Adhyaya 38

Verse 1

एलापत्रभाषणम्।। 1 ।। देवब्रह्मसंवादमुखेनास्तीकोत्पत्तिकथनम्।। 2 ।। सौतिरुवाच। सर्पाणां तु वचः श्रुत्वा सर्वेषामिति चेति च। वासुकेश्च वचः श्रुत्वा एलापत्रोऽब्रवीदिदम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि अष्टत्रिंशोऽध्यायः।। 38 ।।

elāpatrabhāṣaṇam|| 1 || devabrahmasaṃvādamukhenāstīkotpattikathanam|| 2 || sautiruvāca| sarpāṇāṃ tu vacaḥ śrutvā sarveṣāmiti ceti ca| vāsukeśca vacaḥ śrutvā elāpatro'bravīdidam|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ|| 38 ||

Verse 2

प्रागेव दर्शिता बुद्धिर्मयैषा भुजगोत्तमाः। हेयेति यदि वो बुद्धिस्तवापि च तथा प्रभो।।

prāgeva darśitā buddhirmayaiṣā bhujagottamāḥ| heyeti yadi vo buddhistavāpi ca tathā prabho||

Verse 3

अस्तु कामं मभाद्यापि बुद्धिः स्मरणमागता। तां शृणुध्वं प्रवक्ष्यामि याथातथ्येन पन्नगाः।।

astu kāmaṃ mabhādyāpi buddhiḥ smaraṇamāgatā| tāṃ śṛṇudhvaṃ pravakṣyāmi yāthātathyena pannagāḥ||

Verse 4

न स यज्ञो न भविता न स राजा तथाविधः। जनमेजयः पाण्डवेयो यतोऽस्माकं महद्भयम्।। इतिचेतिचेति तत्तद्वचनाभिनयप्रदर्शनम्।।

na sa yajño na bhavitā na sa rājā tathāvidhaḥ| janamejayaḥ pāṇḍaveyo yato'smākaṃ mahadbhayam|| iticeticeti tattadvacanābhinayapradarśanam||

Verse 5

दैवेनोपहतो राजन्यो भवेदिह पूरुषः। स दैवमेवाश्रयेत नान्यत्तत्र परायणम्।।

daivenopahato rājanyo bhavediha pūruṣaḥ| sa daivamevāśrayeta nānyattatra parāyaṇam||

Verse 6

तदिदं चैवमस्माकं भयं पन्नगसत्तमाः। दैवमेवाश्रयामोऽत्र शृणुध्वं च वचो मम।।

tadidaṃ caivamasmākaṃ bhayaṃ pannagasattamāḥ| daivamevāśrayāmo'tra śṛṇudhvaṃ ca vaco mama||

Verse 7

अहं शापे समुत्सृष्टे समश्रौषं वचस्तदा। मातुरुत्सङ्गमारूढो भयात्पन्नगसत्तमाः। देवानां पन्नगश्रेष्ठास्तीक्ष्णास्तीक्ष्ण इति प्रभो।। न भवितेति न भवितैवेत्यर्थः। न तथाविधः यस्य राष्ट्रमृत्विजः स्वरूप वा द्रष्टुं शक्यं तादृशो न भवति मन्त्रवीर्यसंपन्नत्वात्।।

ahaṃ śāpe samutsṛṣṭe samaśrauṣaṃ vacastadā| māturutsaṅgamārūḍho bhayātpannagasattamāḥ| devānāṃ pannagaśreṣṭhāstīkṣṇāstīkṣṇa iti prabho|| na bhaviteti na bhavitaivetyarthaḥ| na tathāvidhaḥ yasya rāṣṭramṛtvijaḥ svarūpa vā draṣṭuṃ śakyaṃ tādṛśo na bhavati mantravīryasaṃpannatvāt||

Verse 8

शापदुःखाग्नितप्तानां पन्नगानामनामयम्। कृपया परयाऽऽविष्टाः प्रार्थयन्तो दिवौकसः।।

śāpaduḥkhāgnitaptānāṃ pannagānāmanāmayam| kṛpayā parayā''viṣṭāḥ prārthayanto divaukasaḥ||

Verse 9

देवा ऊचुः। का हि लब्ध्वा प्रियान्पुत्राञ्शपेदेवं पितामह। ऋते कद्रूं तीक्ष्णरूपां देवदेव तवाग्रतः।।

devā ūcuḥ| kā hi labdhvā priyānputrāñśapedevaṃ pitāmaha| ṛte kadrūṃ tīkṣṇarūpāṃ devadeva tavāgrataḥ||

Verse 10

तथेति च वचस्तस्यास्त्वयाप्युक्तं पितामह। इच्छाम एतद्विज्ञातुं कारणं यन्न वारिता।।

tatheti ca vacastasyāstvayāpyuktaṃ pitāmaha| icchāma etadvijñātuṃ kāraṇaṃ yanna vāritā||

Verse 11

ब्रह्मोवाच। बहवः पन्नगास्तीक्ष्णा घोररूपा विषोल्बणाः। प्रजानां हितकामोऽहं न च वारितवांस्तदा।।

brahmovāca| bahavaḥ pannagāstīkṣṇā ghorarūpā viṣolbaṇāḥ| prajānāṃ hitakāmo'haṃ na ca vāritavāṃstadā||

Verse 12

ये दन्दशूकाः क्षुद्राश्च पापाचारा विषोल्बणाः। तेषां विनाशो भविता न तु ये धर्मचारिणः।। तीक्ष्णास्तीक्ष्णाः अत्यन्तं तीक्ष्णाः स्त्रिय इति शेषः।।

ye dandaśūkāḥ kṣudrāśca pāpācārā viṣolbaṇāḥ| teṣāṃ vināśo bhavitā na tu ye dharmacāriṇaḥ|| tīkṣṇāstīkṣṇāḥ atyantaṃ tīkṣṇāḥ striya iti śeṣaḥ||

Verse 13

यन्निमित्तं च भविता मोक्षस्तेषां महाभयात्। पन्नगानां निबोधध्वं तस्मिन्काले समागते।।

yannimittaṃ ca bhavitā mokṣasteṣāṃ mahābhayāt| pannagānāṃ nibodhadhvaṃ tasminkāle samāgate||

Verse 14

यायावरकुले धीमान्भविष्यति महानृषिः। जरत्कारुरिति ख्यातस्तपस्वी नियतेन्द्रियः।।

yāyāvarakule dhīmānbhaviṣyati mahānṛṣiḥ| jaratkāruriti khyātastapasvī niyatendriyaḥ||

Verse 15

तस्य पुत्रो जरत्कारोर्भविष्यति तपोधनः। आस्तीको नाम यज्ञं स प्रतिषेत्स्यति तं तदा। तत्र मोक्ष्यन्ति भुजगा ये भविष्यन्ति धार्मिकाः।।

tasya putro jaratkārorbhaviṣyati tapodhanaḥ| āstīko nāma yajñaṃ sa pratiṣetsyati taṃ tadā| tatra mokṣyanti bhujagā ye bhaviṣyanti dhārmikāḥ||

Verse 16

देवा ऊचुः। स मुनिप्रवरो ब्रह्मञ्जरत्कारुर्महातपाः। कस्यां पुत्रं महात्मानं जनयिष्यति वीर्यवान्।।

devā ūcuḥ| sa munipravaro brahmañjaratkārurmahātapāḥ| kasyāṃ putraṃ mahātmānaṃ janayiṣyati vīryavān||

Verse 17

ब्रह्मोवाच। वासुकेर्भगिनी कन्या समुत्पन्ना सुशोभना। तस्मै दास्यति तां कन्यां वासुकिर्भुजगोत्तमः।।

brahmovāca| vāsukerbhaginī kanyā samutpannā suśobhanā| tasmai dāsyati tāṃ kanyāṃ vāsukirbhujagottamaḥ||

Verse 18

तस्यां जनयिता पुत्रं वेदवेदाङ्गपारगम्। सनामायां सनामा स कन्यायां द्विजसत्तमः।।

tasyāṃ janayitā putraṃ vedavedāṅgapāragam| sanāmāyāṃ sanāmā sa kanyāyāṃ dvijasattamaḥ||

Verse 19

एलापत्र उवाच। एवमस्त्विति तं देवाः पितामहमथाब्रुवन्। उत्क्वैवं वचनं देवान्विरिञ्चिस्त्रिदिवं ययौ।।

elāpatra uvāca| evamastviti taṃ devāḥ pitāmahamathābruvan| utkvaivaṃ vacanaṃ devānviriñcistridivaṃ yayau||

Verse 20

सोऽहमेवं प्रपश्यामि वासुके भगिनी तव। जरत्कारुरिति ख्याता तां तस्मै प्रतिपादय।।

so'hamevaṃ prapaśyāmi vāsuke bhaginī tava| jaratkāruriti khyātā tāṃ tasmai pratipādaya||

Verse 21

भैक्षवद्भिक्षमाणाय नागानां भयशान्तये। ऋषये सुव्रतायैनामेष मोक्षः श्रुतो मया।।

bhaikṣavadbhikṣamāṇāya nāgānāṃ bhayaśāntaye| ṛṣaye suvratāyaināmeṣa mokṣaḥ śruto mayā||