Adhyaya 258

Verse 1

जरितार्यादीनां चतुर्णां शार्ङ्गकाणां परस्परं संवादः।। 1 ।। स्तुत्या प्रसन्नेनाग्निना तेभ्योऽभयदानम्।। 2 ।। शार्ङ्गकाणां प्रार्थनया अग्निना मार्जाराणां दाहः।। 3 ।। जरितारिरुवाच। पुरतः कृच्छ्रकालस्य धीमाञ्जागर्ति पुरुषः। स कृच्छ्रकालं संप्राप्य व्यथां नैवैति कर्हिचित्।।

jaritāryādīnāṃ caturṇāṃ śārṅgakāṇāṃ parasparaṃ saṃvādaḥ|| 1 || stutyā prasannenāgninā tebhyo'bhayadānam|| 2 || śārṅgakāṇāṃ prārthanayā agninā mārjārāṇāṃ dāhaḥ|| 3 || jaritāriruvāca| purataḥ kṛcchrakālasya dhīmāñjāgarti puruṣaḥ| sa kṛcchrakālaṃ saṃprāpya vyathāṃ naivaiti karhicit||

Verse 2

यस्तु कृच्छ्रमनुप्राप्तं विचेता नावबुध्यते। सकृच्छ्रकाले व्यथितो न श्रेयो विन्दते महत्।।

yastu kṛcchramanuprāptaṃ vicetā nāvabudhyate| sakṛcchrakāle vyathito na śreyo vindate mahat||

Verse 3

सारिसृक्व उवाच। धीरस्त्वमसि मेधावी प्राणकृच्छ्रमिदं च नः। प्राज्ञः शूरो बहूनां हि भवत्येको न संशयः।।

sārisṛkva uvāca| dhīrastvamasi medhāvī prāṇakṛcchramidaṃ ca naḥ| prājñaḥ śūro bahūnāṃ hi bhavatyeko na saṃśayaḥ||

Verse 4

स्तम्बमित्र उवाच। ज्येष्ठस्तातो भवति वै ज्येष्ठो मुञ्चति कृच्छ्रतः। ज्येष्ठश्चेन्न प्रजानाति नीयान्किं करिष्यति।।

stambamitra uvāca| jyeṣṭhastāto bhavati vai jyeṣṭho muñcati kṛcchrataḥ| jyeṣṭhaścenna prajānāti nīyānkiṃ kariṣyati||

Verse 5

द्रोण उवाच। हिरण्यरेतास्त्वरितो जलन्नायाति नः क्षयम्। सप्तजिह्वाननः क्रूरो लिहानो विसर्पति।।

droṇa uvāca| hiraṇyaretāstvarito jalannāyāti naḥ kṣayam| saptajihvānanaḥ krūro lihāno visarpati||

Verse 6

वैशंपायन उवाच। एवं संभाष्य तेऽन्योन्यं मन्दपालस्य पुत्रकाः। तुष्टुवुः प्रयता भूत्वा यथाऽग्निं शृणु पार्थिव।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ saṃbhāṣya te'nyonyaṃ mandapālasya putrakāḥ| tuṣṭuvuḥ prayatā bhūtvā yathā'gniṃ śṛṇu pārthiva||

Verse 7

जरितारिरुवाच। आत्माऽसि वायोर्ज्वलन शरीरमसि वीरुधाम्। योनिरापश्च ते शुक्रं योनिस्त्वमसि चाम्भसः।।

jaritāriruvāca| ātmā'si vāyorjvalana śarīramasi vīrudhām| yonirāpaśca te śukraṃ yonistvamasi cāmbhasaḥ||

Verse 8

ऊर्ध्वं चाधश्च सर्पन्ति पृष्ठतः पार्श्वतस्तथा। अर्चिषस्ते महावीर्य रश्यमः सवितुर्यथा।।

ūrdhvaṃ cādhaśca sarpanti pṛṣṭhataḥ pārśvatastathā| arciṣaste mahāvīrya raśyamaḥ savituryathā||

Verse 9

सारिसृक्क उवाच। माता प्रणष्टा पितरं न विद्मः पक्षा जाता नै नो धूमकेतो। न नस्त्राता विद्यते वै त्वदन्य- स्तस्मादस्मांस्त्राहि बालांस्त्वमग्ने।।

sārisṛkka uvāca| mātā praṇaṣṭā pitaraṃ na vidmaḥ pakṣā jātā nai no dhūmaketo| na nastrātā vidyate vai tvadanya- stasmādasmāṃstrāhi bālāṃstvamagne||

Verse 10

यदग्ने ते शिवं रूपं ये च ते सप्त हेतयः। तेन नः परिपाहि त्वमार्तान्नः शरणैषिणः।।

yadagne te śivaṃ rūpaṃ ye ca te sapta hetayaḥ| tena naḥ paripāhi tvamārtānnaḥ śaraṇaiṣiṇaḥ||

Verse 11

त्वमेवैकस्तपसे जप्तवेदो नान्यस्तप्ता विद्यते गोषु देव। ऋषीनस्मान्बालकान्पालयस्व परेणास्मान्प्रेहि वै हव्यवाह।।

tvamevaikastapase japtavedo nānyastaptā vidyate goṣu deva| ṛṣīnasmānbālakānpālayasva pareṇāsmānprehi vai havyavāha||

Verse 12

स्तम्बमित्र उवाच। सर्वमग्ने त्वमेवैकस्त्वयि सर्वमिदं जगत्। त्वं धारयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च।।

stambamitra uvāca| sarvamagne tvamevaikastvayi sarvamidaṃ jagat| tvaṃ dhārayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca||

Verse 13

त्वमग्निर्हव्यवाहस्त्वं त्वमेव परमं हविः। मनीषिणस्त्वां जानन्ति बहुधा चैकधापि च।।

tvamagnirhavyavāhastvaṃ tvameva paramaṃ haviḥ| manīṣiṇastvāṃ jānanti bahudhā caikadhāpi ca||

Verse 14

सृष्ट्वा लोकांस्त्रीनिमान्हव्यवाह काले प्राप्ते पचसि पुनः समिद्धः। त्वं सर्वस्य भुवनस्य प्रसूति- स्त्वमेवाग्ने भवसि पुनः प्रतिष्ठा।।

sṛṣṭvā lokāṃstrīnimānhavyavāha kāle prāpte pacasi punaḥ samiddhaḥ| tvaṃ sarvasya bhuvanasya prasūti- stvamevāgne bhavasi punaḥ pratiṣṭhā||

Verse 15

द्रोण उवाच। त्वमन्नं प्राणिभिर्भुक्तमन्तर्भूतो जगत्पते। नित्यप्रवृद्धः पचसि त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्।।

droṇa uvāca| tvamannaṃ prāṇibhirbhuktamantarbhūto jagatpate| nityapravṛddhaḥ pacasi tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam||

Verse 16

सूर्यो भूत्वा रश्मिभिर्जातवेदो भूमेरम्भो भूमिजातान्रसांश्च। विश्वानादाय पुनरुत्सृज्य काले दृष्ट्वा वृष्ट्या भावयसीह शुक्र।।

sūryo bhūtvā raśmibhirjātavedo bhūmerambho bhūmijātānrasāṃśca| viśvānādāya punarutsṛjya kāle dṛṣṭvā vṛṣṭyā bhāvayasīha śukra||

Verse 17

त्वत्त एताः पुनः शुक्र वीरुधो हरितच्छदाः। जायन्ते पुष्करिण्यश्च सुभद्रश्च महोदधिः।।

tvatta etāḥ punaḥ śukra vīrudho haritacchadāḥ| jāyante puṣkariṇyaśca subhadraśca mahodadhiḥ||

Verse 18

इदं वै सद्म तिग्मांशो वरुणस्य परायणम्। शिवस्त्राता भवास्माकं माऽस्मानद्य विनाशय।।

idaṃ vai sadma tigmāṃśo varuṇasya parāyaṇam| śivastrātā bhavāsmākaṃ mā'smānadya vināśaya||

Verse 19

पिङ्गाक्ष लोहितग्रीव कृष्णवर्त्मन्हुताशन। परेण प्रेहि मुञ्चास्मान्सागरस्य गृहानिव।।

piṅgākṣa lohitagrīva kṛṣṇavartmanhutāśana| pareṇa prehi muñcāsmānsāgarasya gṛhāniva||

Verse 20

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तो जातवेदा द्रोणेन ब्रह्मवादिना। द्रोणमाह प्रतीतात्मा मन्दपालप्रतिज्ञया।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamukto jātavedā droṇena brahmavādinā| droṇamāha pratītātmā mandapālapratijñayā||

Verse 21

अग्निरुवाच। ऋषिर्द्रोणस्त्वमसि वै ब्रह्मैतद्व्याहृतं ईप्सितं ते करिष्यामि न च ते

agniruvāca| ṛṣirdroṇastvamasi vai brahmaitadvyāhṛtaṃ īpsitaṃ te kariṣyāmi na ca te

Verse 22

मन्दपालेन वै यूयं मम पूर्वं निवेदिताः। वर्जयेः पुत्रकान्मह्यं दहन्दावमिति स्म ह।।

mandapālena vai yūyaṃ mama pūrvaṃ niveditāḥ| varjayeḥ putrakānmahyaṃ dahandāvamiti sma ha||

Verse 23

तस्य तद्वचनं द्रोण त्वया यच्चेह भाषितम्। उभयं मे गरीयस्तु ब्रूहि किं करवाणि ते। भृशं प्रीतोऽस्मि भद्रं ते ब्रह्मंस्तोत्रेण सत्तम।।

tasya tadvacanaṃ droṇa tvayā yacceha bhāṣitam| ubhayaṃ me garīyastu brūhi kiṃ karavāṇi te| bhṛśaṃ prīto'smi bhadraṃ te brahmaṃstotreṇa sattama||

Verse 24

द्रोण उवाच। इमे मार्जारकाः शुक्र नित्यमुद्वेजयन्ति नः। एतान्कुरुष्व दग्धांस्त्वं हुताशन सबान्धवान्।।

droṇa uvāca| ime mārjārakāḥ śukra nityamudvejayanti naḥ| etānkuruṣva dagdhāṃstvaṃ hutāśana sabāndhavān||

Verse 25

वैशंपायन उवाच। तथा तत्कृतवानग्निरभ्यनुज्ञाय शार्ङ्गकान्। ददाह खाण्डवं दावं समिद्धो जनमेजय।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tathā tatkṛtavānagnirabhyanujñāya śārṅgakān| dadāha khāṇḍavaṃ dāvaṃ samiddho janamejaya||