Adhyaya 31

Verse 1

वालखिल्यतपसा गरुडोत्पत्तिकथनपूर्वकं तस्य पक्षीन्द्रत्वेऽभिषेचनम्।। 1 ।। शौनक उवाच। कोऽपराधो महेन्द्रस्य कः प्रमादश्च सूतज। तपसा वालखिल्यानां संभूतो गरुडः कथम्।।

vālakhilyatapasā garuḍotpattikathanapūrvakaṃ tasya pakṣīndratve'bhiṣecanam|| 1 || śaunaka uvāca| ko'parādho mahendrasya kaḥ pramādaśca sūtaja| tapasā vālakhilyānāṃ saṃbhūto garuḍaḥ katham||

Verse 2

कश्यपस्य द्विजातेश्च कथं वै पक्षिराट् सुतः। अधृष्टः सर्वभूतानामवध्यस्चाभवत्कथम्।।

kaśyapasya dvijāteśca kathaṃ vai pakṣirāṭ sutaḥ| adhṛṣṭaḥ sarvabhūtānāmavadhyascābhavatkatham||

Verse 3

कथं च कामचारी स कामवीर्यश्च खेचरः। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं पुराणे यदि पठ्यते।।

kathaṃ ca kāmacārī sa kāmavīryaśca khecaraḥ| etadicchāmyahaṃ śrotuṃ purāṇe yadi paṭhyate||

Verse 4

सौतिरुवाच। विषयोऽयं पुराणस्य यन्मां त्वं परिपृच्छसि। शृणु मे वदतः सर्वमेतत्संक्षेपतों द्विज।।

sautiruvāca| viṣayo'yaṃ purāṇasya yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi| śṛṇu me vadataḥ sarvametatsaṃkṣepatoṃ dvija||

Verse 5

यजतः पुत्रकामस्य कश्यपस्य प्रजापतेः। साहाय्यमृषयो देवा गन्धर्वाश्च ददुः किल।।

yajataḥ putrakāmasya kaśyapasya prajāpateḥ| sāhāyyamṛṣayo devā gandharvāśca daduḥ kila||

Verse 6

तत्रेध्मानयने शक्रो नियुक्तः कश्यपेन ह। मुनयो वालखिल्याश्च ये चान्ये देवतागणाः।।

tatredhmānayane śakro niyuktaḥ kaśyapena ha| munayo vālakhilyāśca ye cānye devatāgaṇāḥ||

Verse 7

शक्रस्तु वीर्यसदृशमिध्यभारं गिरिप्रभम्। समुद्यम्यानयामास नातिकृच्छ्रादिव प्रभुः।।

śakrastu vīryasadṛśamidhyabhāraṃ giriprabham| samudyamyānayāmāsa nātikṛcchrādiva prabhuḥ||

Verse 8

अथापश्यदृषीन्ह्रस्वानङ्गुष्ठोदरवर्ष्मणः। पलाशवर्तिकामेकां वहतः संहतान्पथि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि एकत्रिंशोऽध्यायः।। 31 ।।

athāpaśyadṛṣīnhrasvānaṅguṣṭhodaravarṣmaṇaḥ| palāśavartikāmekāṃ vahataḥ saṃhatānpathi|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi ekatriṃśo'dhyāyaḥ|| 31 ||

Verse 9

प्रलीनान्स्वेष्विवाङ्गेषु निराहारांस्तपोधनान्। क्लिश्यमानान्मन्दबलान्गोष्पदे संप्लुतोदके।। अङ्गुष्ठोदरप्रमाणं वर्ष्म शरीरं येषां तान्। वर्तिकां यष्टिम्।।

pralīnānsveṣvivāṅgeṣu nirāhārāṃstapodhanān| kliśyamānānmandabalāngoṣpade saṃplutodake|| aṅguṣṭhodarapramāṇaṃ varṣma śarīraṃ yeṣāṃ tān| vartikāṃ yaṣṭim||

Verse 10

तान्सर्वान्विस्मयाविष्टो वीर्योन्मत्तः पुरन्दरः। अपहास्याभ्यगाच्छीघ्रं लम्बयित्वाऽवमन्य च।।

tānsarvānvismayāviṣṭo vīryonmattaḥ purandaraḥ| apahāsyābhyagācchīghraṃ lambayitvā'vamanya ca||

Verse 11

तेऽथ रोषसमाविष्टाः सुभृशं जातमन्यवः। आरेभिरे महत्कर्म तदा शक्रभयंकरम्।। स्वेष्वङ्गेषु प्रलीनानिव अतिकृशानित्यर्थः। क्लिश्यमानान् गोष्पदमात्रेति जले मज्जनेनेत्यर्थः।।

te'tha roṣasamāviṣṭāḥ subhṛśaṃ jātamanyavaḥ| ārebhire mahatkarma tadā śakrabhayaṃkaram|| sveṣvaṅgeṣu pralīnāniva atikṛśānityarthaḥ| kliśyamānān goṣpadamātreti jale majjanenetyarthaḥ||

Verse 12

जुहुवुस्ते सुतपसो विधिवज्जातवेदसम्। मन्त्रैरुच्चावचैर्विप्रा येन कामेन तच्छृणु।।

juhuvuste sutapaso vidhivajjātavedasam| mantrairuccāvacairviprā yena kāmena tacchṛṇu||

Verse 13

कामवीर्यः कामगमो देवराजभयप्रदः। इन्द्रोऽन्यः सर्वदेवानां भवेदिति यतव्रताः।।

kāmavīryaḥ kāmagamo devarājabhayapradaḥ| indro'nyaḥ sarvadevānāṃ bhavediti yatavratāḥ||

Verse 14

इन्द्राच्छतगुणः शौर्ये वीर्ये चैव मनोजवः। तपसो नः फलेनाद्य दारुणः संभवित्विति।। जातमन्यवः दीनाः। मन्युर्दैन्ये क्रतौ क्रुधीति कोशः।।

indrācchataguṇaḥ śaurye vīrye caiva manojavaḥ| tapaso naḥ phalenādya dāruṇaḥ saṃbhavitviti|| jātamanyavaḥ dīnāḥ| manyurdainye kratau krudhīti kośaḥ||

Verse 15

तद्बुद्ध्वा भृशसंतप्तो देवराजः शतक्रतुः। जगाम शरणं तत्र कश्यपं संशितव्रतम्।।

tadbuddhvā bhṛśasaṃtapto devarājaḥ śatakratuḥ| jagāma śaraṇaṃ tatra kaśyapaṃ saṃśitavratam||

Verse 16

तच्छ्रुत्वा देवराजस्य कश्यपोऽथ प्रजापतिः। वालखिल्यानुपागम्य कर्मसिद्धिमपृच्छत।। दारुणः इन्द्रं प्रत्येव।।

tacchrutvā devarājasya kaśyapo'tha prajāpatiḥ| vālakhilyānupāgamya karmasiddhimapṛcchata|| dāruṇaḥ indraṃ pratyeva||

Verse 17

कश्यप उवाच। केन कामेन चारब्धं भवद्भिर्होमकर्म च। याथातथ्येन मे ब्रूत श्रोतुं कौतूहलं हि मे।।

kaśyapa uvāca| kena kāmena cārabdhaṃ bhavadbhirhomakarma ca| yāthātathyena me brūta śrotuṃ kautūhalaṃ hi me||

Verse 18

वालखिल्या ऊचुः। अवज्ञाताः सुरेन्द्रेण मूढेनाकृतबुद्धिना। ऐश्वर्यमदमत्तेन सदाचारान्निरस्यता।।

vālakhilyā ūcuḥ| avajñātāḥ surendreṇa mūḍhenākṛtabuddhinā| aiśvaryamadamattena sadācārānnirasyatā||

Verse 19

तद्विघातार्थमारम्भो विधिवत्तस्य कश्यप।।

tadvighātārthamārambho vidhivattasya kaśyapa||

Verse 20

सौतिरुवाच। एवमस्त्विति तं चापि प्रत्यूचुः सत्यवादिनः। तान्कश्यप उवाचेदं सान्त्वपूर्वं प्रजापतिः।। कर्मसिद्धिमपृच्छत सिद्ध वः कर्मेत्यपृच्छत्।।

sautiruvāca| evamastviti taṃ cāpi pratyūcuḥ satyavādinaḥ| tānkaśyapa uvācedaṃ sāntvapūrvaṃ prajāpatiḥ|| karmasiddhimapṛcchata siddha vaḥ karmetyapṛcchat||

Verse 21

अयमिन्द्रस्त्रिभुवने नियोगाद्ब्रह्मणः कृतः। इन्द्रार्थे च भवन्तोऽपि यत्नवन्तस्तपोधनाः।।

ayamindrastribhuvane niyogādbrahmaṇaḥ kṛtaḥ| indrārthe ca bhavanto'pi yatnavantastapodhanāḥ||

Verse 22

न मिथ्या ब्रह्मणो वाक्यं कर्तुमर्हथ सत्तमाः। भवतां हि न मिथ्याऽयं संकल्पो वै चिकीर्षितः।।

na mithyā brahmaṇo vākyaṃ kartumarhatha sattamāḥ| bhavatāṃ hi na mithyā'yaṃ saṃkalpo vai cikīrṣitaḥ||

Verse 23

भवत्वेष पतत्रीणामिन्द्रोऽतिबलसत्त्ववान्। प्रसादः क्रियतामस्य देवराजस्य याचतः।।

bhavatveṣa patatrīṇāmindro'tibalasattvavān| prasādaḥ kriyatāmasya devarājasya yācataḥ||

Verse 24

सौतिरुवाच। एवमुक्ताः कश्यपेन वालखिल्यास्तपोधनाः। प्रत्यूचुरभिसंपूज्य मुनिश्रेष्ठं प्रजापतिम्।।

sautiruvāca| evamuktāḥ kaśyapena vālakhilyāstapodhanāḥ| pratyūcurabhisaṃpūjya muniśreṣṭhaṃ prajāpatim||

Verse 25

वालखिल्या ऊचुः। इन्द्रार्थोऽयं समारम्भः सर्वेषां नः प्रजापते। अपत्यार्थं समारम्भो भवतश्चायमीप्सितः।।

vālakhilyā ūcuḥ| indrārtho'yaṃ samārambhaḥ sarveṣāṃ naḥ prajāpate| apatyārthaṃ samārambho bhavataścāyamīpsitaḥ||

Verse 26

तदिदं सफलं कर्म त्वयैव प्रतिगृह्यताम्। तथा चैवं विधत्स्वात्र यथा श्रेयोऽनुपश्यसि।।

tadidaṃ saphalaṃ karma tvayaiva pratigṛhyatām| tathā caivaṃ vidhatsvātra yathā śreyo'nupaśyasi||

Verse 27

सौतिरुवाच। एतस्मिन्नेव काले तु देवी दाक्षायणी शुभा। विनता नाम कल्याणी पुत्रकामा यशस्विनी।।

sautiruvāca| etasminneva kāle tu devī dākṣāyaṇī śubhā| vinatā nāma kalyāṇī putrakāmā yaśasvinī||

Verse 28

तपस्तप्त्वा व्रतपरा स्नाता पुंसवने शुचिः। उपचक्राम भर्तारं तामुवाचाथ कश्यपः।। एवमस्तु सिद्धमस्तु।।

tapastaptvā vrataparā snātā puṃsavane śuciḥ| upacakrāma bhartāraṃ tāmuvācātha kaśyapaḥ|| evamastu siddhamastu||

Verse 29

आरम्भः सफलो देवि भविता यस्त्वयेप्सितः। जनयिष्यसि पुत्रौ द्वौ वीरौ त्रिभुवनेश्वरौ।।

ārambhaḥ saphalo devi bhavitā yastvayepsitaḥ| janayiṣyasi putrau dvau vīrau tribhuvaneśvarau||

Verse 30

तपसा वालखिल्यानां मम संकल्पतस्तथा। भविष्यतो महाभागौ पुत्रौ त्रैलोक्यपूजितौ।।

tapasā vālakhilyānāṃ mama saṃkalpatastathā| bhaviṣyato mahābhāgau putrau trailokyapūjitau||

Verse 31

उवाच चैनां भगवान्कश्यपः पुनरेव ह। धार्यतामप्रमादेन गर्भोऽयं सुमहोदयः।।

uvāca caināṃ bhagavānkaśyapaḥ punareva ha| dhāryatāmapramādena garbho'yaṃ sumahodayaḥ||

Verse 32

एकः सर्वपतत्रीणामिन्द्रत्वं कारयिष्यति। लोकसंभावितो वीरः कामरूपो विहङ्गमः।। पुंसवने ऋतुकाले।।

ekaḥ sarvapatatrīṇāmindratvaṃ kārayiṣyati| lokasaṃbhāvito vīraḥ kāmarūpo vihaṅgamaḥ|| puṃsavane ṛtukāle||

Verse 33

सौतिरुवाच। शतक्रतुमथोवाच प्रीयमाणः प्रजापतिः। त्वत्सहायौ महावीर्यौ भ्रातरौ ते भविष्यतः।।

sautiruvāca| śatakratumathovāca prīyamāṇaḥ prajāpatiḥ| tvatsahāyau mahāvīryau bhrātarau te bhaviṣyataḥ||

Verse 34

नैताभ्यां भविता दोषः सकाशात्ते पुरंदर। व्येतु ते शक्र संतापस्त्वमेवेन्द्रो भविष्यसि।।

naitābhyāṃ bhavitā doṣaḥ sakāśātte puraṃdara| vyetu te śakra saṃtāpastvamevendro bhaviṣyasi||

Verse 35

न चाप्येवं त्वया भूयः क्षेप्तव्या ब्रह्मवादिनः। न चावमान्या दर्पात्ते वाग्वज्रा भृशकोपनाः।।

na cāpyevaṃ tvayā bhūyaḥ kṣeptavyā brahmavādinaḥ| na cāvamānyā darpātte vāgvajrā bhṛśakopanāḥ||

Verse 36

सौतिरुवाच। एवमुक्तो जगामेन्द्रो निर्विशङ्कस्त्रिविष्टपम्। विनता चापि सिद्धार्था बभूव मुदिता तथा।।

sautiruvāca| evamukto jagāmendro nirviśaṅkastriviṣṭapam| vinatā cāpi siddhārthā babhūva muditā tathā||

Verse 37

जनयामास पुत्रौ द्वावरुणं गरुडं तथा। विकलाङ्गोऽरुणस्तत्र भास्करस्य पुरःसरः।।

janayāmāsa putrau dvāvaruṇaṃ garuḍaṃ tathā| vikalāṅgo'ruṇastatra bhāskarasya puraḥsaraḥ||

Verse 38

पतत्त्रीणां च गरुडमिन्द्रत्वेनाभ्यषिञ्चत। तस्यैतत्कर्म सुमहच्छ्रूयतां भृगुनन्दन।।

patattrīṇāṃ ca garuḍamindratvenābhyaṣiñcata| tasyaitatkarma sumahacchrūyatāṃ bhṛgunandana||