Adhyaya 36

Verse 1

शेषस्य ब्रह्मणो वरलाभः पृथ्वीधारणाज्ञा च।। 1 ।। शौन उवाच। आख्याता भुजगास्तात वीर्यवन्तो दुरासदाः। शापं तं तेऽभिविज्ञाय कृतवन्तः किमुत्तरम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि षट्त्रिंशोऽध्यायः।। 36 ।।

śeṣasya brahmaṇo varalābhaḥ pṛthvīdhāraṇājñā ca|| 1 || śauna uvāca| ākhyātā bhujagāstāta vīryavanto durāsadāḥ| śāpaṃ taṃ te'bhivijñāya kṛtavantaḥ kimuttaram|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ|| 36 ||

Verse 2

सौतिरुवाच। तेषां तु भगवाञ्छेषः कद्रूं त्यक्त्वा महायशाः। उग्रं तपः समातस्थे वायुभक्षो यतव्रतः।।

sautiruvāca| teṣāṃ tu bhagavāñcheṣaḥ kadrūṃ tyaktvā mahāyaśāḥ| ugraṃ tapaḥ samātasthe vāyubhakṣo yatavrataḥ||

Verse 3

गन्धमादनमासाद्य बदर्यां च तपोरतः। गोकर्णे पुष्करारण्ये तथा हिमवतस्तटे।।

gandhamādanamāsādya badaryāṃ ca taporataḥ| gokarṇe puṣkarāraṇye tathā himavatastaṭe||

Verse 4

तेषु तेषु च पुण्येषु तीर्थेष्वायतनेषु च। एकान्तशीलो नियतः सततं विजितेन्द्रियः।।

teṣu teṣu ca puṇyeṣu tīrtheṣvāyataneṣu ca| ekāntaśīlo niyataḥ satataṃ vijitendriyaḥ||

Verse 5

तप्यमानं तपो घोरं तं ददर्श पितामहः। संशुष्कमांसत्वक्स्नायुं जटाचीरधरं मुनिम्।।

tapyamānaṃ tapo ghoraṃ taṃ dadarśa pitāmahaḥ| saṃśuṣkamāṃsatvaksnāyuṃ jaṭācīradharaṃ munim||

Verse 6

तमब्रवीत्सत्यधृतिं तप्यमानं पितामहः। किमिदं कुरुषे शेष प्रजानां स्वस्ति वै कुरु।।

tamabravītsatyadhṛtiṃ tapyamānaṃ pitāmahaḥ| kimidaṃ kuruṣe śeṣa prajānāṃ svasti vai kuru||

Verse 7

त्वं हि तीव्रेण तपसा प्रजास्तापयसेऽनघ। ब्रूहि कामं च मे शेष यस्ते हृदि व्यवस्थितः।।

tvaṃ hi tīvreṇa tapasā prajāstāpayase'nagha| brūhi kāmaṃ ca me śeṣa yaste hṛdi vyavasthitaḥ||

Verse 8

शेष उवाच। सोदर्या मम सर्वे हि भ्रातरो मन्दचेतसः। सह तैर्नोत्सहे वस्तुं तद्भवाननुमन्यताम्।।

śeṣa uvāca| sodaryā mama sarve hi bhrātaro mandacetasaḥ| saha tairnotsahe vastuṃ tadbhavānanumanyatām||

Verse 9

अभ्यसूयन्ति सततं परस्परममित्रवत्। ततोऽहं तप आतिष्ठे नैतन्पश्येयमित्युत।।

abhyasūyanti satataṃ parasparamamitravat| tato'haṃ tapa ātiṣṭhe naitanpaśyeyamityuta||

Verse 10

न मर्षयन्ति ससुतां सततं विनतां च ते। अस्माकं चापरो भ्राता वैनतेयोऽन्तरिक्षगः।।

na marṣayanti sasutāṃ satataṃ vinatāṃ ca te| asmākaṃ cāparo bhrātā vainateyo'ntarikṣagaḥ||

Verse 11

तं च द्विषन्ति सततं स चापि बलवत्तरः। वरप्रदानात्स पितुः कश्यपस्य महात्मनः।।

taṃ ca dviṣanti satataṃ sa cāpi balavattaraḥ| varapradānātsa pituḥ kaśyapasya mahātmanaḥ||

Verse 12

सोऽहं तपः समास्थाय मोक्ष्यामीदं कलेवरम्। कथं मे प्रेत्यभावेऽपि न तैः स्यात्सह सङ्गमः।।

so'haṃ tapaḥ samāsthāya mokṣyāmīdaṃ kalevaram| kathaṃ me pretyabhāve'pi na taiḥ syātsaha saṅgamaḥ||

Verse 13

तमेवं वादिनं शेषं पितामह उवाच ह। जानामि शेष सर्वेषां भ्रातॄणां ते विचेष्टितम्।।

tamevaṃ vādinaṃ śeṣaṃ pitāmaha uvāca ha| jānāmi śeṣa sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ te viceṣṭitam||

Verse 14

मातुश्चाप्यपराधाद्वै भ्रातॄणां ते महद्भयम्। कृतोऽत्र परिहारश्च पूर्वमेव भुजङ्गम।।

mātuścāpyaparādhādvai bhrātṝṇāṃ te mahadbhayam| kṛto'tra parihāraśca pūrvameva bhujaṅgama||

Verse 15

भ्रातॄणां तव सर्वेषां न शोकं कर्तुमर्हसि। वृणीष्व च वरं मत्तः शेष यत्तेऽभिकाङ्क्षितम्।।

bhrātṝṇāṃ tava sarveṣāṃ na śokaṃ kartumarhasi| vṛṇīṣva ca varaṃ mattaḥ śeṣa yatte'bhikāṅkṣitam||

Verse 16

दास्यामि हि वरं तेऽद्य प्रीतिर्मे परमा त्वयि। दिष्ट्या बुद्धिश्च ते धर्मे निविष्टा पन्नगोत्तम। भूयो भूयश्च ते बुद्धिर्धर्मे भवतु सुस्थिरा।। शेष उवाच।

dāsyāmi hi varaṃ te'dya prītirme paramā tvayi| diṣṭyā buddhiśca te dharme niviṣṭā pannagottama| bhūyo bhūyaśca te buddhirdharme bhavatu susthirā|| śeṣa uvāca|

Verse 17

एष एव वरो देव काङ्क्षितो मे पितामह। धर्मे मे रमतां बुद्धिः शमे तपसि चेश्वर।।

eṣa eva varo deva kāṅkṣito me pitāmaha| dharme me ramatāṃ buddhiḥ śame tapasi ceśvara||

Verse 18

ब्रह्मोवाच। प्रीतोऽस्म्यनेन ते शेष दमेन च शमेन च। त्वया त्विदं वचः कार्यं मन्नियोगात्प्रजाहितम्।।

brahmovāca| prīto'smyanena te śeṣa damena ca śamena ca| tvayā tvidaṃ vacaḥ kāryaṃ manniyogātprajāhitam||

Verse 19

इमां महीं शैलवनोपपन्नां ससागरग्रामविहारपत्तनाम् त्वं शेष सम्यक् चलितां यथाव- त्संगृह्य तिष्ठस्व यथाऽचला स्यात्।।

imāṃ mahīṃ śailavanopapannāṃ sasāgaragrāmavihārapattanām tvaṃ śeṣa samyak calitāṃ yathāva- tsaṃgṛhya tiṣṭhasva yathā'calā syāt||

Verse 20

शेष उवाच। यथाऽऽह देवो वरदः प्रजापति- र्महीपतिर्भूतपतिर्जगत्पतिः। तथा महीं धारयिताऽस्मि निश्चलां प्रयच्छतां मे विवरं प्रजापते।।

śeṣa uvāca| yathā''ha devo varadaḥ prajāpati- rmahīpatirbhūtapatirjagatpatiḥ| tathā mahīṃ dhārayitā'smi niścalāṃ prayacchatāṃ me vivaraṃ prajāpate||

Verse 21

ब्रह्मोवाच। अधो महीं गच्छ भुजङ्गमोत्तम स्वयं तवैषा विवरं प्रदास्यति। इमां धरां धारयता त्वया हि मे महत्प्रियं शेष कृतं भविष्यति।।

brahmovāca| adho mahīṃ gaccha bhujaṅgamottama svayaṃ tavaiṣā vivaraṃ pradāsyati| imāṃ dharāṃ dhārayatā tvayā hi me mahatpriyaṃ śeṣa kṛtaṃ bhaviṣyati||

Verse 22

सौतिरुवाच। तथैव कृत्वा विवरं प्रविश्य स प्रभुर्भुवो भुजगवराग्रजः स्थितः। बिभर्ति देवीं शिरसा महीमिमां समुद्रनेमिं परिगृह्य सर्वतः।।

sautiruvāca| tathaiva kṛtvā vivaraṃ praviśya sa prabhurbhuvo bhujagavarāgrajaḥ sthitaḥ| bibharti devīṃ śirasā mahīmimāṃ samudranemiṃ parigṛhya sarvataḥ||

Verse 23

ब्रह्मोवाच। शेषोऽसि नागोत्तम धर्मदेवो महीमिमां धारयसे यदेकः। अनन्तभोगैः परिगृह्य सर्वां यथाहमेवं बलभिद्यथा वा।। उत्तरं अनन्तरम्।।

brahmovāca| śeṣo'si nāgottama dharmadevo mahīmimāṃ dhārayase yadekaḥ| anantabhogaiḥ parigṛhya sarvāṃ yathāhamevaṃ balabhidyathā vā|| uttaraṃ anantaram||

Verse 24

सौतिरुवाच। अधो भूमौ वसत्येवं नागोऽनन्तः प्रतापवान्। धास्यन्वसुधामेकः शासनाद्ब्रह्मणो विभोः।।

sautiruvāca| adho bhūmau vasatyevaṃ nāgo'nantaḥ pratāpavān| dhāsyanvasudhāmekaḥ śāsanādbrahmaṇo vibhoḥ||

Verse 25

सुपर्णं च सहायं वै भगवानमरोत्तमः। प्रादादनन्ताय तदा वैनतेयं पितामहः।।

suparṇaṃ ca sahāyaṃ vai bhagavānamarottamaḥ| prādādanantāya tadā vainateyaṃ pitāmahaḥ||

Verse 26

अनन्तेऽभिप्रयाते तु वासुकिः स महाबलः। अभ्यषिच्यत नागैस्तु दैवतैरिव वासवः।।

anante'bhiprayāte tu vāsukiḥ sa mahābalaḥ| abhyaṣicyata nāgaistu daivatairiva vāsavaḥ||