Adhyaya 255

Verse 1

शार्ङ्गकाणां मोचनकारणे जनमेजयेन पृष्टे वैशंपायनेन मन्दपालोपाख्यानकथनारम्भः।। 1 ।। तपसा पितृलोकं गतस्याप्यनवाप्ततपःफळस्य मन्दपालस्य देवाज्ञया प्रजोत्पादनार्थं पुनर्भूमावागमनम्।। 2 ।। तत्र शार्ङ्ग्यां जरितायां पुत्रचतुष्टयोत्पादनम्।। 3 ।। सपुत्रां जरितां खाण्डवे विसृज्य लपितानाम्न्याऽन्यया शार्ङ्ग्या संगतस्य मन्दपालस्य विप्ररूपाग्निदर्शनम्।। 4 ।। तस्य खाण्डवदिधक्षां ज्ञात्वा पुत्ररक्षणार्थं स्तुतादग्नेर्वरलाभः।। 5 ।। जनमेजय उवाच। किमर्थं शार्ङ्गकानग्निर्न ददाह तथा गते। तस्मिन्वने दह्यमाने ब्रह्मन्नेतत्प्रचक्ष्व मे।।

śārṅgakāṇāṃ mocanakāraṇe janamejayena pṛṣṭe vaiśaṃpāyanena mandapālopākhyānakathanārambhaḥ|| 1 || tapasā pitṛlokaṃ gatasyāpyanavāptatapaḥphaḻasya mandapālasya devājñayā prajotpādanārthaṃ punarbhūmāvāgamanam|| 2 || tatra śārṅgyāṃ jaritāyāṃ putracatuṣṭayotpādanam|| 3 || saputrāṃ jaritāṃ khāṇḍave visṛjya lapitānāmnyā'nyayā śārṅgyā saṃgatasya mandapālasya viprarūpāgnidarśanam|| 4 || tasya khāṇḍavadidhakṣāṃ jñātvā putrarakṣaṇārthaṃ stutādagnervaralābhaḥ|| 5 || janamejaya uvāca| kimarthaṃ śārṅgakānagnirna dadāha tathā gate| tasminvane dahyamāne brahmannetatpracakṣva me||

Verse 2

अदाहे ह्यश्वसेनस्य दानवस्य मयस्य च। कारणं कीर्तितं ब्रह्मञ्शार्ङ्गकाणां न कीर्तितम्।।

adāhe hyaśvasenasya dānavasya mayasya ca| kāraṇaṃ kīrtitaṃ brahmañśārṅgakāṇāṃ na kīrtitam||

Verse 3

तदेतदद्भुतं ब्रह्मञ्शार्ङ्गकाणामनामयम्। कीर्तयस्वाग्निसंमर्दे कथं ते न विनाशिताः।।

tadetadadbhutaṃ brahmañśārṅgakāṇāmanāmayam| kīrtayasvāgnisaṃmarde kathaṃ te na vināśitāḥ||

Verse 4

वैशंपायन उवाच। यदर्थं शार्ङ्गकानग्निर्न ददाह तथा गते। तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि यथा भूतमरिन्दम।।

vaiśaṃpāyana uvāca| yadarthaṃ śārṅgakānagnirna dadāha tathā gate| tatte sarvaṃ pravakṣyāmi yathā bhūtamarindama||

Verse 5

धर्मज्ञानां मुख्यतमस्तपस्वी संशितव्रतः। आसीन्महर्षिः श्रुतवान्मन्दपाल इति श्रुतः।।

dharmajñānāṃ mukhyatamastapasvī saṃśitavrataḥ| āsīnmaharṣiḥ śrutavānmandapāla iti śrutaḥ||

Verse 6

स मार्गमाश्रितो राजन्नृषीणामूर्ध्वरेतसाम्। स्वाध्यायवान्धर्मरतस्तपस्वी विजितेन्द्रियः।।

sa mārgamāśrito rājannṛṣīṇāmūrdhvaretasām| svādhyāyavāndharmaratastapasvī vijitendriyaḥ||

Verse 7

स गत्वा तपसः पारं देहमुत्सृज्य भारत। जगाम पितृलोकाय न लेभे तत्र तत्फलम्।।

sa gatvā tapasaḥ pāraṃ dehamutsṛjya bhārata| jagāma pitṛlokāya na lebhe tatra tatphalam||

Verse 8

स लोकानफलान्दृष्ट्वा तपसा निर्जितानपि। पप्रच्छ धर्मराजस्य समीपस्थान्दिवौकसः।।

sa lokānaphalāndṛṣṭvā tapasā nirjitānapi| papraccha dharmarājasya samīpasthāndivaukasaḥ||

Verse 9

मन्दपाल उवाच। किमर्थमावृता लोका ममैते तपसाऽर्जिताः। किं मया न कृतं तत्र यस्यैतत्कर्मणः फलम्।।

mandapāla uvāca| kimarthamāvṛtā lokā mamaite tapasā'rjitāḥ| kiṃ mayā na kṛtaṃ tatra yasyaitatkarmaṇaḥ phalam||

Verse 10

तत्राहं तत्करिष्यामि यदर्थमिदमावृतम्। फलमेतस्य तपसः कथयध्वं दिवौकसः।।

tatrāhaṃ tatkariṣyāmi yadarthamidamāvṛtam| phalametasya tapasaḥ kathayadhvaṃ divaukasaḥ||

Verse 11

देवा ऊचुः। ऋणिनो मानवा ब्रह्मञ्जायन्ते येन तच्छृणु। क्रियाभिर्ब्रह्मचर्येण प्रजया च न संशयः।।

devā ūcuḥ| ṛṇino mānavā brahmañjāyante yena tacchṛṇu| kriyābhirbrahmacaryeṇa prajayā ca na saṃśayaḥ||

Verse 12

तदपाक्रियते सर्वं यज्ञेन तपसा सुतैः। तपस्वी यज्ञकृच्चासि न च ते विद्यते प्रजा।।

tadapākriyate sarvaṃ yajñena tapasā sutaiḥ| tapasvī yajñakṛccāsi na ca te vidyate prajā||

Verse 13

त इमे प्रसवस्यार्थे तव लोकाः समावृताः। प्रजायस्व ततो लोकानुपभोक्ष्यसि पुष्कलान्।।

ta ime prasavasyārthe tava lokāḥ samāvṛtāḥ| prajāyasva tato lokānupabhokṣyasi puṣkalān||

Verse 14

पुन्नाम्नो नरकात्पुत्रस्त्रायते पितरं श्रुतिः। तस्मादपत्यसन्ताने यतस्व ब्रह्मसत्तम।।

punnāmno narakātputrastrāyate pitaraṃ śrutiḥ| tasmādapatyasantāne yatasva brahmasattama||

Verse 15

वैशंपायन उवाच। तच्छ्रुत्वा मन्दपालस्तु वचस्तेषां दिवौकसाम्। क्व नु शीघ्रमपत्यं स्याद्बहुलं चेत्यचिन्तयत्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tacchrutvā mandapālastu vacasteṣāṃ divaukasām| kva nu śīghramapatyaṃ syādbahulaṃ cetyacintayat||

Verse 16

स चिन्तयन्नभ्यगच्छत्सुबहुप्रसवान्खगान्। शार्ङ्गिकां शार्ङ्गको भूत्वा जरितां समुपेयिवान्।।

sa cintayannabhyagacchatsubahuprasavānkhagān| śārṅgikāṃ śārṅgako bhūtvā jaritāṃ samupeyivān||

Verse 17

तस्यां पुत्रानजनयच्चतुरो ब्रह्मवादिनः। तानपास्य स तत्रैव जगाम लपितां प्रति।।

tasyāṃ putrānajanayaccaturo brahmavādinaḥ| tānapāsya sa tatraiva jagāma lapitāṃ prati||

Verse 18

बालान्स तानण्डगतान्सह मात्रा मुनिर्वने। तस्मिन्गते महाभागे लपितां प्रति भारत।।

bālānsa tānaṇḍagatānsaha mātrā munirvane| tasmingate mahābhāge lapitāṃ prati bhārata||

Verse 19

अपत्यस्नेहसंयुक्ता जरिता बह्वचिन्तयत्। तेन त्यक्तानसंत्याज्यानृषीनण्डगतान्वने।।

apatyasnehasaṃyuktā jaritā bahvacintayat| tena tyaktānasaṃtyājyānṛṣīnaṇḍagatānvane||

Verse 20

न जहौ पुत्रशोकार्ता जरिता खाण्डवे सुतान्। बभार चैतान्संजातान्स्ववृत्त्या स्नेहविक्लवा।।

na jahau putraśokārtā jaritā khāṇḍave sutān| babhāra caitānsaṃjātānsvavṛttyā snehaviklavā||

Verse 21

ततोऽग्निं खाण्डवं दग्धुमायान्तं दृष्टवानृषिः। मन्दपालश्चरंस्तस्मिन्वने लपितया सह।।

tato'gniṃ khāṇḍavaṃ dagdhumāyāntaṃ dṛṣṭavānṛṣiḥ| mandapālaścaraṃstasminvane lapitayā saha||

Verse 22

तं संकल्पं विदित्वाग्नेर्ज्ञात्वा पुत्रांश्च बालकान्। सोऽभितुष्टाव विप्रर्षिब्रार्ह्मणो जातवेदसम्।।

taṃ saṃkalpaṃ viditvāgnerjñātvā putrāṃśca bālakān| so'bhituṣṭāva viprarṣibrārhmaṇo jātavedasam||

Verse 23

पुत्रान्प्रतिवदन्भीतो लोकपालं महौजसम्। मन्दपाल उवाच। त्वमग्ने सर्वलोकानां मुखं त्वमसि हव्यवाट्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि पञ्चपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 255 ।।

putrānprativadanbhīto lokapālaṃ mahaujasam| mandapāla uvāca| tvamagne sarvalokānāṃ mukhaṃ tvamasi havyavāṭ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi mayadarśanaparvaṇi pañcapañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 255 ||

Verse 24

त्वमन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि पावक। त्वामेकमाहुः कवयस्त्वामाहुस्त्रिविधं पुनः।।

tvamantaḥ sarvabhūtānāṃ gūḍhaścarasi pāvaka| tvāmekamāhuḥ kavayastvāmāhustrividhaṃ punaḥ||

Verse 25

त्वामष्टधा कल्पयित्वा यज्ञवाहमकल्पयन्। त्वया विश्वमिदं सृष्टं वदन्ति परमर्षयः।।

tvāmaṣṭadhā kalpayitvā yajñavāhamakalpayan| tvayā viśvamidaṃ sṛṣṭaṃ vadanti paramarṣayaḥ||

Verse 26

त्वदृते हि जगत्कृत्स्नं सद्यो नश्येद्धुताशन। तुभ्यं कृत्वा नमो विप्राः स्वकर्मविजितां गतिम्।।

tvadṛte hi jagatkṛtsnaṃ sadyo naśyeddhutāśana| tubhyaṃ kṛtvā namo viprāḥ svakarmavijitāṃ gatim||

Verse 27

गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैरपि च शाश्वतीम्। त्वामग्ने जलदानाहुः खेविषक्तान्सविद्युतः।।

gacchanti saha patnībhiḥ sutairapi ca śāśvatīm| tvāmagne jaladānāhuḥ kheviṣaktānsavidyutaḥ||

Verse 28

दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हेतयः। जातवेदस्त्वयैवेदं विश्वं सृष्टं महाद्युते।।

dahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hetayaḥ| jātavedastvayaivedaṃ viśvaṃ sṛṣṭaṃ mahādyute||

Verse 29

तवैव कर्मविहितं भूतं सर्वं चराचरम्। त्वयापो विहिताः पूर्वं त्वयि सर्वमिदं जगत्।।

tavaiva karmavihitaṃ bhūtaṃ sarvaṃ carācaram| tvayāpo vihitāḥ pūrvaṃ tvayi sarvamidaṃ jagat||

Verse 30

त्वयि हव्यं च कव्यं च यथावत्संप्रतिष्ठितम्। त्वमेव दहनो देव त्वं धाता त्वं बृहस्पतिः।।

tvayi havyaṃ ca kavyaṃ ca yathāvatsaṃpratiṣṭhitam| tvameva dahano deva tvaṃ dhātā tvaṃ bṛhaspatiḥ||

Verse 31

त्वमश्विनौ यमौ मित्रः सोमस्त्वमसि चानिलः। वैशंपायन उवाच। एवं स्तुतस्तदा तेन मन्दपालेन पावकः।।

tvamaśvinau yamau mitraḥ somastvamasi cānilaḥ| vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ stutastadā tena mandapālena pāvakaḥ||

Verse 32

तुतोष तस्य नृपते मुनेरमिततेजसः। उवाच चैनं प्रीतात्मा किमिष्टं करवाणि ते।।

tutoṣa tasya nṛpate muneramitatejasaḥ| uvāca cainaṃ prītātmā kimiṣṭaṃ karavāṇi te||

Verse 33

तमब्रवीन्मन्दपालः प्राञ्जलिर्हव्यवाहनम्। प्रदहन्खाण्डवं दावं मम पुत्रान्विसर्जय।।

tamabravīnmandapālaḥ prāñjalirhavyavāhanam| pradahankhāṇḍavaṃ dāvaṃ mama putrānvisarjaya||

Verse 34

तथेति तत्प्रतिश्रुत्य भगवान्हव्यवाहनः। खाण्डवे तेन काले न प्रजज्वाल दिदक्षया।।

tatheti tatpratiśrutya bhagavānhavyavāhanaḥ| khāṇḍave tena kāle na prajajvāla didakṣayā||