Adhyaya 259

Verse 1

पुत्रांश्चन्तयन्तं मन्दपालं प्रति लपितायाः सासूयवचनम्।। 1 ।। अग्निशान्त्यनन्तरं आत्मदिदृक्षयाऽऽगतं मन्दपालं प्रति भार्यया पुत्रैश्च उपालम्भः।। 2 ।।। वैशंपायन उवाच। मन्दपालोऽञपि कौरव्यं चिन्तयामास पुत्रकान्। उक्त्वाऽपि च स तिग्मांशुं नैव शर्माधिगच्छति।।

putrāṃścantayantaṃ mandapālaṃ prati lapitāyāḥ sāsūyavacanam|| 1 || agniśāntyanantaraṃ ātmadidṛkṣayā''gataṃ mandapālaṃ prati bhāryayā putraiśca upālambhaḥ|| 2 ||| vaiśaṃpāyana uvāca| mandapālo'ñapi kauravyaṃ cintayāmāsa putrakān| uktvā'pi ca sa tigmāṃśuṃ naiva śarmādhigacchati||

Verse 2

स तप्यमानः पुत्रार्थे लपितामिदमब्रवीत्। कथं नु शक्ताः शरणे लपिते मम पुत्रकाः।।

sa tapyamānaḥ putrārthe lapitāmidamabravīt| kathaṃ nu śaktāḥ śaraṇe lapite mama putrakāḥ||

Verse 3

वर्धमाने हुतवहे वाते चाशु प्रवायति। असमर्था विमोक्षाय भविष्यन्ति ममात्मजाः।।

vardhamāne hutavahe vāte cāśu pravāyati| asamarthā vimokṣāya bhaviṣyanti mamātmajāḥ||

Verse 4

कथं त्वशक्ता त्राणाय माता तेषां तपस्विनी। भविष्यति हि शोकार्ता पुत्रत्राणमपश्यती।।

kathaṃ tvaśaktā trāṇāya mātā teṣāṃ tapasvinī| bhaviṣyati hi śokārtā putratrāṇamapaśyatī||

Verse 5

कथमुड्डीयनेऽशक्तान्पतने च ममात्मजान्। सन्तप्यमाना बहुधा वाशमाना प्रधावती।।

kathamuḍḍīyane'śaktānpatane ca mamātmajān| santapyamānā bahudhā vāśamānā pradhāvatī||

Verse 6

जरितारिः कथं पुत्रः सारिसृक्कः कथं च मे। स्तम्बमित्रः कथं द्रोणः कथं सा च तपस्विनी।।

jaritāriḥ kathaṃ putraḥ sārisṛkkaḥ kathaṃ ca me| stambamitraḥ kathaṃ droṇaḥ kathaṃ sā ca tapasvinī||

Verse 7

लालप्यमानं तमृषइं मन्दपालं तथा वने। लपिता प्रत्युवाचेदं सासूयमिव भारत।।

lālapyamānaṃ tamṛṣaiṃ mandapālaṃ tathā vane| lapitā pratyuvācedaṃ sāsūyamiva bhārata||

Verse 8

न ते पुत्रेष्ववेक्षाऽस्ति यानृषीनुक्तवानसि। तेजस्विनो वीर्यवन्तो न तेषां ज्वलनाद्भयम्।।

na te putreṣvavekṣā'sti yānṛṣīnuktavānasi| tejasvino vīryavanto na teṣāṃ jvalanādbhayam||

Verse 9

त्वयाऽग्नौ ते परीताश्च स्वयं हि मम सन्निधौ। श्रुतं तथा चेति ज्वलनेन महात्मना।।

tvayā'gnau te parītāśca svayaṃ hi mama sannidhau| śrutaṃ tathā ceti jvalanena mahātmanā||

Verse 10

पलो न तां वाचमुक्त्वा मिथ्या करिष्यति। न्धुकृत्ये न तेन ते स्वस्थ मानसम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिप्रवणि मयदर्शनपर्वणि ऊनषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 259 ।।

palo na tāṃ vācamuktvā mithyā kariṣyati| ndhukṛtye na tena te svastha mānasam|| || iti śrīmanmahābhārate ādipravaṇi mayadarśanaparvaṇi ūnaṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 259 ||

Verse 11

तामेव तु ममामित्रां चिन्तयन्परितप्यसे। ध्रुवं मयि न ते स्नेहो यथा तपयं पुराऽभवत्।।

tāmeva tu mamāmitrāṃ cintayanparitapyase| dhruvaṃ mayi na te sneho yathā tapayaṃ purā'bhavat||

Verse 12

नहि पक्षवता न्याय्यं निः हेन सुहृज्जने। पीड्यमान उपद्रष्टुं शक्तेना मा कथंचन।। हॆ स्वसथ तॆ तव मानसं तॆन हॆतुना बन्धुकृत्यलक्षणॆ रक्षणॆ समक्षमभिमुखं न किन्तु तामॆवॆत्यादि स्पष्टार्थम् ।।

nahi pakṣavatā nyāyyaṃ niḥ hena suhṛjjane| pīḍyamāna upadraṣṭuṃ śaktenā mā kathaṃcana|| hè svasatha tè tava mānasaṃ tèna hètunā bandhukṛtyalakṣaṇè rakṣaṇè samakṣamabhimukhaṃ na kintu tāmèvètyādi spaṣṭārtham ||

Verse 13

गच्छ त्वं जरितामेव यदर्थं परितप्यसे। चरिष्याम्यहमप्येका यथा पुरुषाश्रिता।। मिति ङ. पाठः।।

gaccha tvaṃ jaritāmeva yadarthaṃ paritapyase| cariṣyāmyahamapyekā yathā puruṣāśritā|| miti ṅa. pāṭhaḥ||

Verse 14

मन्दपाल उवाच। नाहमेवं चरे लोके यथा त्वमभिमन्यसे। अपत्यहेतोर्विचरे तच्च कृच्छ्रगतं मम।।

mandapāla uvāca| nāhamevaṃ care loke yathā tvamabhimanyase| apatyahetorvicare tacca kṛcchragataṃ mama||

Verse 15

भूतं हित्वा च भाव्यर्थे योऽवलम्बेत्स मन्दधीः। अवमन्येत तं लोको यथेच्छसि तथा कुरु।।

bhūtaṃ hitvā ca bhāvyarthe yo'valambetsa mandadhīḥ| avamanyeta taṃ loko yathecchasi tathā kuru||

Verse 16

एष हि प्रज्वलन्नग्निर्लेलिहानी महीरुहान्। आविग्ने हृदि सन्तापं जनयत्यशिवं मम।।

eṣa hi prajvalannagnirlelihānī mahīruhān| āvigne hṛdi santāpaṃ janayatyaśivaṃ mama||

Verse 17

वैशंपायन उवाच। भर्तुर्हि वाक्यं सा श्रुत्वा लपिता दुःखिताऽभवत्। सान्त्वयामास च पुनः पति पतिपरायणा।।

vaiśaṃpāyana uvāca| bharturhi vākyaṃ sā śrutvā lapitā duḥkhitā'bhavat| sāntvayāmāsa ca punaḥ pati patiparāyaṇā||

Verse 18

तस्माद्देशादतिक्रान्ते ज्वलने जरिता पुनः। जगाम पुत्रकानेन जरिता पुत्रगृद्धिनी।।

tasmāddeśādatikrānte jvalane jaritā punaḥ| jagāma putrakānena jaritā putragṛddhinī||

Verse 19

सा तान्कुशलिनः सर्वान्विमुक्ताञ्जातवेदसः। रोरूयमाणान्ददृशे वने पुत्रान्निरामयान्।।

sā tānkuśalinaḥ sarvānvimuktāñjātavedasaḥ| rorūyamāṇāndadṛśe vane putrānnirāmayān||

Verse 20

अश्रूणि मुमुचे तेषां दर्शनात्सा पुनःपुनः। न श्रद्धेयं ततस्तेषांर्शनं वै पुनःपुनः।।

aśrūṇi mumuce teṣāṃ darśanātsā punaḥpunaḥ| na śraddheyaṃ tatasteṣāṃrśanaṃ vai punaḥpunaḥ||

Verse 21

इति मत्वाऽब्रवीद्वाकजरिता पुत्रगृद्धिनी। एकाकशश्च पुत्रांस्तन्त्र्शमानान्वपद्यत।।

iti matvā'bravīdvākajaritā putragṛddhinī| ekākaśaśca putrāṃstantrśamānānvapadyata||

Verse 22

जरिता तु परिष्वज्युत्रस्नेहाच्चुचुम्ब ह।।

jaritā tu pariṣvajyutrasnehāccucumba ha||

Verse 23

ततोऽभ्यगच्छत्सहसमन्दपालोऽपि भारत। अथ ते सर्व एवैनं भ्यनन्दंस्तदा सुताः।।

tato'bhyagacchatsahasamandapālo'pi bhārata| atha te sarva evainaṃ bhyanandaṃstadā sutāḥ||

Verse 24

गुरुत्वान्मन्दपालस्तपसश्च विशेषतः। अभिवादामहे सर्वे तपक्षाः प्रसादतः।।

gurutvānmandapālastapasaśca viśeṣataḥ| abhivādāmahe sarve tapakṣāḥ prasādataḥ||

Verse 25

एवमुक्तवतां तेषां तनन्द्य महातपाः। परिष्वज्य ततो मू उपाघ्राय च बलकान्। पुत्रान्स्वयं समाहूयतः प्रोवाच गौतमः।।

evamuktavatāṃ teṣāṃ tanandya mahātapāḥ| pariṣvajya tato mū upāghrāya ca balakān| putrānsvayaṃ samāhūyataḥ provāca gautamaḥ||

Verse 26

लालप्यमानमेकैकंरितां च पुनःपुनः। न चैवोचुस्तदा किंतमृषिं साध्वसाधु वा।।

lālapyamānamekaikaṃritāṃ ca punaḥpunaḥ| na caivocustadā kiṃtamṛṣiṃ sādhvasādhu vā||

Verse 27

मन्दपाल उवाच। ज्येष्ठः सुतस्ते कत कतमस्तस्य चानुजः। मध्यमः कतमश्चैव यान्कतमश्च ते।।

mandapāla uvāca| jyeṣṭhaḥ sutaste kata katamastasya cānujaḥ| madhyamaḥ katamaścaiva yānkatamaśca te||

Verse 28

एवं ब्रुवन्तं दुःखाकं मा न प्रतिभाषसे। कृतवानस्मि हव्यानैव शान्तिमितो लभे। एवमुक्त्वा तु तां मन्दपालस्तदाऽस्पृशत्।।

evaṃ bruvantaṃ duḥkhākaṃ mā na pratibhāṣase| kṛtavānasmi havyānaiva śāntimito labhe| evamuktvā tu tāṃ mandapālastadā'spṛśat||

Verse 29

जरितोवाच। किं नु ज्येष्ठेन ते किमनन्तरजेन ते। किं वा मध्यमजातेन किं कनिष्ठेन वा पुनः।।

jaritovāca| kiṃ nu jyeṣṭhena te kimanantarajena te| kiṃ vā madhyamajātena kiṃ kaniṣṭhena vā punaḥ||

Verse 30

यां त्वं मां सर्वतो हीनामुत्सृज्यासि गतः पुरा। तामेव लपितां गच्छ तरुणीं चारुहासिनीम्।।

yāṃ tvaṃ māṃ sarvato hīnāmutsṛjyāsi gataḥ purā| tāmeva lapitāṃ gaccha taruṇīṃ cāruhāsinīm||

Verse 31

मन्दपाल उवाच। न स्त्रीणां विद्यते किंचिदमुत्र पुरुषान्तरात्। सापत्नकमृते लोके नान्यदर्थविनाशनम्।।

mandapāla uvāca| na strīṇāṃ vidyate kiṃcidamutra puruṣāntarāt| sāpatnakamṛte loke nānyadarthavināśanam||

Verse 32

वैराग्निदीपनं चैव भृशुद्वेगकारि च। सुव्रता चापि कल्याणी सर्वभूतेषु विश्रुता।।

vairāgnidīpanaṃ caiva bhṛśudvegakāri ca| suvratā cāpi kalyāṇī sarvabhūteṣu viśrutā||

Verse 33

अरुन्धती महात्मानं वसिष्ठं पर्यशङ्कत। विशुद्धभावमत्यन्तं सदा प्रियहिते रतम्।।

arundhatī mahātmānaṃ vasiṣṭhaṃ paryaśaṅkata| viśuddhabhāvamatyantaṃ sadā priyahite ratam||

Verse 34

सप्तर्षिमध्यगं वीरमवमेने च तं मुनिम्। अपध्यानेन सा तेन धूमारुणसमप्रभा। लक्ष्याऽलक्ष्या नाभिरूपा निमित्तमिव पश्यति।।

saptarṣimadhyagaṃ vīramavamene ca taṃ munim| apadhyānena sā tena dhūmāruṇasamaprabhā| lakṣyā'lakṣyā nābhirūpā nimittamiva paśyati||

Verse 35

अपत्यहेतोः संप्राप्तं तथा त्वमपि मामिह। इष्टमेवं गते हि त्वं सा तथैवाद्य वर्तते।।

apatyahetoḥ saṃprāptaṃ tathā tvamapi māmiha| iṣṭamevaṃ gate hi tvaṃ sā tathaivādya vartate||

Verse 36

न हि भार्येति विश्वासः कार्यः पुंसा कथंचन। न हि कार्यमनुध्याति नारी पुत्रवती सती।।

na hi bhāryeti viśvāsaḥ kāryaḥ puṃsā kathaṃcana| na hi kāryamanudhyāti nārī putravatī satī||

Verse 37

वैशंपायन उवाच। ततस्ते सर्व एवैनं पुत्राः सम्यगुपासते। स च तानात्मजान्सर्वानाश्वासयितुमुद्यतः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataste sarva evainaṃ putrāḥ samyagupāsate| sa ca tānātmajānsarvānāśvāsayitumudyataḥ||