Adhyaya 40

Verse 1

जरत्कारुनामव्युत्पत्तिकथनम्।। 1 ।। शौनकस्य सौतिं प्रति आस्तीकोत्पत्तिप्रश्नः।। 2 ।। प्रसङ्गेन परीक्षिन्मृगयाकथनम्।। 3 ।। परीक्षिता शमीकस्कन्धे मृतसर्पनिधानम्।। 4 ।। शौनक उवाच। जरत्कारुरिति ख्यातो यस्त्वया सूतनन्दन। इच्छामि तदहं श्रोतुं ऋषेस्तस्य महात्मनः।।

jaratkārunāmavyutpattikathanam|| 1 || śaunakasya sautiṃ prati āstīkotpattipraśnaḥ|| 2 || prasaṅgena parīkṣinmṛgayākathanam|| 3 || parīkṣitā śamīkaskandhe mṛtasarpanidhānam|| 4 || śaunaka uvāca| jaratkāruriti khyāto yastvayā sūtanandana| icchāmi tadahaṃ śrotuṃ ṛṣestasya mahātmanaḥ||

Verse 2

किं कारणं जरत्कारोर्नामैतत्प्रथितं भुवि। जरत्कारुनिरुक्तिं त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि।।

kiṃ kāraṇaṃ jaratkārornāmaitatprathitaṃ bhuvi| jaratkāruniruktiṃ tvaṃ yathāvadvaktumarhasi||

Verse 3

सौतिरुवाच। जरेति क्षयमाहुर्वै दारुणं कारुसंज्ञितम्। शरीरं कारु तस्यासीत्तत्स धीमाञ्शनैःशनैः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि चत्वारिंशोऽध्यायः।। 40 ।।

sautiruvāca| jareti kṣayamāhurvai dāruṇaṃ kārusaṃjñitam| śarīraṃ kāru tasyāsīttatsa dhīmāñśanaiḥśanaiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi catvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 40 ||

Verse 4

क्षपयामास तीव्रेण तपसेत्यत उच्यते। जरत्कारुरिति ब्रह्मन्वासुकेर्भगिनी तथा।। कारु कामाद्युपद्रवमूलत्वाद्दारुणं शरीरं जरयति क्षपयतीति जरत्कारुरिति निर्वचनम्।।

kṣapayāmāsa tīvreṇa tapasetyata ucyate| jaratkāruriti brahmanvāsukerbhaginī tathā|| kāru kāmādyupadravamūlatvāddāruṇaṃ śarīraṃ jarayati kṣapayatīti jaratkāruriti nirvacanam||

Verse 5

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा शौनकः प्राहसत्तदा। उग्रश्रवसमामन्त्र्य उपपन्नमिति ब्रुवन्।। तथा तादृस्येव।।

evamuktastu dharmātmā śaunakaḥ prāhasattadā| ugraśravasamāmantrya upapannamiti bruvan|| tathā tādṛsyeva||

Verse 6

शौनक उवाच। उक्तं नाम यथा पूर्वं सर्वं तच्छ्रुतवानहम्। यथा तु जातो ह्यास्तीक एतदिच्छामि वेदितुम्। तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सौतिः प्रोवाच शास्त्रतः।।

śaunaka uvāca| uktaṃ nāma yathā pūrvaṃ sarvaṃ tacchrutavānaham| yathā tu jāto hyāstīka etadicchāmi veditum| tacchrutvā vacanaṃ tasya sautiḥ provāca śāstrataḥ||

Verse 7

सौतिरुवाच। संदिश्य पन्नगान्सर्वान्वासुकिः सुसमाहितः। स्वसारमुद्यम्य तदा जरत्कारुमृषिं प्रति।।

sautiruvāca| saṃdiśya pannagānsarvānvāsukiḥ susamāhitaḥ| svasāramudyamya tadā jaratkārumṛṣiṃ prati||

Verse 8

अथ कालस्य महतः स मुनिः संशितव्रतः। तपस्यभिरतो धीमान्स दारान्नाभ्यकाङ्क्षत।।

atha kālasya mahataḥ sa muniḥ saṃśitavrataḥ| tapasyabhirato dhīmānsa dārānnābhyakāṅkṣata||

Verse 9

स तूर्ध्वरेतास्तपसि प्रसक्तः स्वाध्यायवान्वीतभयः कृतात्मा। चचार सर्वां पृथिवीं महात्मा न चापि दारान्मनसाध्यकाङ्क्षत्।।

sa tūrdhvaretāstapasi prasaktaḥ svādhyāyavānvītabhayaḥ kṛtātmā| cacāra sarvāṃ pṛthivīṃ mahātmā na cāpi dārānmanasādhyakāṅkṣat||

Verse 10

ततोऽपरस्मिन्संप्राप्ते काले कस्मिंश्चिदेव तु। परिक्षिन्नाम राजासीद्ब्रह्मन्कौरववंशजः।।

tato'parasminsaṃprāpte kāle kasmiṃścideva tu| parikṣinnāma rājāsīdbrahmankauravavaṃśajaḥ||

Verse 11

यथा पाण्डुर्महाबाहुर्धनुर्धरवरो युधि। बभूव मृगयाशीलः पुरास्य प्रपितामहः।।

yathā pāṇḍurmahābāhurdhanurdharavaro yudhi| babhūva mṛgayāśīlaḥ purāsya prapitāmahaḥ||

Verse 12

तथा विख्यातवाँल्लोके परीक्षिदभिमन्युजः। मृगान्विध्यन्वराहांश्च तरक्षून्महिषांस्तथा। अन्यांश्च विविधान्वन्यांश्चचार पृथिवीपतिः।।

tathā vikhyātavā~lloke parīkṣidabhimanyujaḥ| mṛgānvidhyanvarāhāṃśca tarakṣūnmahiṣāṃstathā| anyāṃśca vividhānvanyāṃścacāra pṛthivīpatiḥ||

Verse 13

स कदाचिन्मृगं विद्ध्वा बाणेनानतपर्वणा। पृष्ठतो धनुरादाय ससार गहने वने।।

sa kadācinmṛgaṃ viddhvā bāṇenānataparvaṇā| pṛṣṭhato dhanurādāya sasāra gahane vane||

Verse 14

यथैव भगवान्रुद्रो विद्ध्वा यज्ञमृगं दिवि। अन्वगच्छद्धनुष्पाणिः पर्यन्वेष्टुमितस्ततः।।

yathaiva bhagavānrudro viddhvā yajñamṛgaṃ divi| anvagacchaddhanuṣpāṇiḥ paryanveṣṭumitastataḥ||

Verse 15

न हि तेन मृगो विद्धो जीवन्गच्छति वै वने। पूर्वरूपं तु तत्तूर्णं तस्यासीत्स्वर्गतिं प्रति।। प्राहसत् अतिजीर्णयोरपि ब्रह्मचर्यविनाशः प्रसक्त इत्याश्चर्यं मत्वेति भावः। आमन्त्र्य हेउग्रश्रव इति संबोध्य। उपपन्नं युक्तं यत्तुल्यवयोरूपयोर्विवाह इति भावः।।

na hi tena mṛgo viddho jīvangacchati vai vane| pūrvarūpaṃ tu tattūrṇaṃ tasyāsītsvargatiṃ prati|| prāhasat atijīrṇayorapi brahmacaryavināśaḥ prasakta ityāścaryaṃ matveti bhāvaḥ| āmantrya heugraśrava iti saṃbodhya| upapannaṃ yuktaṃ yattulyavayorūpayorvivāha iti bhāvaḥ||

Verse 16

परिक्षितो नरेन्द्रस्य विद्धो यन्नष्टवान्मृगः। दूरं चापहृतस्तेन मृगेण स महीपतिः।।

parikṣito narendrasya viddho yannaṣṭavānmṛgaḥ| dūraṃ cāpahṛtastena mṛgeṇa sa mahīpatiḥ||

Verse 17

परिश्रान्तः पिपासार्त आससाद मुनिं वने। गवां प्रचारेष्वासीनं वत्सानां मुखनिःसृतम्।। तत् मृगस्यादर्शनं। पूर्वरूपं कारणम्।।

pariśrāntaḥ pipāsārta āsasāda muniṃ vane| gavāṃ pracāreṣvāsīnaṃ vatsānāṃ mukhaniḥsṛtam|| tat mṛgasyādarśanaṃ| pūrvarūpaṃ kāraṇam||

Verse 18

भूयिष्ठमुपयुञ्जानं फेनमापिबतां पयः। तमभिद्रुत्य वेगेन स राजा संशितव्रतम्।। प्रचारेषु गोष्ठेषु।।

bhūyiṣṭhamupayuñjānaṃ phenamāpibatāṃ payaḥ| tamabhidrutya vegena sa rājā saṃśitavratam|| pracāreṣu goṣṭheṣu||

Verse 19

अपृच्छद्धनुरुद्यम्य तं मुनिं क्षुच्छ्रमान्वितः। भोभो ब्रह्मन्नहं राजा परीक्षिदभिमन्युजः।।

apṛcchaddhanurudyamya taṃ muniṃ kṣucchramānvitaḥ| bhobho brahmannahaṃ rājā parīkṣidabhimanyujaḥ||

Verse 20

मया विद्धो मृगो नष्टः कच्चित्तं दृष्टवानसि। स मुनिस्तं तु नोवाच किंचिन्मौनव्रते स्थितः।।

mayā viddho mṛgo naṣṭaḥ kaccittaṃ dṛṣṭavānasi| sa munistaṃ tu novāca kiṃcinmaunavrate sthitaḥ||

Verse 21

तस्य स्कन्धे मृतं सर्पं क्रुद्धो राजा समासजत्। समुत्क्षिप्य धनुष्कोट्या स चैनं समुपैक्षत।। उपयुञ्जानं भक्षयन्तम्। पयः आपिबतां वत्सानामिति पूर्वेणान्वयः।।

tasya skandhe mṛtaṃ sarpaṃ kruddho rājā samāsajat| samutkṣipya dhanuṣkoṭyā sa cainaṃ samupaikṣata|| upayuñjānaṃ bhakṣayantam| payaḥ āpibatāṃ vatsānāmiti pūrveṇānvayaḥ||

Verse 22

न स किंचिदुवाचैनं शुभं वा यदि वाऽशुभम्। स राजा क्रोधमुत्सृज्य व्यथितस्तं तथागतम्। दृष्ट्वा जगाम नगरमृषिस्त्वासीत्तथैव सः।।

na sa kiṃciduvācainaṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham| sa rājā krodhamutsṛjya vyathitastaṃ tathāgatam| dṛṣṭvā jagāma nagaramṛṣistvāsīttathaiva saḥ||

Verse 23

न हि तं राजशार्दूलं क्षमाशीलो महामुनिः। स्वधर्मनिरतं भूपं समाक्षिप्तोऽप्यधर्षयत्।।

na hi taṃ rājaśārdūlaṃ kṣamāśīlo mahāmuniḥ| svadharmanirataṃ bhūpaṃ samākṣipto'pyadharṣayat||

Verse 24

न हि तं राजशार्दूलस्तथा धर्मपरायणम्। जानाति भरतश्रेष्ठस्तत एनमधर्षयत्।।

na hi taṃ rājaśārdūlastathā dharmaparāyaṇam| jānāti bharataśreṣṭhastata enamadharṣayat||

Verse 25

तरुणस्तस्य पुत्रोऽभूत्तिग्मतेजा महातपाः। शृङ्गी नाम महाक्रोधो दुष्पसादोमहाव्रतः।।

taruṇastasya putro'bhūttigmatejā mahātapāḥ| śṛṅgī nāma mahākrodho duṣpasādomahāvrataḥ||

Verse 26

स देवं परमासीनं सर्वभूतहिते रतम्। ब्रह्माणमुपतस्थे वै काले काले सुंसयतः।।

sa devaṃ paramāsīnaṃ sarvabhūtahite ratam| brahmāṇamupatasthe vai kāle kāle suṃsayataḥ||

Verse 27

सतेन समनुज्ञातो ब्रह्मणा गृहमेयिवान्। सख्योक्तः क्रीडमानेन स तत्र हसता किल।।

satena samanujñāto brahmaṇā gṛhameyivān| sakhyoktaḥ krīḍamānena sa tatra hasatā kila||

Verse 28

संरम्भात्कोपनोऽतीव विषकल्पो मुनेः सुतः। उद्दिश्य पितरं तस्य यच्छ्रुत्वा रोषमाहरत्। ऋषिपुत्रेण नर्मार्थे कृशेन द्विजसत्तम।।

saṃrambhātkopano'tīva viṣakalpo muneḥ sutaḥ| uddiśya pitaraṃ tasya yacchrutvā roṣamāharat| ṛṣiputreṇa narmārthe kṛśena dvijasattama||

Verse 29

कृश उवाच। तेजस्विनस्तव पिता तथैव च तपस्विनः। शवं स्कन्धेन वहति मा शृङ्गिन्गर्वितो भव।।

kṛśa uvāca| tejasvinastava pitā tathaiva ca tapasvinaḥ| śavaṃ skandhena vahati mā śṛṅgingarvito bhava||

Verse 30

व्याहरत्स्वृषिपुत्रेषु मा स्म किंचिद्वचो वद। अस्मद्विधेषु सिद्धेषु ब्रह्मवित्सु तपस्विषु।।

vyāharatsvṛṣiputreṣu mā sma kiṃcidvaco vada| asmadvidheṣu siddheṣu brahmavitsu tapasviṣu||

Verse 31

क्व ते पुरुषमानित्वं क्व ते वाचस्तथाविधाः। दर्पजाः पितरं द्रष्टा यस्त्वं शवधरं तथा।।

kva te puruṣamānitvaṃ kva te vācastathāvidhāḥ| darpajāḥ pitaraṃ draṣṭā yastvaṃ śavadharaṃ tathā||

Verse 32

पित्रा च तव तत्कर्म नानुरूपमिवात्मनः। कृतं मुनिजनश्रेष्ठ येनाहं भृशदुःखितः।।

pitrā ca tava tatkarma nānurūpamivātmanaḥ| kṛtaṃ munijanaśreṣṭha yenāhaṃ bhṛśaduḥkhitaḥ||