Adhyaya 29

Verse 1

कण्ठं दहतो ब्राह्मणस्य विषादीसहितस्य परित्राणम्।। 1 ।। गरुडस्य कश्यपेन संवादः।। 2 ।। गजकच्छपपूर्ववृत्तान्तकथनम्।। 3 ।। कश्यपाज्ञया गरुडस्य गजकच्छपग्रहणम्।। 4 ।। रोहिणवृक्षशाखाभङ्गः।। 5 ।। सौतिरुवाच। तस्य कण्ठमनुप्राप्तो ब्राह्मणः सह भार्यया। दहन्दीप्त इवाङ्गारस्तमुवाचान्तरिक्षगः।।

kaṇṭhaṃ dahato brāhmaṇasya viṣādīsahitasya paritrāṇam|| 1 || garuḍasya kaśyapena saṃvādaḥ|| 2 || gajakacchapapūrvavṛttāntakathanam|| 3 || kaśyapājñayā garuḍasya gajakacchapagrahaṇam|| 4 || rohiṇavṛkṣaśākhābhaṅgaḥ|| 5 || sautiruvāca| tasya kaṇṭhamanuprāpto brāhmaṇaḥ saha bhāryayā| dahandīpta ivāṅgārastamuvācāntarikṣagaḥ||

Verse 2

द्विजोत्तम विनिर्गच्छ तूर्णमास्यादपावृतात्। न हि मे ब्राह्मणो वध्यः पापेष्वपि रतः सदा।।

dvijottama vinirgaccha tūrṇamāsyādapāvṛtāt| na hi me brāhmaṇo vadhyaḥ pāpeṣvapi rataḥ sadā||

Verse 3

सौतिरुवाच। ब्रुवाणमेवं गरुडं ब्राह्मणः प्रत्यभाषत। निषादी मम भार्येयं निर्गच्छतु मया सह।।

sautiruvāca| bruvāṇamevaṃ garuḍaṃ brāhmaṇaḥ pratyabhāṣata| niṣādī mama bhāryeyaṃ nirgacchatu mayā saha||

Verse 4

गरुड उवाच। एतामपि निषादीं त्वं परिगृह्याशु निष्पत। तूर्णं संभावयात्मानमजीर्णं मम तेजसा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि एकोनत्रिंशोऽध्यायः।। 29 ।।

garuḍa uvāca| etāmapi niṣādīṃ tvaṃ parigṛhyāśu niṣpata| tūrṇaṃ saṃbhāvayātmānamajīrṇaṃ mama tejasā|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi ekonatriṃśo'dhyāyaḥ|| 29 ||

Verse 5

सौतिरुवाच। ततः स विप्रो निष्क्रान्तो निषादीसहितस्तदा। वर्धयित्वा च गरुडमिष्टं देशं जगाम ह।।

sautiruvāca| tataḥ sa vipro niṣkrānto niṣādīsahitastadā| vardhayitvā ca garuḍamiṣṭaṃ deśaṃ jagāma ha||

Verse 6

सहभार्ये विनिष्क्रान्ते तस्मिन्विप्रे स पक्षिराट्। वितत्य पक्षावाकाशमुत्पपात मनोजवः।।

sahabhārye viniṣkrānte tasminvipre sa pakṣirāṭ| vitatya pakṣāvākāśamutpapāta manojavaḥ||

Verse 7

ततोऽपश्यत्स्वपितरं पृष्टश्चाख्यातवान्पितुः। यथान्यायममेयात्मा तं चोवाच महानृषिः।। संभावय संजीवय।।

tato'paśyatsvapitaraṃ pṛṣṭaścākhyātavānpituḥ| yathānyāyamameyātmā taṃ covāca mahānṛṣiḥ|| saṃbhāvaya saṃjīvaya||

Verse 8

कश्यप उवाच। कच्चिद्वः कुशलं नित्यं भोजने बहुलं सुत। कच्चिच्च मानुषे लोके तवान्नं विद्यते बहु।। क्व गन्तास्यतिवेगेन मम त्वं वक्तुमर्हसि।।

kaśyapa uvāca| kaccidvaḥ kuśalaṃ nityaṃ bhojane bahulaṃ suta| kaccicca mānuṣe loke tavānnaṃ vidyate bahu|| kva gantāsyativegena mama tvaṃ vaktumarhasi||

Verse 9

गरुड उवाच। माता मे कुशला शश्वत्तथा भ्राता तथा ह्यहम्। न हि मे कुशलं तात भोजने बहुले सदा।। ततोऽपश्यत्स्वपितरं काश्यपं दीप्ततेजसम्। तं श्रेष्ठं पततां श्रेष्ठो ब्रह्म ब्रह्मविदां वरम्। पृष्टश्च पित्रा बलवान्वैनतेयः प्रतापदान्। इति पाठान्तरम्।। 7 ।।

garuḍa uvāca| mātā me kuśalā śaśvattathā bhrātā tathā hyaham| na hi me kuśalaṃ tāta bhojane bahule sadā|| tato'paśyatsvapitaraṃ kāśyapaṃ dīptatejasam| taṃ śreṣṭhaṃ patatāṃ śreṣṭho brahma brahmavidāṃ varam| pṛṣṭaśca pitrā balavānvainateyaḥ pratāpadān| iti pāṭhāntaram|| 7 ||

Verse 10

अहं हि सर्पैः प्रहितः सोममाहर्तुमुत्तमम्। महातुर्दास्यविमोक्षार्थमाहरिष्ये तमद्य वै।। भोजने बहुले मम कुशलं न हि।।

ahaṃ hi sarpaiḥ prahitaḥ somamāhartumuttamam| mahāturdāsyavimokṣārthamāhariṣye tamadya vai|| bhojane bahule mama kuśalaṃ na hi||

Verse 11

मात्रा चात्र समादिष्टो निषादान्भक्षयेति ह। न च मे तृप्तिरभवद्भक्षयित्वा सहस्रशः।।

mātrā cātra samādiṣṭo niṣādānbhakṣayeti ha| na ca me tṛptirabhavadbhakṣayitvā sahasraśaḥ||

Verse 12

तस्माद्भक्ष्यं त्वमपरं भगवन्प्रदिशस्व मे। यद्भुक्त्वाऽमृतमाहर्तुं समर्तः स्यामहं प्रभो।।

tasmādbhakṣyaṃ tvamaparaṃ bhagavanpradiśasva me| yadbhuktvā'mṛtamāhartuṃ samartaḥ syāmahaṃ prabho||

Verse 13

क्षुत्पिपासाविघातार्थं भक्ष्यमाख्यातु मे भवान्। कश्यप उवाच। इदं सरो महापुण्यं देवलोकेऽपि विश्रुतम्।।

kṣutpipāsāvighātārthaṃ bhakṣyamākhyātu me bhavān| kaśyapa uvāca| idaṃ saro mahāpuṇyaṃ devaloke'pi viśrutam||

Verse 14

यत्र कूर्माग्रजं हस्ती सदा कर्षत्यवाङ्मुखः। तयोर्जन्मान्तरे वैरं संप्रवक्ष्याम्यसोषतः।। सोमं अमृतम्।।

yatra kūrmāgrajaṃ hastī sadā karṣatyavāṅmukhaḥ| tayorjanmāntare vairaṃ saṃpravakṣyāmyasoṣataḥ|| somaṃ amṛtam||

Verse 15

तन्मे तत्त्वं निबोधस्य यत्प्रमाणौ च तावुभौ। शृणु त्वं वत्स भद्रं ते कथां वैराग्यवर्धिनीम्।।

tanme tattvaṃ nibodhasya yatpramāṇau ca tāvubhau| śṛṇu tvaṃ vatsa bhadraṃ te kathāṃ vairāgyavardhinīm||

Verse 16

पित्रोरर्थविभागे वै समुत्पन्नां पुराण्डज। आसीद्विभावसुर्नाम महर्षिः कोपनो भृशम्।।

pitrorarthavibhāge vai samutpannāṃ purāṇḍaja| āsīdvibhāvasurnāma maharṣiḥ kopano bhṛśam||

Verse 17

भ्राता तस्यानुजश्चासीत्सुप्रतीको महातपाः। स नेच्छति धनं भ्रात्रा सहैकस्थं महामुनिः।।

bhrātā tasyānujaścāsītsupratīko mahātapāḥ| sa necchati dhanaṃ bhrātrā sahaikasthaṃ mahāmuniḥ||

Verse 18

विभागं कीर्तयत्येव सुप्रतीको हि नित्यशः। अथाब्रवीच्च तं भ्राता सुप्रतीकं विभावसुः।।

vibhāgaṃ kīrtayatyeva supratīko hi nityaśaḥ| athābravīcca taṃ bhrātā supratīkaṃ vibhāvasuḥ||

Verse 19

विभागे बहवो दोषा भविष्यन्ति महातपः। विभागं बहवो मोहात्कर्तुमिच्छन्ति नित्यशः। ततो विभक्तास्त्वन्योन्यं नाद्रियन्तेऽर्थमोहिताः।।

vibhāge bahavo doṣā bhaviṣyanti mahātapaḥ| vibhāgaṃ bahavo mohātkartumicchanti nityaśaḥ| tato vibhaktāstvanyonyaṃ nādriyante'rthamohitāḥ||

Verse 20

ततः स्वार्थपरान्मूढान्पृथग्भूतान्स्वकैर्धनैः। विदित्वा भेदयन्त्येतानमित्रा मित्ररूपिणः।।

tataḥ svārthaparānmūḍhānpṛthagbhūtānsvakairdhanaiḥ| viditvā bhedayantyetānamitrā mitrarūpiṇaḥ||

Verse 21

विदित्वा चापरे भिन्नानन्तरेषु पतन्त्यथ। भिन्नानामतुलो नाशः क्षिप्रमेव प्रवर्तते।। कूर्माग्रजं कूर्मभूतं ज्येष्ठभ्रातरम्।।

viditvā cāpare bhinnānantareṣu patantyatha| bhinnānāmatulo nāśaḥ kṣiprameva pravartate|| kūrmāgrajaṃ kūrmabhūtaṃ jyeṣṭhabhrātaram||

Verse 22

तस्माद्विभागं भ्रातॄणां न प्रशंसन्ति साधवः। एवमुक्तः सुप्रतीको भागं कीर्तयतेऽनिशम्।।

tasmādvibhāgaṃ bhrātṝṇāṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ| evamuktaḥ supratīko bhāgaṃ kīrtayate'niśam||

Verse 23

एवं निर्बध्यमानस्तु शशापैनं विभावसुः। गुरुशास्त्रेऽनिबद्धानामन्योन्येनाभिशङ्किनाम्।।

evaṃ nirbadhyamānastu śaśāpainaṃ vibhāvasuḥ| guruśāstre'nibaddhānāmanyonyenābhiśaṅkinām||

Verse 24

नियन्तु न हि शक्यस्त्वं भेदतो धनमिच्छसि। यस्मात्तस्मात्सुप्रतीक हस्तित्वं समवाप्स्यसि।।

niyantu na hi śakyastvaṃ bhedato dhanamicchasi| yasmāttasmātsupratīka hastitvaṃ samavāpsyasi||

Verse 25

कश्यप उवाच। शप्तस्त्वेवं सुप्रतीको विभावसुमथाब्रवीत्। त्वमप्यन्तर्जलचरः कच्छपः संभविष्यसि।।

kaśyapa uvāca| śaptastvevaṃ supratīko vibhāvasumathābravīt| tvamapyantarjalacaraḥ kacchapaḥ saṃbhaviṣyasi||

Verse 26

एवमन्योन्यशापात्तौ सुप्रतीकविभावसू। गजकच्छपतां प्राप्तावर्थार्थं मूढचेतसौ।।

evamanyonyaśāpāttau supratīkavibhāvasū| gajakacchapatāṃ prāptāvarthārthaṃ mūḍhacetasau||

Verse 27

रोषदोषानुषङ्गेण तिर्यग्योनिगतावपि। परस्परद्वेषरतौ प्रमाणबलदर्पितौ।।

roṣadoṣānuṣaṅgeṇa tiryagyonigatāvapi| parasparadveṣaratau pramāṇabaladarpitau||

Verse 28

सरस्यस्मिन्महाकायौ पूर्ववैरानुसारिणौ। तयोरन्यतरः श्रीमान्समुपैति महागजः।।

sarasyasminmahākāyau pūrvavairānusāriṇau| tayoranyataraḥ śrīmānsamupaiti mahāgajaḥ||

Verse 29

यस्य बृंहितशब्देन कूर्मोऽप्यन्तर्जलेशयः। उत्थितोऽसौ महाकायः कृत्स्नं विक्षोभयन्सरः।।

yasya bṛṃhitaśabdena kūrmo'pyantarjaleśayaḥ| utthito'sau mahākāyaḥ kṛtsnaṃ vikṣobhayansaraḥ||

Verse 30

तं दृष्ट्वाऽऽवेष्टितकरः पतत्येष गजो जलम्। दन्तहस्ताग्रलाङ्गूलपादवेगेन वीर्यवान्।। अन्तरेषु छिद्रेषु।।

taṃ dṛṣṭvā''veṣṭitakaraḥ patatyeṣa gajo jalam| dantahastāgralāṅgūlapādavegena vīryavān|| antareṣu chidreṣu||

Verse 31

विक्षोभयंस्ततो नागः सरो बहुझषाकुलम्। कूर्मोऽप्यभ्युद्यतशिरा युद्धायाभ्येति वीर्यवान्।।

vikṣobhayaṃstato nāgaḥ saro bahujhaṣākulam| kūrmo'pyabhyudyataśirā yuddhāyābhyeti vīryavān||

Verse 32

षडुच्छ्रितो योजनानि गजस्तद्द्विगुणायतः। कूर्मस्त्रियोजनोत्सेधो दशयोजनमण्डलः।।

ṣaḍucchrito yojanāni gajastaddviguṇāyataḥ| kūrmastriyojanotsedho daśayojanamaṇḍalaḥ||

Verse 33

तावुभौ युद्धसंमत्तौ परस्परवधैषिणौ। उपयुज्याशु कर्मेदं साधये हितमात्मनः।। आवेष्टितकरः कुण्डलीकृतशुण्डादण्डः।।

tāvubhau yuddhasaṃmattau parasparavadhaiṣiṇau| upayujyāśu karmedaṃ sādhaye hitamātmanaḥ|| āveṣṭitakaraḥ kuṇḍalīkṛtaśuṇḍādaṇḍaḥ||

Verse 34

महाभ्रघनसंकाशं तं भुक्त्वामृतमानय। महागिरिसमप्रख्यं घोररूपं च हस्तिनम्।।

mahābhraghanasaṃkāśaṃ taṃ bhuktvāmṛtamānaya| mahāgirisamaprakhyaṃ ghorarūpaṃ ca hastinam||

Verse 35

सौतिरुवाच। इत्युक्त्वा गरुडं सोऽथ माङ्गल्यमकरोत्तदा। युध्यतः सह देवैस्ते युद्धे भवतु मङ्गलम्।।

sautiruvāca| ityuktvā garuḍaṃ so'tha māṅgalyamakarottadā| yudhyataḥ saha devaiste yuddhe bhavatu maṅgalam||

Verse 36

पूर्णकुम्भो द्विजा गावो यच्चान्यत्किंचिदुत्तमम्। शुभं स्वस्त्ययनं चापि भविष्यति तवाण्डजा।।

pūrṇakumbho dvijā gāvo yaccānyatkiṃciduttamam| śubhaṃ svastyayanaṃ cāpi bhaviṣyati tavāṇḍajā||

Verse 37

युध्यमानस्य सङ्ग्रामे देवैः सार्धं महाबल। ऋचो यजूंषि सामानि पवित्राणि हवींषि च।।

yudhyamānasya saṅgrāme devaiḥ sārdhaṃ mahābala| ṛco yajūṃṣi sāmāni pavitrāṇi havīṃṣi ca||

Verse 38

रहस्यानि च सर्वाणि सर्वे वेदाश्च ते बलम्। वर्धयिष्यन्ति समरे भविष्यति खगोत्तम। इत्युक्तो गरुडः पित्रा गतस्तं ह्वदमन्तिकात्।। उपयुज्य भुक्त्वा।।

rahasyāni ca sarvāṇi sarve vedāśca te balam| vardhayiṣyanti samare bhaviṣyati khagottama| ityukto garuḍaḥ pitrā gatastaṃ hvadamantikāt|| upayujya bhuktvā||

Verse 39

अपश्यन्निर्मलजलं नानापक्षिसमाकुलम्। स तत्स्मृत्वा पितुर्वाक्यं भीमवेगोऽन्तरिक्षगः।।

apaśyannirmalajalaṃ nānāpakṣisamākulam| sa tatsmṛtvā piturvākyaṃ bhīmavego'ntarikṣagaḥ||

Verse 40

नखेन गजमेकेन कूर्ममेकेन चाक्षिपत्। सधुत्पपात चाकाशं तत उच्चैर्विहङ्गमः।।

nakhena gajamekena kūrmamekena cākṣipat| sadhutpapāta cākāśaṃ tata uccairvihaṅgamaḥ||

Verse 41

सोऽलम्बं तीर्थणासाद्य देववृक्षानुपागमत्। ते भीताः समकम्पन्त तस्य पक्षानिलाहताः।।

so'lambaṃ tīrthaṇāsādya devavṛkṣānupāgamat| te bhītāḥ samakampanta tasya pakṣānilāhatāḥ||

Verse 42

न नो भञ्ज्यादिति तदा दिव्याः कनकशाखिनः। प्रचलाङ्गान्स तान्दृष्ट्वा मनोरथफलद्रुमान्।।

na no bhañjyāditi tadā divyāḥ kanakaśākhinaḥ| pracalāṅgānsa tāndṛṣṭvā manorathaphaladrumān||

Verse 43

अन्यानतुलरूपाङ्गानुपचक्राम खेचरः। काञ्चनै राजतैश्चैव फलैर्वैदूर्यशाखिनः। सागराम्बुपरिक्षिप्तान्भ्राजमानान्महाद्रुमान्।।

anyānatularūpāṅgānupacakrāma khecaraḥ| kāñcanai rājataiścaiva phalairvaidūryaśākhinaḥ| sāgarāmbuparikṣiptānbhrājamānānmahādrumān||

Verse 44

तेषां मध्ये महानासीत्पादपः सुमनोहरः। सहस्रयोजनोत्सेधो बहुशाखासमन्वितः।।

teṣāṃ madhye mahānāsītpādapaḥ sumanoharaḥ| sahasrayojanotsedho bahuśākhāsamanvitaḥ||

Verse 45

खगानामालयो दिव्यो नाम्ना रौहिणपादपः। यस्य छायां समाश्रित्य सद्यो भवति निर्वृतः;।।

khagānāmālayo divyo nāmnā rauhiṇapādapaḥ| yasya chāyāṃ samāśritya sadyo bhavati nirvṛtaḥ;||

Verse 46

तमुवाच खगश्रेष्ठं तत्र रौहिणपादपः। अतिप्रवृद्धः समुहानापतन्तं मनोजवम्।।

tamuvāca khagaśreṣṭhaṃ tatra rauhiṇapādapaḥ| atipravṛddhaḥ samuhānāpatantaṃ manojavam||

Verse 47

रौहिण उवाच। यैषा मम महाशाखा शतयोजनमायता। एतामास्थाय शाखां त्वं खादेमौ गजकच्छपौ।।

rauhiṇa uvāca| yaiṣā mama mahāśākhā śatayojanamāyatā| etāmāsthāya śākhāṃ tvaṃ khādemau gajakacchapau||

Verse 48

सौतिरुवाच। ततो द्रुमं पतगसहस्रसेवितं महीधरप्रतिमवपुः प्रकम्पयन्। खगोत्तमो द्रुतमभिपत्य वेगवा- न्बभञ्ज तामविरलपत्रसंचयाम्।।

sautiruvāca| tato drumaṃ patagasahasrasevitaṃ mahīdharapratimavapuḥ prakampayan| khagottamo drutamabhipatya vegavā- nbabhañja tāmaviralapatrasaṃcayām||