Adhyaya 37

Verse 1

मातृशापपरिहारार्थं सर्पाणां मन्त्रालोचनम्।। 1 ।। सौतिरुवाच। मातुः सकाशात्तं शापं श्रुत्वा वै पन्नगोत्तमः। वासुकिश्चिन्तयामास शापोऽयं न भवेत्कथम्।।

mātṛśāpaparihārārthaṃ sarpāṇāṃ mantrālocanam|| 1 || sautiruvāca| mātuḥ sakāśāttaṃ śāpaṃ śrutvā vai pannagottamaḥ| vāsukiścintayāmāsa śāpo'yaṃ na bhavetkatham||

Verse 2

ततः स मन्त्रयामास भ्रातृभिः सह सर्वशः। ऐरावतप्रभृतिभिः सर्वैर्धर्मपरायणैः।।

tataḥ sa mantrayāmāsa bhrātṛbhiḥ saha sarvaśaḥ| airāvataprabhṛtibhiḥ sarvairdharmaparāyaṇaiḥ||

Verse 3

वासुकिरुवाच। अयं शापो यथोद्दिष्टो विदितं वस्तथाऽनघाः। तस्य शापस्य मोक्षार्थं मन्त्रयित्वा यतामहे।।

vāsukiruvāca| ayaṃ śāpo yathoddiṣṭo viditaṃ vastathā'naghāḥ| tasya śāpasya mokṣārthaṃ mantrayitvā yatāmahe||

Verse 4

सर्वेषामेव शापानां प्रतिघातो हि विद्यते। न तु मात्राऽभिशप्तानां मोक्षः क्वचन विद्यते।।

sarveṣāmeva śāpānāṃ pratighāto hi vidyate| na tu mātrā'bhiśaptānāṃ mokṣaḥ kvacana vidyate||

Verse 5

अव्ययस्याप्रमेयस्य सत्यस्य च तथाग्रतः। शप्ता इत्येव मे श्रुत्वा जायते हृदि वेपथुः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सप्तत्रिंशोऽध्यायः।। 37 ।।

avyayasyāprameyasya satyasya ca tathāgrataḥ| śaptā ityeva me śrutvā jāyate hṛdi vepathuḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi saptatriṃśo'dhyāyaḥ|| 37 ||

Verse 6

नूनं सर्वविनाशोऽयमस्माकं समुपागतः। शापः सृष्टो महाघोरो मात्रा खल्वविनीतया। न ह्येतां सोऽव्ययो देवः शपत्नीं प्रत्यषेधयत्।।

nūnaṃ sarvavināśo'yamasmākaṃ samupāgataḥ| śāpaḥ sṛṣṭo mahāghoro mātrā khalvavinītayā| na hyetāṃ so'vyayo devaḥ śapatnīṃ pratyaṣedhayat||

Verse 7

तस्मात्संमन्त्रयामोऽद्य भुजङ्गानामनामयम्। यथा भवेद्धि सर्वेषां मा नः कालोऽत्यगादयम्।।

tasmātsaṃmantrayāmo'dya bhujaṅgānāmanāmayam| yathā bhaveddhi sarveṣāṃ mā naḥ kālo'tyagādayam||

Verse 8

सर्व एव हि नस्तावद्बुद्धिमन्तो विचक्षणाः। अपि मन्त्रयमाणा हि हेतुं पश्याम मोक्षणे।।

sarva eva hi nastāvadbuddhimanto vicakṣaṇāḥ| api mantrayamāṇā hi hetuṃ paśyāma mokṣaṇe||

Verse 9

यथा नष्टं पुरा देवा गूढमग्निं गुहागतम्। यथा स यज्ञो न भवेद्यथा वाऽपि पराभवः। जनमेजयस्य सर्पाणां विनाशकरणाय वै।।

yathā naṣṭaṃ purā devā gūḍhamagniṃ guhāgatam| yathā sa yajño na bhavedyathā vā'pi parābhavaḥ| janamejayasya sarpāṇāṃ vināśakaraṇāya vai||

Verse 10

सौतिरुवाच। तथेत्युक्त्वा ततः सर्वे काद्रवेयाः समागताः। समयं चकिरे तत्र मन्त्रबुद्धिविशारदाः।। सत्यस्य सत्यलोकाधिपतेर्ब्रह्मणः।।

sautiruvāca| tathetyuktvā tataḥ sarve kādraveyāḥ samāgatāḥ| samayaṃ cakire tatra mantrabuddhiviśāradāḥ|| satyasya satyalokādhipaterbrahmaṇaḥ||

Verse 11

एके तत्राब्रुवन्नागा वयं भूत्वा द्विजर्षभाः। जनमेजयं तु भिक्षामो यज्ञस्ते न भवेदिति।।

eke tatrābruvannāgā vayaṃ bhūtvā dvijarṣabhāḥ| janamejayaṃ tu bhikṣāmo yajñaste na bhavediti||

Verse 12

अपरे त्वब्रुवन्नागास्तत्र पण्डितमानिनः। मन्त्रिणोऽस्य वयं सर्वे भविष्यामः सुसंमताः।।

apare tvabruvannāgāstatra paṇḍitamāninaḥ| mantriṇo'sya vayaṃ sarve bhaviṣyāmaḥ susaṃmatāḥ||

Verse 13

स नः प्रक्ष्यति सर्वेषु कार्येष्वर्थविनिश्चयम्। तत्र बुद्धिं प्रदास्यामो यथा यज्ञो निवर्त्स्यति।। मन्त्रबुद्धिविशारदाः नीतिनिश्चयनिपुणाः।।

sa naḥ prakṣyati sarveṣu kāryeṣvarthaviniścayam| tatra buddhiṃ pradāsyāmo yathā yajño nivartsyati|| mantrabuddhiviśāradāḥ nītiniścayanipuṇāḥ||

Verse 14

स नो बहुमतान्राजा बुद्ध्या बुद्धिमतां वरः। यज्ञार्थं प्रक्ष्यति व्यक्तं नेति वक्ष्यामहे वयम्।।

sa no bahumatānrājā buddhyā buddhimatāṃ varaḥ| yajñārthaṃ prakṣyati vyaktaṃ neti vakṣyāmahe vayam||

Verse 15

दर्शयन्तो बहून्दोषान्प्रेत्य चेह च दारुणान्। हेतुभिः कारणैश्चैव यथा यज्ञो भवेन्न सः।।

darśayanto bahūndoṣānpretya ceha ca dāruṇān| hetubhiḥ kāraṇaiścaiva yathā yajño bhavenna saḥ||

Verse 16

अथवा य उपाध्यायः क्रतोस्तस्य भविष्यति। सर्पसत्रविधानज्ञो राजकार्यहिते रतः।।

athavā ya upādhyāyaḥ kratostasya bhaviṣyati| sarpasatravidhānajño rājakāryahite rataḥ||

Verse 17

तं गत्वा दशतां कश्चिद्भुजङ्गः स मरिष्यति। तस्मिन्मृते यज्ञकारे क्रतुः स न भविष्यति।।

taṃ gatvā daśatāṃ kaścidbhujaṅgaḥ sa mariṣyati| tasminmṛte yajñakāre kratuḥ sa na bhaviṣyati||

Verse 18

ये चान्ये सर्पसत्रज्ञा भविष्यन्त्यस्य चर्त्विजः। तांश्च सर्वान्दशिष्यामः कृतमेवं भविष्यति।। निवर्त्स्यति निवृत्तो भविष्यति।।

ye cānye sarpasatrajñā bhaviṣyantyasya cartvijaḥ| tāṃśca sarvāndaśiṣyāmaḥ kṛtamevaṃ bhaviṣyati|| nivartsyati nivṛtto bhaviṣyati||

Verse 19

अपरे त्वब्रुवन्नागा धर्मात्मानो दयालवः। अबुद्धिरेषा भवतां ब्रह्महत्या न शोभनम्।।

apare tvabruvannāgā dharmātmāno dayālavaḥ| abuddhireṣā bhavatāṃ brahmahatyā na śobhanam||

Verse 20

सम्यक्सद्धर्ममूला वै व्यसने शान्तिरुत्तमा। अधर्मोत्तरता नाम कृत्स्नं व्यापादयेज्जगत्।। कृतं प्रतिकृतम्।।

samyaksaddharmamūlā vai vyasane śāntiruttamā| adharmottaratā nāma kṛtsnaṃ vyāpādayejjagat|| kṛtaṃ pratikṛtam||

Verse 21

अपरे त्वब्रुवन्नागाः समिद्धं जातवेदसम्। वर्षैर्निर्वापयिष्यामो मेघा भूत्वा सविद्युतः।।

apare tvabruvannāgāḥ samiddhaṃ jātavedasam| varṣairnirvāpayiṣyāmo meghā bhūtvā savidyutaḥ||

Verse 22

स्रुग्भाण्डं निशि गत्वा च अपरे भुजगोत्तमाः। प्रमत्तानां हरन्त्वाशु विघ्न एवं भविष्यति।।

srugbhāṇḍaṃ niśi gatvā ca apare bhujagottamāḥ| pramattānāṃ harantvāśu vighna evaṃ bhaviṣyati||

Verse 23

यज्ञे वा भुजगास्तस्मिञ्शतशोऽथ सहस्रशः। जनान्दशन्तु वै सर्वे नैवं त्रासो भविष्यति।।

yajñe vā bhujagāstasmiñśataśo'tha sahasraśaḥ| janāndaśantu vai sarve naivaṃ trāso bhaviṣyati||

Verse 24

अथवा संस्कृतं भोज्यं दूषयन्तु भुजङ्गमाः। स्वेन मूत्रपुरीषेण सर्वभोज्यविनाशिना।।

athavā saṃskṛtaṃ bhojyaṃ dūṣayantu bhujaṅgamāḥ| svena mūtrapurīṣeṇa sarvabhojyavināśinā||

Verse 25

अपरे त्वब्रुवंस्तत्र ऋत्विजोऽस्य भवामहे। यज्ञविघ्नं करिष्यामो दक्षिणा दीयतामिति।।

apare tvabruvaṃstatra ṛtvijo'sya bhavāmahe| yajñavighnaṃ kariṣyāmo dakṣiṇā dīyatāmiti||

Verse 26

वश्यतां च गतोऽसौ नः करिष्यति यथेप्सितम्। अपरे त्वब्रुवंस्तत्र जले प्रक्रीडितं नृपम्।।

vaśyatāṃ ca gato'sau naḥ kariṣyati yathepsitam| apare tvabruvaṃstatra jale prakrīḍitaṃ nṛpam||

Verse 27

गृहमानीय बध्नीमः क्रतुरेवं भवेन्न सः। अपरे त्वब्रुवंस्तत्र नागाः पण्डितमानिनः।।

gṛhamānīya badhnīmaḥ kraturevaṃ bhavenna saḥ| apare tvabruvaṃstatra nāgāḥ paṇḍitamāninaḥ||

Verse 28

दशामस्तं प्रगृह्याशु कृतपेवं भविष्यति। छिन्नं मूलमनर्थानां मृते तस्मिन्भविष्यति।।

daśāmastaṃ pragṛhyāśu kṛtapevaṃ bhaviṣyati| chinnaṃ mūlamanarthānāṃ mṛte tasminbhaviṣyati||

Verse 29

एषा नो नैष्ठिकी बुद्धिः सर्वेषामीक्षणश्रवः। अथ यन्मन्यसे राजन्द्रुतं तत्संविधीयताम्।। व्यसने आपदि शान्तिः आपन्नाशः। सद्धर्ममूला सतां धर्मो देवब्राह्मणप्रार्थना तन्मूला।।

eṣā no naiṣṭhikī buddhiḥ sarveṣāmīkṣaṇaśravaḥ| atha yanmanyase rājandrutaṃ tatsaṃvidhīyatām|| vyasane āpadi śāntiḥ āpannāśaḥ| saddharmamūlā satāṃ dharmo devabrāhmaṇaprārthanā tanmūlā||

Verse 30

इत्युक्त्वा समुदैक्षन्त वासुकिं पन्नगोत्तमम्। वासुकिश्चापि संचिन्त्य तानुवाच भुजङ्गमान्।।

ityuktvā samudaikṣanta vāsukiṃ pannagottamam| vāsukiścāpi saṃcintya tānuvāca bhujaṅgamān||

Verse 31

नैषा वो नैष्ठिकी बुद्धिर्मता कर्तुं भुजङ्गमाः। सर्वेषामेव मे बुद्धिः पन्नगानां न रोचते।। नैष्ठिकी आत्यन्तिकी। ईक्षणमेव श्रवः श्रोत्रं यस्य स तथाभूत हे वासुके।।

naiṣā vo naiṣṭhikī buddhirmatā kartuṃ bhujaṅgamāḥ| sarveṣāmeva me buddhiḥ pannagānāṃ na rocate|| naiṣṭhikī ātyantikī| īkṣaṇameva śravaḥ śrotraṃ yasya sa tathābhūta he vāsuke||

Verse 32

किं तत्र संविधातव्यं भवतां स्याद्धितं तु यत्। श्रेयः प्रसादनं मन्ये कश्यपश्य महात्मनः।।

kiṃ tatra saṃvidhātavyaṃ bhavatāṃ syāddhitaṃ tu yat| śreyaḥ prasādanaṃ manye kaśyapaśya mahātmanaḥ||

Verse 33

ज्ञातिवर्गस्य सौहार्दादात्मनश्च भुजङ्गमाः। न च जानाति मे बुद्धिः किंचित्कर्तुं वचो हिवः।।

jñātivargasya sauhārdādātmanaśca bhujaṅgamāḥ| na ca jānāti me buddhiḥ kiṃcitkartuṃ vaco hivaḥ||

Verse 34

मया हीदं विधातव्यं भवतां यद्धितं भवेत्। अनेनाहं भृशं तप्ये गुणदोषौ मदाश्रयौ।।

mayā hīdaṃ vidhātavyaṃ bhavatāṃ yaddhitaṃ bhavet| anenāhaṃ bhṛśaṃ tapye guṇadoṣau madāśrayau||