Adhyaya 30

Verse 1

भग्नशाखाया अधोभागे लम्बमानवालखिल्यरक्षणार्थं मुखेन शाखाग्रहणम्।। 1 ।। कश्यपाज्ञया हिमालयं गत्वा तत्र शाखां परित्यज्य तत्रैव स्थित्वा गजकच्छपभक्षणम्।। 2 ।। उत्पातान्दृष्ट्वा देवैः कृतोऽमृतरक्षणोपायः।। 3 ।। सौतिरुवाच। स्पष्टमात्रा तु पद्भ्यां सा गरुडेन बलीयसा। अभज्यत तरोः शाखा भग्नां चैकामधारयत्।।

bhagnaśākhāyā adhobhāge lambamānavālakhilyarakṣaṇārthaṃ mukhena śākhāgrahaṇam|| 1 || kaśyapājñayā himālayaṃ gatvā tatra śākhāṃ parityajya tatraiva sthitvā gajakacchapabhakṣaṇam|| 2 || utpātāndṛṣṭvā devaiḥ kṛto'mṛtarakṣaṇopāyaḥ|| 3 || sautiruvāca| spaṣṭamātrā tu padbhyāṃ sā garuḍena balīyasā| abhajyata taroḥ śākhā bhagnāṃ caikāmadhārayat||

Verse 2

तां भङ्क्त्वा स महाशाखां स्मयमानो विलोकयन्। अथात्रं लम्बतोऽपश्यद्वालखिल्यानधोमुखान्।।

tāṃ bhaṅktvā sa mahāśākhāṃ smayamāno vilokayan| athātraṃ lambato'paśyadvālakhilyānadhomukhān||

Verse 3

ऋषयो ह्यत्र लम्बन्ते न हन्यामिति तानृषीन्। तपोरतांल्लम्बमानान्ब्रह्मर्षीनभिवीक्ष्य सः।।

ṛṣayo hyatra lambante na hanyāmiti tānṛṣīn| taporatāṃllambamānānbrahmarṣīnabhivīkṣya saḥ||

Verse 4

हन्यादेतान्संपतन्ती शाखेत्यथ विचिन्त्य सः। नखैर्दृढतरं वीरः संगृह्य गजकच्छपौ।।

hanyādetānsaṃpatantī śākhetyatha vicintya saḥ| nakhairdṛḍhataraṃ vīraḥ saṃgṛhya gajakacchapau||

Verse 5

स तद्विनाशसंत्रासादभिपत्य स्वगाधिपः। शाखामास्येन जग्राह तेषामेवान्ववेक्षया।।

sa tadvināśasaṃtrāsādabhipatya svagādhipaḥ| śākhāmāsyena jagrāha teṣāmevānvavekṣayā||

Verse 6

अतिदैवं तु तत्तस्य कर्म दृष्ट्वा महर्षयः। विस्मयोत्कम्पहृदया नाम चक्रुर्महाखगे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि त्रिंशोऽध्यायः।। 30 ।।

atidaivaṃ tu tattasya karma dṛṣṭvā maharṣayaḥ| vismayotkampahṛdayā nāma cakrurmahākhage|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi triṃśo'dhyāyaḥ|| 30 ||

Verse 7

गुरुं भारं समासाद्योड्डीन एष विहङ्गमः। गरुडस्तु खगश्रेष्ठस्तस्मात्पन्नगभोजनः।। अतिदैवं देवैरपि कर्तुमशक्यम्।।

guruṃ bhāraṃ samāsādyoḍḍīna eṣa vihaṅgamaḥ| garuḍastu khagaśreṣṭhastasmātpannagabhojanaḥ|| atidaivaṃ devairapi kartumaśakyam||

Verse 8

ततः शनैः पर्यपतत्पक्षैः शैलान्प्रकम्पयन्। एवं सोऽभ्यपतद्देशान्बहून्सगजकच्छपः।।

tataḥ śanaiḥ paryapatatpakṣaiḥ śailānprakampayan| evaṃ so'bhyapataddeśānbahūnsagajakacchapaḥ||

Verse 9

दयार्थं वालखिल्यानां न च स्थानमविन्दत। स गत्वा पर्वतश्रेष्ठं गन्धमादनमञ्जसा।।

dayārthaṃ vālakhilyānāṃ na ca sthānamavindata| sa gatvā parvataśreṣṭhaṃ gandhamādanamañjasā||

Verse 10

ददर्श कश्यपं तत्र पितरं तपसि स्थितम्। ददर्श तं पिता चापि दिव्यरूपं विहङ्गमम्।।

dadarśa kaśyapaṃ tatra pitaraṃ tapasi sthitam| dadarśa taṃ pitā cāpi divyarūpaṃ vihaṅgamam||

Verse 11

तेजोवीर्यबलोपेतं मनोमारुतरंहसम्। शैलशृङ्गप्रतीकाशं ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम्।।

tejovīryabalopetaṃ manomārutaraṃhasam| śailaśṛṅgapratīkāśaṃ brahmadaṇḍamivodyatam||

Verse 12

अचिन्त्यमनभिध्येयं सर्वभूतभयंकरम्। महावीर्यधरं रौद्रं साक्षादग्निमिवोद्यतम्।।

acintyamanabhidhyeyaṃ sarvabhūtabhayaṃkaram| mahāvīryadharaṃ raudraṃ sākṣādagnimivodyatam||

Verse 13

अप्रधृष्यमजेयं च देवदानवराक्षसैः। भेत्तारं गिरिशृङ्गाणां समुद्रजलशोषणम्।।

apradhṛṣyamajeyaṃ ca devadānavarākṣasaiḥ| bhettāraṃ giriśṛṅgāṇāṃ samudrajalaśoṣaṇam||

Verse 14

लोकसंलोडनं घोरं कृतान्तसमदर्शनम्। तमागतमभिप्रेक्ष्य भगवान्कश्यपस्तदा। विदित्वा चास्यं संकल्पमिदं वचनमब्रवीत्।।

lokasaṃloḍanaṃ ghoraṃ kṛtāntasamadarśanam| tamāgatamabhiprekṣya bhagavānkaśyapastadā| viditvā cāsyaṃ saṃkalpamidaṃ vacanamabravīt||

Verse 15

कश्यप उवाच। पुत्र मा साहसं कार्षीर्मा सद्यो लप्स्यसे व्यथाम्। मा त्वां दहेयुः संक्रुद्धा वालखिल्या मरीचिपाः।।

kaśyapa uvāca| putra mā sāhasaṃ kārṣīrmā sadyo lapsyase vyathām| mā tvāṃ daheyuḥ saṃkruddhā vālakhilyā marīcipāḥ||

Verse 16

सौतिरुवाच। ततः प्रसादयामास कश्यपः पुत्रकारणात्। वालखिल्यान्महाभागांस्तपसा हतकल्मषान्।।

sautiruvāca| tataḥ prasādayāmāsa kaśyapaḥ putrakāraṇāt| vālakhilyānmahābhāgāṃstapasā hatakalmaṣān||

Verse 17

कश्यप उवाच। प्रजाहितार्थमारम्भो गरुडस्य तपोधनाः। चिकीर्षति महत्कर्म तदनुज्ञातुमर्हथ।।

kaśyapa uvāca| prajāhitārthamārambho garuḍasya tapodhanāḥ| cikīrṣati mahatkarma tadanujñātumarhatha||

Verse 18

सौतिरुवाच। एवमुक्ता भगवता मुनयस्ते समभ्ययुः। मुक्त्वा शाखां गिरिं पुण्यं हिमवन्त तपोऽर्थिनः।। गुरुशब्दपूर्वाड्डीड्‌विहायसागतावित्यस्माड्डः आदेरकारश्च पृषोदरादित्वात् गरुडशब्दो निष्पन्न इत्यर्थः।।

sautiruvāca| evamuktā bhagavatā munayaste samabhyayuḥ| muktvā śākhāṃ giriṃ puṇyaṃ himavanta tapo'rthinaḥ|| guruśabdapūrvāḍḍīḍ‌vihāyasāgatāvityasmāḍḍaḥ āderakāraśca pṛṣodarāditvāt garuḍaśabdo niṣpanna ityarthaḥ||

Verse 19

ततस्तेष्वपयातेषु पितरं विनतासुतः। शाखाव्याक्षिप्तवदनः पर्यपृच्छत कश्यपम्।। शाखां मुक्त्वा गिरिं समभ्ययुरिति संबन्धः।।

tatasteṣvapayāteṣu pitaraṃ vinatāsutaḥ| śākhāvyākṣiptavadanaḥ paryapṛcchata kaśyapam|| śākhāṃ muktvā giriṃ samabhyayuriti saṃbandhaḥ||

Verse 20

भगवन्क्व विमुञ्चामि तरोः शाखामिमामहम्। वर्जितं मानुषैर्देशमाख्यातु भगवान्मम।।

bhagavankva vimuñcāmi taroḥ śākhāmimāmaham| varjitaṃ mānuṣairdeśamākhyātu bhagavānmama||

Verse 21

सौतिरुवाच। ततो निःपुरुषं शैलं हिमसंरुद्धकन्दरम्। अगम्यं मनसाप्यन्यैस्तस्याचख्यौ स कश्यपः।।

sautiruvāca| tato niḥpuruṣaṃ śailaṃ himasaṃruddhakandaram| agamyaṃ manasāpyanyaistasyācakhyau sa kaśyapaḥ||

Verse 22

तं पर्वतं महाकुक्षिमुद्दिश्य स महाखगः। जवेनाभ्यपतत्तार्क्ष्यः सशाखागजकच्छपः।।

taṃ parvataṃ mahākukṣimuddiśya sa mahākhagaḥ| javenābhyapatattārkṣyaḥ saśākhāgajakacchapaḥ||

Verse 23

न तां वध्री परिणहेच्छतचर्मा महातनुम्। शाखिनो महतीं शाखां यां प्रगृह्य ययौ खगः।। शाखया मुखस्थया व्याक्षिप्तं वदनं वचनक्रियायस्य स तथा।।

na tāṃ vadhrī pariṇahecchatacarmā mahātanum| śākhino mahatīṃ śākhāṃ yāṃ pragṛhya yayau khagaḥ|| śākhayā mukhasthayā vyākṣiptaṃ vadanaṃ vacanakriyāyasya sa tathā||

Verse 24

स ततः शतसाहस्रं योजनान्तरमागतः। कालेन नातिमहता गरुडः पतगेश्वरः।।

sa tataḥ śatasāhasraṃ yojanāntaramāgataḥ| kālena nātimahatā garuḍaḥ patageśvaraḥ||

Verse 25

स तं गत्वा क्षणेनैव पर्वतं वचनात्पितुः। अमुञ्चन्महतीं शाखां सस्वनं तत्र खेचरः।।

sa taṃ gatvā kṣaṇenaiva parvataṃ vacanātpituḥ| amuñcanmahatīṃ śākhāṃ sasvanaṃ tatra khecaraḥ||

Verse 26

पक्षानिलहतश्चास्य प्राकम्पत स शैलराट्। मुमोच पुष्पवर्षं च समागलितपादप।।

pakṣānilahataścāsya prākampata sa śailarāṭ| mumoca puṣpavarṣaṃ ca samāgalitapādapa||

Verse 27

शृङ्गाणि च व्यशीर्यन्त गिरेस्तस्य समन्ततः। मणिकाञ्चनचित्राणि शोभयन्ति महागिरिम्।।

śṛṅgāṇi ca vyaśīryanta girestasya samantataḥ| maṇikāñcanacitrāṇi śobhayanti mahāgirim||

Verse 28

शाखिनो बहवश्चापि शाखयाऽभिहतास्तया। काञ्चनैः कुसुमैर्भान्ति विद्युत्वन्त इवाम्बुदाः।।

śākhino bahavaścāpi śākhayā'bhihatāstayā| kāñcanaiḥ kusumairbhānti vidyutvanta ivāmbudāḥ||

Verse 29

ते हेमविकचा भूमौ युताः पर्वतधातुभिः। व्यराजञ्छाखिनस्तत्र सूर्यांशुप्रतिरञ्जिताः।। शतचर्मा शतगोचर्मणा कृता। वध्री रज्जुः। न परिणहेत् परितो न बध्नीयात्।।

te hemavikacā bhūmau yutāḥ parvatadhātubhiḥ| vyarājañchākhinastatra sūryāṃśupratirañjitāḥ|| śatacarmā śatagocarmaṇā kṛtā| vadhrī rajjuḥ| na pariṇahet parito na badhnīyāt||

Verse 30

ततस्तस्य गिरेः शृङ्गमास्थाय स खगोत्तमः। भक्षयामास गरुडस्तावुभौ गजकच्छपौ।।

tatastasya gireḥ śṛṅgamāsthāya sa khagottamaḥ| bhakṣayāmāsa garuḍastāvubhau gajakacchapau||

Verse 31

तावुभौ भक्षयित्वा तु स तार्क्ष्यः कूर्मकुञ्जरौ। ततः पर्वतकूटाग्रादुत्पपात महाजवः।।

tāvubhau bhakṣayitvā tu sa tārkṣyaḥ kūrmakuñjarau| tataḥ parvatakūṭāgrādutpapāta mahājavaḥ||

Verse 32

प्रावर्तन्ताथ देवानामुत्पाता भयशंसिनः। इन्द्रस्य वज्रं दयितं प्रजज्वाल भयात्ततः।।

prāvartantātha devānāmutpātā bhayaśaṃsinaḥ| indrasya vajraṃ dayitaṃ prajajvāla bhayāttataḥ||

Verse 33

सधूमा न्यपतत्सार्चिर्दिवोल्का नभसश्च्युता। तथा वसूनां रुद्राणामादित्यानां च सर्वशः।। विकचाः हेमवदुज्ज्वलाः।।

sadhūmā nyapatatsārcirdivolkā nabhasaścyutā| tathā vasūnāṃ rudrāṇāmādityānāṃ ca sarvaśaḥ|| vikacāḥ hemavadujjvalāḥ||

Verse 34

साध्यानां मरुतां चैव ये चान्ये देवतागणाः। स्वं स्वं प्रहरणं तेषां परस्परमुपाद्रवत्।।

sādhyānāṃ marutāṃ caiva ye cānye devatāgaṇāḥ| svaṃ svaṃ praharaṇaṃ teṣāṃ parasparamupādravat||

Verse 35

अभूतपूर्वं संग्रामे तदा देवासुरेऽपि च। ववुर्वाताः सनिर्घाताः पेतुरुल्काः सहस्रशः।।

abhūtapūrvaṃ saṃgrāme tadā devāsure'pi ca| vavurvātāḥ sanirghātāḥ peturulkāḥ sahasraśaḥ||

Verse 36

निरभ्रमेव चाकाशं प्रजगर्ज महास्वनम्। देवानामपि यो देवः सोऽप्यवर्षत शोणितम्।। दिवा अह्नि।।

nirabhrameva cākāśaṃ prajagarja mahāsvanam| devānāmapi yo devaḥ so'pyavarṣata śoṇitam|| divā ahni||

Verse 37

मम्लुर्माल्यानि देवानां नेशुस्तेजांसि चैव हि। उत्पातमेघा रौद्राश्च ववृषुः शोणितं बहु।।

mamlurmālyāni devānāṃ neśustejāṃsi caiva hi| utpātameghā raudrāśca vavṛṣuḥ śoṇitaṃ bahu||

Verse 38

रजांसि मुकुटान्येषामुत्थितानि व्यधर्षयन्। ततस्त्राससमुद्विग्नः सह देवैः शतक्रतुः। उत्पातान्दारुणान्पश्यन्नित्युवाच बृहस्पतिम्।।

rajāṃsi mukuṭānyeṣāmutthitāni vyadharṣayan| tatastrāsasamudvignaḥ saha devaiḥ śatakratuḥ| utpātāndāruṇānpaśyannityuvāca bṛhaspatim||

Verse 39

किमर्थं भगवन्घोरा उत्पाताः सहसोत्थिताः। न च शत्रुं प्रपश्यामि युधि यो नः प्रधर्षयेत्।।

kimarthaṃ bhagavanghorā utpātāḥ sahasotthitāḥ| na ca śatruṃ prapaśyāmi yudhi yo naḥ pradharṣayet||

Verse 40

बृहस्पतिरुवाच। तवापराधाद्देवेन्द्र प्रमादाच्च शतक्रतो। तपसा वालखिल्यानां महर्षीणां महात्मनाम्।।

bṛhaspatiruvāca| tavāparādhāddevendra pramādācca śatakrato| tapasā vālakhilyānāṃ maharṣīṇāṃ mahātmanām||

Verse 41

कश्यपस्य मुनेः पुत्रो विनतायाश्च खेचरः। हर्तुं सोममभिप्राप्तो बलवान्कामरूपधृक्।।

kaśyapasya muneḥ putro vinatāyāśca khecaraḥ| hartuṃ somamabhiprāpto balavānkāmarūpadhṛk||

Verse 42

समर्थो बलिनां श्रेष्ठो हर्तुं सोमं विहंगमः। सर्वं संभावयाम्यस्मिन्नसाध्यमपि साधयेत्।। देवानां देवः पर्जन्यः।।

samartho balināṃ śreṣṭho hartuṃ somaṃ vihaṃgamaḥ| sarvaṃ saṃbhāvayāmyasminnasādhyamapi sādhayet|| devānāṃ devaḥ parjanyaḥ||

Verse 43

सौतिरुवाच। श्रुत्वैतद्वचनं शक्रः प्रोवाचामृतरक्षिणः। महावीर्यबलः पक्षी हर्तुं सोममिहोद्यतः।।

sautiruvāca| śrutvaitadvacanaṃ śakraḥ provācāmṛtarakṣiṇaḥ| mahāvīryabalaḥ pakṣī hartuṃ somamihodyataḥ||

Verse 44

युष्मान्संबोधयाम्येष गृहीत्वावरणायुधान्। परिवार्यामृतं सर्वे यूयं मद्वचनादिह।।

yuṣmānsaṃbodhayāmyeṣa gṛhītvāvaraṇāyudhān| parivāryāmṛtaṃ sarve yūyaṃ madvacanādiha||

Verse 45

रक्षध्वं विबुधा वीरा यथा न स हरेद्बलात्। अतुलं हि बलं तस्य बृहस्पतिरुवाच ह।।

rakṣadhvaṃ vibudhā vīrā yathā na sa haredbalāt| atulaṃ hi balaṃ tasya bṛhaspatiruvāca ha||

Verse 46

सौतिरुवाच। तच्छ्रुत्वा विबुधा वाक्यं विस्मिता यत्नमास्थिताः। परिवार्यामृतं तस्थूर्वज्री चेन्द्रः प्रतापवान्।।

sautiruvāca| tacchrutvā vibudhā vākyaṃ vismitā yatnamāsthitāḥ| parivāryāmṛtaṃ tasthūrvajrī cendraḥ pratāpavān||

Verse 47

धारयन्तो विचित्राणि काञ्चनानि मनस्विनः। कवचानि महार्हाणि वैदूर्यविकृतानि च।।

dhārayanto vicitrāṇi kāñcanāni manasvinaḥ| kavacāni mahārhāṇi vaidūryavikṛtāni ca||

Verse 48

चर्माण्यपि च गात्रेषु भानुमन्ति दृढानि च। विविधानि च शस्त्राणि घोररूपाण्यनेकशः।। अन्येषामसाध्यमप्ययं साधयेत्।।

carmāṇyapi ca gātreṣu bhānumanti dṛḍhāni ca| vividhāni ca śastrāṇi ghorarūpāṇyanekaśaḥ|| anyeṣāmasādhyamapyayaṃ sādhayet||

Verse 49

शिततीक्ष्णाग्रधाराणि समुद्यम्य सुरोत्तमः। सविस्फुलिङ्गज्वालानि सधूमानि च सर्वशः।।

śitatīkṣṇāgradhārāṇi samudyamya surottamaḥ| savisphuliṅgajvālāni sadhūmāni ca sarvaśaḥ||

Verse 50

चक्राणि परघांश्चैव त्रिशूलानि परश्वधान्। शक्तीश्च विविधास्तीक्ष्णाः करवालांश्च निर्मलान्। स्वदेहरूपाण्यादाय गदाश्चोग्रप्रदर्शनाः।। भानुमन्ति दीप्तिमन्ति।।

cakrāṇi paraghāṃścaiva triśūlāni paraśvadhān| śaktīśca vividhāstīkṣṇāḥ karavālāṃśca nirmalān| svadeharūpāṇyādāya gadāścograpradarśanāḥ|| bhānumanti dīptimanti||

Verse 51

तैः शस्त्रैर्भानुमद्भिस्ते दिव्याभरणभूषिताः। भानुमन्तः सुरगणास्तस्थुर्विगतकल्मषाः।।

taiḥ śastrairbhānumadbhiste divyābharaṇabhūṣitāḥ| bhānumantaḥ suragaṇāstasthurvigatakalmaṣāḥ||

Verse 52

अनुपमबलवीर्यतेजसो धृतमनसः परिरक्षणेऽमृतस्य। असुरपुरविदारणाः सुरा ज्वलनसमिद्धवपुःप्रकाशिनः।। स्वदेहरूपाणि स्वदेहानुरूपाणि।।

anupamabalavīryatejaso dhṛtamanasaḥ parirakṣaṇe'mṛtasya| asurapuravidāraṇāḥ surā jvalanasamiddhavapuḥprakāśinaḥ|| svadeharūpāṇi svadehānurūpāṇi||

Verse 53

इति समरवरं सुराः स्थितास्ते परिघसहस्रशतैः समाकुलम्। विगलितमिव चाम्बरान्तरं तपनमरीचिविकाशितं बभासे।।

iti samaravaraṃ surāḥ sthitāste parighasahasraśataiḥ samākulam| vigalitamiva cāmbarāntaraṃ tapanamarīcivikāśitaṃ babhāse||