। तत्करिष्याम्यहं तात प्रेपयिष्ये नृपाय वै।। समनन्तरान् प्रत्यासन्नान्।।

mayā tu śamamāsthāya yacchakyaṃ kartumadya vai| tatkariṣyāmyahaṃ tāta prepayiṣye nṛpāya vai|| samanantarān pratyāsannān||

Verse 12

मम पुत्रेण शप्तोऽसि बालेनाकृतबुद्धिना। ममेमां धर्षणां त्वत्तः प्रेक्ष्य राजन्नमर्षिणा।।

mama putreṇa śapto'si bālenākṛtabuddhinā| mamemāṃ dharṣaṇāṃ tvattaḥ prekṣya rājannamarṣiṇā||

Verse 13

सौतिरुवाच। एवमादिश्य शिष्यं स प्रेषयामास सुव्रतः। परिक्षिते नृपतये दयापन्नो महातपाः।।

sautiruvāca| evamādiśya śiṣyaṃ sa preṣayāmāsa suvrataḥ| parikṣite nṛpataye dayāpanno mahātapāḥ||

Verse 14

संदिश्य कुशलप्रश्नं कार्यवृत्तान्तमेव च। शिष्यं गौरमुखं नाम शीलवन्तं समाहितम्।।

saṃdiśya kuśalapraśnaṃ kāryavṛttāntameva ca| śiṣyaṃ gauramukhaṃ nāma śīlavantaṃ samāhitam||

Verse 15

सोऽभिगम्य ततः शीघ्रं नरेन्द्रं कुरुवर्धनम्। विवेश भवनं राज्ञः पूर्वं द्वास्थैर्निवेदितः।।

so'bhigamya tataḥ śīghraṃ narendraṃ kuruvardhanam| viveśa bhavanaṃ rājñaḥ pūrvaṃ dvāsthairniveditaḥ||

Verse 16

पूजितस्तु नरेन्द्रेण द्विजो गौरमुखस्तदा। आचख्यौ च परिश्रान्तो राज्ञः सर्वमशेषतः।।

pūjitastu narendreṇa dvijo gauramukhastadā| ācakhyau ca pariśrānto rājñaḥ sarvamaśeṣataḥ||

Verse 17

शमीकवचनं घोरं यथोक्तं मन्त्रिसन्निधौ। शमीको नाम राजेन्द्र वर्तते विषये तव।।

śamīkavacanaṃ ghoraṃ yathoktaṃ mantrisannidhau| śamīko nāma rājendra vartate viṣaye tava||

Verse 18

ऋषिः परमधर्मात्मा दान्तः शान्तो महातपाः। तस्य त्वया नरव्याघ्र सर्पः प्राणैर्वियोजितः।।

ṛṣiḥ paramadharmātmā dāntaḥ śānto mahātapāḥ| tasya tvayā naravyāghra sarpaḥ prāṇairviyojitaḥ||

Verse 19

अवसक्तो धनुष्कोट्या स्कन्धे मौनान्वितस्य च। क्षान्तवांस्तव तत्कर्म पुत्रस्तस्य न चक्षमे।। संदेशहरमिति शेषः।।

avasakto dhanuṣkoṭyā skandhe maunānvitasya ca| kṣāntavāṃstava tatkarma putrastasya na cakṣame|| saṃdeśaharamiti śeṣaḥ||

Verse 20

तेन शप्तोऽसि राजेन्द्र पितुरज्ञातमद्य वै। तक्षकः सप्तरात्रेण मृत्युस्तव भविष्यति।।

tena śapto'si rājendra piturajñātamadya vai| takṣakaḥ saptarātreṇa mṛtyustava bhaviṣyati||

Verse 21

तत्र रक्षां कुरुष्वेति पुनः पुनरथाब्रवीत्। तदन्यथा न शक्यं च कर्तुं केनचिदप्युत।।

tatra rakṣāṃ kuruṣveti punaḥ punarathābravīt| tadanyathā na śakyaṃ ca kartuṃ kenacidapyuta||

Verse 22

न हि शक्नोति संयन्तुं पुत्रं कोपसमन्वितम्। ततोऽहं प्रेषितस्तेन तव राजन्हितार्थिना।।

na hi śaknoti saṃyantuṃ putraṃ kopasamanvitam| tato'haṃ preṣitastena tava rājanhitārthinā||

Verse 23

सातिरुवाच। इति श्रुत्वा वचो घोरं स राजा कुरुनन्दनः। पर्यतप्यत तत्पापं कृत्वा राजा महातपाः।। न चक्षमे न क्षान्तवान्।।

sātiruvāca| iti śrutvā vaco ghoraṃ sa rājā kurunandanaḥ| paryatapyata tatpāpaṃ kṛtvā rājā mahātapāḥ|| na cakṣame na kṣāntavān||

Verse 24

तं च मौनव्रतं श्रुत्वा वने मुनिवरं तदा। भूय एवाभवद्राजा शोकसंतप्तमानसः।।

taṃ ca maunavrataṃ śrutvā vane munivaraṃ tadā| bhūya evābhavadrājā śokasaṃtaptamānasaḥ||

Verse 25

अनुक्रोशात्मतां तस्य शमीकस्यावधार्य च। पर्यतप्यत भूयोपि कृत्वा तत्किल्बिषं मुनेः।।

anukrośātmatāṃ tasya śamīkasyāvadhārya ca| paryatapyata bhūyopi kṛtvā tatkilbiṣaṃ muneḥ||

Verse 26

न हि मृत्युं तथा राजा श्रुत्वा वै सोऽन्वतप्यत। अशोचदमरप्रख्यो यथा कृत्वेह कर्म तत्।।

na hi mṛtyuṃ tathā rājā śrutvā vai so'nvatapyata| aśocadamaraprakhyo yathā kṛtveha karma tat||

Verse 27

ततस्तं प्रेषयामास राजा गौरमुखं तदा। भूयः प्रसादं भगवान्करोत्विह ममेति वै।।

tatastaṃ preṣayāmāsa rājā gauramukhaṃ tadā| bhūyaḥ prasādaṃ bhagavānkarotviha mameti vai||

Verse 28

श्रुत्वा तु वचनं राज्ञो मुनिर्गौरमुखस्तदा। समनुज्ञाप्य वेगेन प्रजगामाश्रमं गुरोः।।

śrutvā tu vacanaṃ rājño munirgauramukhastadā| samanujñāpya vegena prajagāmāśramaṃ guroḥ||

Verse 29

तस्मिंश्च गतमात्रेऽथ राजा गौरमुखे तदा। मन्त्रिभिर्मन्त्रयामास सह संविग्नमानसः।।

tasmiṃśca gatamātre'tha rājā gauramukhe tadā| mantribhirmantrayāmāsa saha saṃvignamānasaḥ||

Verse 30

संमन्त्र्य मन्त्रिभिश्चैव स तथा मन्त्रतत्त्ववित्। प्रासादं कारयामास एकस्तम्भं सुरक्षितम्।।

saṃmantrya mantribhiścaiva sa tathā mantratattvavit| prāsādaṃ kārayāmāsa ekastambhaṃ surakṣitam||

Verse 31

रक्षां च विदधे तत्र भिषजश्चौषधानि च। ब्राह्मणान्मन्त्रसिद्धांश्च सर्वतो वै न्ययोजयत्।।

rakṣāṃ ca vidadhe tatra bhiṣajaścauṣadhāni ca| brāhmaṇānmantrasiddhāṃśca sarvato vai nyayojayat||

Verse 32

राजकार्याणि तत्रस्थः सर्वाण्येवाकरोच्च सः। मन्त्रिभिः सह धर्मज्ञः समन्तात्परिरक्षितः।।

rājakāryāṇi tatrasthaḥ sarvāṇyevākarocca saḥ| mantribhiḥ saha dharmajñaḥ samantātparirakṣitaḥ||

Verse 33

न चैनं कश्चिदारूढं लभते राजसत्तमम्। वातोऽपि निश्चरंस्तत्र प्रवेशे विनिवार्यते।। पापं कृत्वैव पर्यतप्यत नतु मृत्युं श्रुत्वा।।

na cainaṃ kaścidārūḍhaṃ labhate rājasattamam| vāto'pi niścaraṃstatra praveśe vinivāryate|| pāpaṃ kṛtvaiva paryatapyata natu mṛtyuṃ śrutvā||

Verse 34

प्राप्ते च दिवसे तस्मिन्सप्तमे द्विजसत्तमः। काश्यपोऽभ्यागमद्विद्वांस्तं राजानं चिकित्सितुम्।।

prāpte ca divase tasminsaptame dvijasattamaḥ| kāśyapo'bhyāgamadvidvāṃstaṃ rājānaṃ cikitsitum||

Verse 35

श्रुतं हि तेन तदभूद्यथा तं राजसत्तमम्। तक्षकः पन्नगश्रेष्ठो नेष्यते यमसादनम्।।

śrutaṃ hi tena tadabhūdyathā taṃ rājasattamam| takṣakaḥ pannagaśreṣṭho neṣyate yamasādanam||

Verse 36

तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण करिष्येऽहमपज्वरम्। तत्र मेऽर्थश्च धर्मश्च भवितेति विचिन्तयन्।।

taṃ daṣṭaṃ pannagendreṇa kariṣye'hamapajvaram| tatra me'rthaśca dharmaśca bhaviteti vicintayan||

Verse 37

तं ददर्श स नागेन्द्रस्तक्षकः काश्यपं पथि। गच्छन्तमेकमनसं द्विजो भूत्वा वयोऽतिगः।।

taṃ dadarśa sa nāgendrastakṣakaḥ kāśyapaṃ pathi| gacchantamekamanasaṃ dvijo bhūtvā vayo'tigaḥ||

Verse 38

तमब्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं मुनिपुंगवम्। क्व भवांस्त्वरितो याति किंच कार्यं चिकीर्षति।।

tamabravītpannagendraḥ kāśyapaṃ munipuṃgavam| kva bhavāṃstvarito yāti kiṃca kāryaṃ cikīrṣati||

Verse 39

काश्यप उवाच। नृपं कुरुकुलोत्पन्नं परिक्षितमरिंदमम्। तक्षकः पन्नगश्रेष्ठस्तेजसाऽध्य प्रधक्ष्यति।।

kāśyapa uvāca| nṛpaṃ kurukulotpannaṃ parikṣitamariṃdamam| takṣakaḥ pannagaśreṣṭhastejasā'dhya pradhakṣyati||

Verse 40

तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण तेनाग्निसमतेजसम्। पाण्डवानां कुलकरं राजानममितौजसम्। गच्छामित्वरितं सौम्य सद्यः कर्तुमपज्वरम्।।

taṃ daṣṭaṃ pannagendreṇa tenāgnisamatejasam| pāṇḍavānāṃ kulakaraṃ rājānamamitaujasam| gacchāmitvaritaṃ saumya sadyaḥ kartumapajvaram||

Verse 41

विज्ञातविषविद्योऽहं ब्राह्मणो लोकपूजितः। अस्मद्गुरुकटाक्षेण कल्योऽहं विषनाशने।।

vijñātaviṣavidyo'haṃ brāhmaṇo lokapūjitaḥ| asmadgurukaṭākṣeṇa kalyo'haṃ viṣanāśane||

Verse 42

तक्षक उवाच। अहं स तक्षको ब्रह्मंस्तं धक्ष्यामि महीपतिम्। निवर्तस्व न शक्तस्त्वं मया दष्टं चिकित्सितुम्।।

takṣaka uvāca| ahaṃ sa takṣako brahmaṃstaṃ dhakṣyāmi mahīpatim| nivartasva na śaktastvaṃ mayā daṣṭaṃ cikitsitum||

Verse 43

काश्यप उवाच। अहं तं नृपतिं गत्वा त्वया दष्टमपज्वरम्। करिष्यामीति मे बुद्धिर्विद्याबलसमन्विता।। आरूढं प्रासादारूढम्।।

kāśyapa uvāca| ahaṃ taṃ nṛpatiṃ gatvā tvayā daṣṭamapajvaram| kariṣyāmīti me buddhirvidyābalasamanvitā|| ārūḍhaṃ prāsādārūḍham||