Adhyaya 41

Verse 1

मुनिपुत्राच्छृङ्गिणः परीक्षितः शापः।। 1 ।। सौतिरुवाच। एवमुक्तः स तेजस्वी शृङ्गी कोपसमन्वितः। मृतधारं गुरुं श्रुत्वा पर्यतप्यत मन्युना।।

muniputrācchṛṅgiṇaḥ parīkṣitaḥ śāpaḥ|| 1 || sautiruvāca| evamuktaḥ sa tejasvī śṛṅgī kopasamanvitaḥ| mṛtadhāraṃ guruṃ śrutvā paryatapyata manyunā||

Verse 2

स त कृशमक्षिप्रेक्ष्य सूनृतां वाचमुत्सृजन्। अपृच्छत्तं कथं तातः सर्वभूतहिते रतः।।

sa ta kṛśamakṣiprekṣya sūnṛtāṃ vācamutsṛjan| apṛcchattaṃ kathaṃ tātaḥ sarvabhūtahite rataḥ||

Verse 3

अनन्यचेताः सततं विष्णुं दवेमतोषयत्। वन्यान्नभोजी सततं मुनिर्मौनव्रते स्थितः। एवंभूतः स तेजस्वी स मेऽद्य मृतधारकः।।

ananyacetāḥ satataṃ viṣṇuṃ davematoṣayat| vanyānnabhojī satataṃ munirmaunavrate sthitaḥ| evaṃbhūtaḥ sa tejasvī sa me'dya mṛtadhārakaḥ||

Verse 4

कृश उवाच। राज्ञा परिक्षिता तात मृगयां परिधावता। अवसक्तः पितुस्तेऽद्य मृतः स्कन्धे भुजङ्गमः।।

kṛśa uvāca| rājñā parikṣitā tāta mṛgayāṃ paridhāvatā| avasaktaḥ pituste'dya mṛtaḥ skandhe bhujaṅgamaḥ||

Verse 5

शृङ्ग्युवाच। किं मे पित्रा कृतं तस्य राज्ञोऽनिष्टं दुरात्मनः। ब्रूहि तत्कृश तत्त्वेन पश्य मे तपसो बलम्।।

śṛṅgyuvāca| kiṃ me pitrā kṛtaṃ tasya rājño'niṣṭaṃ durātmanaḥ| brūhi tatkṛśa tattvena paśya me tapaso balam||

Verse 6

कृश उवाच। स राजा मृगयां यातः परिक्षिदभिमन्युजः। ससार मृगमेकाकी विद्ध्वा बाणेन शीघ्रगम्।।

kṛśa uvāca| sa rājā mṛgayāṃ yātaḥ parikṣidabhimanyujaḥ| sasāra mṛgamekākī viddhvā bāṇena śīghragam||

Verse 7

न चापश्यन्मृगं राजा चरंस्तस्मिन्महावने। पितरं ते स दृष्ट्वैव पप्रच्छानभिभाषिणम्।।

na cāpaśyanmṛgaṃ rājā caraṃstasminmahāvane| pitaraṃ te sa dṛṣṭvaiva papracchānabhibhāṣiṇam||

Verse 8

तं स्थाणुभूतं तिष्ठन्तं क्षुत्पिपासाश्रमातुरः। पुनःपुनर्मृगं नष्टं प्रपच्छ पितरं तव।।

taṃ sthāṇubhūtaṃ tiṣṭhantaṃ kṣutpipāsāśramāturaḥ| punaḥpunarmṛgaṃ naṣṭaṃ prapaccha pitaraṃ tava||

Verse 9

स च मौनव्रतोपेतो नैव तं प्रत्यभाषत। तस्य राजा धनुष्कोट्या सर्पं स्कन्धे समासजत्।।

sa ca maunavratopeto naiva taṃ pratyabhāṣata| tasya rājā dhanuṣkoṭyā sarpaṃ skandhe samāsajat||

Verse 10

शृङ्गिंस्तव पिता सोऽपि तथैवास्ते यतव्रतः। सोऽपि राजा स्वनगरं प्रस्थितो गजसाह्वयम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि एकचत्वारिंशोऽध्यायः।। 41 ।।

śṛṅgiṃstava pitā so'pi tathaivāste yatavrataḥ| so'pi rājā svanagaraṃ prasthito gajasāhvayam|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 41 ||

Verse 11

सौतिरुवाच। श्रुत्वैवमृषिपुत्रस्तु शवं स्कन्धे प्रतिष्ठितम्। कोपसंरक्तनयनः प्रज्वलन्निव मन्युना।।

sautiruvāca| śrutvaivamṛṣiputrastu śavaṃ skandhe pratiṣṭhitam| kopasaṃraktanayanaḥ prajvalanniva manyunā||

Verse 12

आविष्टः स हि कोपेन शशाप नृपतिं तदा। वार्युपस्पृश्य तेजस्वी क्रोधवेगबलात्कृतः।।

āviṣṭaḥ sa hi kopena śaśāpa nṛpatiṃ tadā| vāryupaspṛśya tejasvī krodhavegabalātkṛtaḥ||

Verse 13

शृङ्ग्युवाच। योऽसौ वृद्धस्य तातस्य तथा कृच्छ्रगतस्य ह। स्कन्धे मृतं समास्राक्षीत्पन्नगं राजकिल्विषी।। गजसाह्वयं हस्तिनपुरम्।।

śṛṅgyuvāca| yo'sau vṛddhasya tātasya tathā kṛcchragatasya ha| skandhe mṛtaṃ samāsrākṣītpannagaṃ rājakilviṣī|| gajasāhvayaṃ hastinapuram||

Verse 14

तं पापमतिसंक्रुद्धस्तक्षकः पन्नगेश्वरः। आशीविषस्तिग्मतेजा मद्वाक्यबलचोदितः।।

taṃ pāpamatisaṃkruddhastakṣakaḥ pannageśvaraḥ| āśīviṣastigmatejā madvākyabalacoditaḥ||

Verse 15

सप्तरात्रादितो नेता यमस्य सदनं प्रति। द्विजानामवमन्तारं कुरूणामयशस्करम्।।

saptarātrādito netā yamasya sadanaṃ prati| dvijānāmavamantāraṃ kurūṇāmayaśaskaram||

Verse 16

सौतिरुवाच। इति शप्त्वातिसंक्रुद्धः शृङ्गी पितरमभ्यगात्। आसीनं ग्रोव्रजे तस्मिन्वहन्तं शवपन्नगम्।।

sautiruvāca| iti śaptvātisaṃkruddhaḥ śṛṅgī pitaramabhyagāt| āsīnaṃ grovraje tasminvahantaṃ śavapannagam||

Verse 17

स तमलक्ष्य पितरं शृङ्गी स्कन्धगतेन वै। शवेन भुजगेनासीद्भूयः क्रोधसमाकुलः।।

sa tamalakṣya pitaraṃ śṛṅgī skandhagatena vai| śavena bhujagenāsīdbhūyaḥ krodhasamākulaḥ||

Verse 18

दुःखाच्चाश्रूणि मुमुचे पितरं चेदमब्रवीत्। श्रुत्वेमां धर्षणां तात तव तेन दुरात्मना।।

duḥkhāccāśrūṇi mumuce pitaraṃ cedamabravīt| śrutvemāṃ dharṣaṇāṃ tāta tava tena durātmanā||

Verse 19

राज्ञा परिक्षिता कोपादशपं तमहं नृपम्। यथार्हति स एवोग्रं शापं कुरुकुलाधमः। सप्तमेऽहनि तं पापं तक्षकः पन्नगोत्तमः।।

rājñā parikṣitā kopādaśapaṃ tamahaṃ nṛpam| yathārhati sa evograṃ śāpaṃ kurukulādhamaḥ| saptame'hani taṃ pāpaṃ takṣakaḥ pannagottamaḥ||

Verse 20

वैवस्वतस्य सदनं नेता परमदारुणम्। सौतिरुवाच। तमब्रवीत्पिता ब्रह्मंस्तथा कोपसमन्वितम्।।

vaivasvatasya sadanaṃ netā paramadāruṇam| sautiruvāca| tamabravītpitā brahmaṃstathā kopasamanvitam||

Verse 21

शमीक उवाच। न मे प्रियं कृतं तात नैष धर्मस्तपस्विनाम्। वयं तस्य नरेन्द्रस्य विषये निवसामहे।। कृच्छ्रगतस्य मौनव्रतधरस्य। राजा चासौ किल्बिषी च राजकिल्बिषी।।

śamīka uvāca| na me priyaṃ kṛtaṃ tāta naiṣa dharmastapasvinām| vayaṃ tasya narendrasya viṣaye nivasāmahe|| kṛcchragatasya maunavratadharasya| rājā cāsau kilbiṣī ca rājakilbiṣī||

Verse 22

न्यायतो रक्षितास्तेन तस्य पापं न रोचये। सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञो ह्यस्मद्विधैः सदा।। विषये देशे।।

nyāyato rakṣitāstena tasya pāpaṃ na rocaye| sarvathā vartamānasya rājño hyasmadvidhaiḥ sadā|| viṣaye deśe||

Verse 23

क्षन्तव्यं पुत्र धर्मो हि हतो हन्ति न संशयः। यदि राजा न संरक्षेत्पीडा नः परमा भवेत्।।

kṣantavyaṃ putra dharmo hi hato hanti na saṃśayaḥ| yadi rājā na saṃrakṣetpīḍā naḥ paramā bhavet||

Verse 24

न शक्नुयाम चरितुं धर्मं पुत्र यथासुखम्। रक्षमाणा वयं तात राजभिर्धर्मदृष्टिभिः।।

na śaknuyāma carituṃ dharmaṃ putra yathāsukham| rakṣamāṇā vayaṃ tāta rājabhirdharmadṛṣṭibhiḥ||

Verse 25

चरामो विपुलं धर्मं तेषां भागोऽस्ति धर्मतः। सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञः क्षन्तव्यमेव हि।।

carāmo vipulaṃ dharmaṃ teṣāṃ bhāgo'sti dharmataḥ| sarvathā vartamānasya rājñaḥ kṣantavyameva hi||

Verse 26

परिक्षित्तु विशेषेण यथाऽस्य प्रपितामहः। रक्षत्यस्मांस्तथा राज्ञा रक्षितव्याः प्रजा विभो।।

parikṣittu viśeṣeṇa yathā'sya prapitāmahaḥ| rakṣatyasmāṃstathā rājñā rakṣitavyāḥ prajā vibho||

Verse 27

अराजके जनपदे दोषा जायन्ति वै सदा। उद्वृत्तं सततं लोकं राजा दण्डेन शास्ति वै।। पापं द्रोहम्।।

arājake janapade doṣā jāyanti vai sadā| udvṛttaṃ satataṃ lokaṃ rājā daṇḍena śāsti vai|| pāpaṃ droham||

Verse 28

दण्डात्प्रतिभयं भूयः शान्तिरुत्पद्यते तदा। नोद्विग्नश्चरते धर्मं नोद्विग्नश्चरते क्रियाम्।।

daṇḍātpratibhayaṃ bhūyaḥ śāntirutpadyate tadā| nodvignaścarate dharmaṃ nodvignaścarate kriyām||

Verse 29

राज्ञा प्रतिष्ठितो धर्मो धर्मात्स्वर्गः प्रतिष्ठितः। राज्ञो यज्ञक्रियाः सर्वा यज्ञाद्देवाः प्रतिष्ठिताः।।

rājñā pratiṣṭhito dharmo dharmātsvargaḥ pratiṣṭhitaḥ| rājño yajñakriyāḥ sarvā yajñāddevāḥ pratiṣṭhitāḥ||

Verse 30

देवाद्वृष्टिः प्रवर्तेत वृष्टेरोषधयः स्मृताः। ओषधिभ्यो मनुष्याणां धारयन्सततं हितम्।। दोषाः दस्युपीडादयः।।

devādvṛṣṭiḥ pravarteta vṛṣṭeroṣadhayaḥ smṛtāḥ| oṣadhibhyo manuṣyāṇāṃ dhārayansatataṃ hitam|| doṣāḥ dasyupīḍādayaḥ||

Verse 31

मनुष्याणां च यो धाता राजा राज्यकरः पुनः। दशश्रोत्रियसमो राजा इत्येवं मनुरब्रवीत्।। मनुष्याणां हितं धारयन् कुर्वन्।।

manuṣyāṇāṃ ca yo dhātā rājā rājyakaraḥ punaḥ| daśaśrotriyasamo rājā ityevaṃ manurabravīt|| manuṣyāṇāṃ hitaṃ dhārayan kurvan||

Verse 32

तेनेह क्षुधितेनैत्य श्रान्तेन मृगलिप्सुना। अजानता कृतं मन्ये व्रतमेतदिदं मम।। धाता पोषकः।।

teneha kṣudhitenaitya śrāntena mṛgalipsunā| ajānatā kṛtaṃ manye vratametadidaṃ mama|| dhātā poṣakaḥ||

Verse 33

कस्मादिदं त्वया बाल्यात्सहसा दुष्कृतं कृतम्। न ह्यर्हति नृपः शापमस्मत्तः पुत्र सर्वथा।।

kasmādidaṃ tvayā bālyātsahasā duṣkṛtaṃ kṛtam| na hyarhati nṛpaḥ śāpamasmattaḥ putra sarvathā||