Adhyaya 254

Verse 1

देवेषु पराजितेषु अशरीरवाणीश्रवणेन इन्द्रस्य निवृत्तिः।। 1 ।। पलायमानं मयं हन्तुमुद्युक्ते श्रीकृष्णे आत्मानं शरणागतस्य मयस्य अर्जुनेनाभयदानम्।। 2 ।। खाण्डवदाहेऽपि अश्वसेनादीनामदाहस्य वैशंपायनेन कथनम्।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। तथा शैलनिपातेन भीषिताः खाण्डवालयाः। दानवा राक्षसा नागास्तरक्ष्वृक्षवनौकसः।।

deveṣu parājiteṣu aśarīravāṇīśravaṇena indrasya nivṛttiḥ|| 1 || palāyamānaṃ mayaṃ hantumudyukte śrīkṛṣṇe ātmānaṃ śaraṇāgatasya mayasya arjunenābhayadānam|| 2 || khāṇḍavadāhe'pi aśvasenādīnāmadāhasya vaiśaṃpāyanena kathanam|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tathā śailanipātena bhīṣitāḥ khāṇḍavālayāḥ| dānavā rākṣasā nāgāstarakṣvṛkṣavanaukasaḥ||

Verse 2

द्विपाः प्रभिन्नाः शार्दूलाः सिंहाः केसरिणस्तथा। मृगाश्च महिषाश्चैव शतशः पक्षिणस्तथा।।

dvipāḥ prabhinnāḥ śārdūlāḥ siṃhāḥ kesariṇastathā| mṛgāśca mahiṣāścaiva śataśaḥ pakṣiṇastathā||

Verse 3

समुद्विग्ना विससृपुस्तथान्या भूतजातयः। तं दावं समुदैक्षन्त कृष्णौ चाभ्युद्यतायुधौ।।

samudvignā visasṛpustathānyā bhūtajātayaḥ| taṃ dāvaṃ samudaikṣanta kṛṣṇau cābhyudyatāyudhau||

Verse 4

उत्पातनादशब्देन त्रासिता इव चाभवन्। ते वनं प्रसमीक्ष्याथ दह्यमानमनेकधा।।

utpātanādaśabdena trāsitā iva cābhavan| te vanaṃ prasamīkṣyātha dahyamānamanekadhā||

Verse 5

कृष्णमभ्युद्यतास्त्रं च नादं मुमुचुरुल्बणम्। तेन नादेन रौद्रेण नादेन च विभावसोः।।

kṛṣṇamabhyudyatāstraṃ ca nādaṃ mumucurulbaṇam| tena nādena raudreṇa nādena ca vibhāvasoḥ||

Verse 6

ररास गगनं कृत्स्नमुत्पातजलदैरिव। ततः कृष्णो महाबाहुः स्वतेजोभास्वरं महत्।।

rarāsa gaganaṃ kṛtsnamutpātajaladairiva| tataḥ kṛṣṇo mahābāhuḥ svatejobhāsvaraṃ mahat||

Verse 7

चक्रं व्यसृजदत्युग्रं तेषां नाशाय केशवः। तेनार्ता जातयः क्षुद्राः सदानवनिशाचराः।।

cakraṃ vyasṛjadatyugraṃ teṣāṃ nāśāya keśavaḥ| tenārtā jātayaḥ kṣudrāḥ sadānavaniśācarāḥ||

Verse 8

निकृत्ताः शतशः सर्वा निपेतुरनलं क्षणात्। तत्रादृश्यन्त ते दैत्याः कृष्णचक्रविदारिताः।।

nikṛttāḥ śataśaḥ sarvā nipeturanalaṃ kṣaṇāt| tatrādṛśyanta te daityāḥ kṛṣṇacakravidāritāḥ||

Verse 9

वसारुधिरसंपृक्ताः सन्ध्यायामिव तोयदाः। पिशाचान्पक्षिणो नागान्पशूंश्चैव सहस्रशः।।

vasārudhirasaṃpṛktāḥ sandhyāyāmiva toyadāḥ| piśācānpakṣiṇo nāgānpaśūṃścaiva sahasraśaḥ||

Verse 10

निघ्नंश्चरति वार्ष्णेयः कालवत्तत्र भारत। क्षिप्तं क्षिप्तं पुनश्चक्रं कृष्णस्यामित्रघातिनः।।

nighnaṃścarati vārṣṇeyaḥ kālavattatra bhārata| kṣiptaṃ kṣiptaṃ punaścakraṃ kṛṣṇasyāmitraghātinaḥ||

Verse 11

छित्त्वानेकानि सत्वानि पाणिमेति पुनः पुनः। तथा तु निघ्नतस्तस्य पिशाचोरगराक्षसान्।।

chittvānekāni satvāni pāṇimeti punaḥ punaḥ| tathā tu nighnatastasya piśācoragarākṣasān||

Verse 12

बभूव रूपमत्युग्रं सर्वभूतात्मनस्तदा। समेतानां च सर्वेषां दानवानां च सर्वशः।।

babhūva rūpamatyugraṃ sarvabhūtātmanastadā| sametānāṃ ca sarveṣāṃ dānavānāṃ ca sarvaśaḥ||

Verse 13

विजेता नाभवत्कश्चित्कृष्णपाण्डवयोर्मृधे। तयोर्बलात्परित्रातुं तं च दावं यदा सुराः।।

vijetā nābhavatkaścitkṛṣṇapāṇḍavayormṛdhe| tayorbalātparitrātuṃ taṃ ca dāvaṃ yadā surāḥ||

Verse 14

नाशक्नुवञ्शमयितुं तदाऽभूवन्पराङ्मुखाः। शतक्रतुस्तु संप्रेक्ष्य विमुखानमरांस्तथा।।

nāśaknuvañśamayituṃ tadā'bhūvanparāṅmukhāḥ| śatakratustu saṃprekṣya vimukhānamarāṃstathā||

Verse 15

बभूव मुदितो राजन्प्रशंसन्केशवार्जुनौ। निवृत्तेष्वथ देवेषु वागुवाचाशरीरिणी।।

babhūva mudito rājanpraśaṃsankeśavārjunau| nivṛtteṣvatha deveṣu vāguvācāśarīriṇī||

Verse 16

शतक्रतुं समाभाष्य महागम्भीरनिःस्वना। न ते सखा सन्निहितस्तक्षको भुजगोत्तमः।।

śatakratuṃ samābhāṣya mahāgambhīraniḥsvanā| na te sakhā sannihitastakṣako bhujagottamaḥ||

Verse 17

दाहकाले खाण्डवस्य कुरुक्षेत्रं गतो ह्यसौ। न च शक्यौ युधा जेतुं कथंचिदपि वासव।।

dāhakāle khāṇḍavasya kurukṣetraṃ gato hyasau| na ca śakyau yudhā jetuṃ kathaṃcidapi vāsava||

Verse 18

वासुदेवार्जुनावेतौ निबोध वचनान्मम। नरनारायणावेतौ पूर्वदेवौ दिवि श्रुतौ।।

vāsudevārjunāvetau nibodha vacanānmama| naranārāyaṇāvetau pūrvadevau divi śrutau||

Verse 19

भवानप्यभिजानाति यद्वीर्यौ यत्पराक्रमौ। नैतौ शक्यौ दुराधर्षौ विजेतुमजितौ युधि।।

bhavānapyabhijānāti yadvīryau yatparākramau| naitau śakyau durādharṣau vijetumajitau yudhi||

Verse 20

अपि सर्वेषु लोकेषु पुराणावृषिसत्तमौ। पूजनीयतमावेतावपि सर्वैः सुरासुरैः।।

api sarveṣu lokeṣu purāṇāvṛṣisattamau| pūjanīyatamāvetāvapi sarvaiḥ surāsuraiḥ||

Verse 21

यक्षराक्षसगन्धर्वनरकिन्नरपन्नगैः। तस्मादितः सुरैः सार्धं गन्तुमर्हसि वासव।।

yakṣarākṣasagandharvanarakinnarapannagaiḥ| tasmāditaḥ suraiḥ sārdhaṃ gantumarhasi vāsava||

Verse 22

दिष्टं चाप्यनुपश्यैतत्खाण्डवस्य विनाशनम्। इति वाक्यमुपश्रुत्य तथ्यमित्यमरेश्वरः।।

diṣṭaṃ cāpyanupaśyaitatkhāṇḍavasya vināśanam| iti vākyamupaśrutya tathyamityamareśvaraḥ||

Verse 23

क्रोधामर्षौ समुत्सृज्य संप्रतस्थे दिवं तदा। तं प्रस्थितं महात्मानं समवेक्ष्य दिवौकसः।।

krodhāmarṣau samutsṛjya saṃpratasthe divaṃ tadā| taṃ prasthitaṃ mahātmānaṃ samavekṣya divaukasaḥ||

Verse 24

सहिताः सेनया राजन्ननुजग्मुः पुरन्दरम्। देवराजं तदा यान्तं सह देवैरवेक्ष्य तु।।

sahitāḥ senayā rājannanujagmuḥ purandaram| devarājaṃ tadā yāntaṃ saha devairavekṣya tu||

Verse 25

वासुदेवार्जुनौ वीरौ सिंहनादं विनेदतुः। देवराजे गते राजन्प्रहृष्टौ केशवार्जुनौ।।

vāsudevārjunau vīrau siṃhanādaṃ vinedatuḥ| devarāje gate rājanprahṛṣṭau keśavārjunau||

Verse 26

निर्विशङ्कं वनं वीरौ दाहयामासतुस्तदा। स मारुत इवाभ्राणि नाशयित्वाऽर्जुनः सुरान्।।

nirviśaṅkaṃ vanaṃ vīrau dāhayāmāsatustadā| sa māruta ivābhrāṇi nāśayitvā'rjunaḥ surān||

Verse 27

व्यधमच्छरसङ्घातैर्देहिनः खाण्डवालयान्। न च स्म किंचिच्छक्नोति भूतं निश्चरितुं ततः।।

vyadhamaccharasaṅghātairdehinaḥ khāṇḍavālayān| na ca sma kiṃcicchaknoti bhūtaṃ niścarituṃ tataḥ||

Verse 28

संछिद्यमानमिषुभिरस्यता सव्यसाचिना। नाशक्नुवंश्च भूतानि महान्त्यपि रणेऽर्जुनम्।।

saṃchidyamānamiṣubhirasyatā savyasācinā| nāśaknuvaṃśca bhūtāni mahāntyapi raṇe'rjunam||

Verse 29

निरीक्षितुममोघास्त्रं योद्धुं चापि कुतो रणे। शतं चैकेन विव्याध शतेनैकं पतत्रिणाम्।।

nirīkṣitumamoghāstraṃ yoddhuṃ cāpi kuto raṇe| śataṃ caikena vivyādha śatenaikaṃ patatriṇām||

Verse 30

व्यसवस्तेऽपतन्नग्नौ साक्षात्कालहता इव। न चालभन्त ते शर्म रोधःसु विषमेषु च।।

vyasavaste'patannagnau sākṣātkālahatā iva| na cālabhanta te śarma rodhaḥsu viṣameṣu ca||

Verse 31

पितृदेवनिवासेषु सन्तापश्चाप्यजायत। भूतसङ्घाश्च बहवो दीनाश्चक्रुर्महास्वनम्।।

pitṛdevanivāseṣu santāpaścāpyajāyata| bhūtasaṅghāśca bahavo dīnāścakrurmahāsvanam||

Verse 32

रुरुदुर्वारणाश्चैव तथा मृगतरक्षवः। तेन शब्देन वित्रेसुर्गङ्गोदधिचरा झषाः।।

rurudurvāraṇāścaiva tathā mṛgatarakṣavaḥ| tena śabdena vitresurgaṅgodadhicarā jhaṣāḥ||

Verse 33

विद्याधरगणाश्चैव ये च तत्र वनौकसः। न त्वर्जुनं महाबाहो नापि कृष्णं जनार्दनम्।।

vidyādharagaṇāścaiva ye ca tatra vanaukasaḥ| na tvarjunaṃ mahābāho nāpi kṛṣṇaṃ janārdanam||

Verse 34

निरीक्षितुं वै शक्नोति कश्चिद्योद्धुं कुतः पुनः। एकायनगता येऽपि निष्पेतुस्तत्र केचन।।

nirīkṣituṃ vai śaknoti kaścidyoddhuṃ kutaḥ punaḥ| ekāyanagatā ye'pi niṣpetustatra kecana||

Verse 35

राक्षसा दानवा नागा जघ्ने चक्रेण तान्हरिः। ते तु भिन्नशिरोदेहाश्चक्रवेगाद्गतासवः।।

rākṣasā dānavā nāgā jaghne cakreṇa tānhariḥ| te tu bhinnaśirodehāścakravegādgatāsavaḥ||

Verse 36

पेतुरन्ये महाकायाः प्रदीप्ते वसुरेतसि। समांसरुधिरौधैश्च वसाभिश्चापि तर्पितः।।

peturanye mahākāyāḥ pradīpte vasuretasi| samāṃsarudhiraudhaiśca vasābhiścāpi tarpitaḥ||

Verse 37

उपर्याकाशगो भूत्वा विधूमः समपद्यत। दीप्ताक्षो दीप्तजिह्वश्च संप्रदीप्तमहाननः।।

uparyākāśago bhūtvā vidhūmaḥ samapadyata| dīptākṣo dīptajihvaśca saṃpradīptamahānanaḥ||

Verse 38

दीप्तोर्ध्वकेशः पिङ्गाक्षः पिबन्प्राणभृतां वसाम्। तां स कृष्णार्जुनकृतां सुधां प्राप्य हुताशनः।।

dīptordhvakeśaḥ piṅgākṣaḥ pibanprāṇabhṛtāṃ vasām| tāṃ sa kṛṣṇārjunakṛtāṃ sudhāṃ prāpya hutāśanaḥ||

Verse 39

बभूव मुदितस्तृप्तः परां निर्वृतिमागतः। तथाऽसुरं मयं नाम तक्षकस्य निवेशनात्।।

babhūva muditastṛptaḥ parāṃ nirvṛtimāgataḥ| tathā'suraṃ mayaṃ nāma takṣakasya niveśanāt||

Verse 40

विप्रद्रवन्तं सहसा ददर्श मधुसूदनः। तमग्निः प्रार्थयामास दिधक्षुर्वातसारथिः।।

vipradravantaṃ sahasā dadarśa madhusūdanaḥ| tamagniḥ prārthayāmāsa didhakṣurvātasārathiḥ||

Verse 41

शरीरवाञ्जटी भूत्वा नदन्निव बलाहकः। विज्ञाय दानवेन्द्राणां मयं वै शिल्पिनां वरम्।।

śarīravāñjaṭī bhūtvā nadanniva balāhakaḥ| vijñāya dānavendrāṇāṃ mayaṃ vai śilpināṃ varam||

Verse 42

जिघांसुर्वासुदेवस्तं चक्रमुद्यम्य धिष्ठितः। स चक्रमुद्यतं दृष्ट्वा दिधक्षन्तं च पावकम्।।

jighāṃsurvāsudevastaṃ cakramudyamya dhiṣṭhitaḥ| sa cakramudyataṃ dṛṣṭvā didhakṣantaṃ ca pāvakam||

Verse 43

अभिधावार्जुनेत्येवं मयस्त्राहीति चाब्रवीत्। तस्य भीतस्वनं श्रुत्वा मा भैरिति धनंजयः।।

abhidhāvārjunetyevaṃ mayastrāhīti cābravīt| tasya bhītasvanaṃ śrutvā mā bhairiti dhanaṃjayaḥ||

Verse 44

प्रत्युवाच मयं पार्थो जीवयन्निव भारत। तं न भेतव्यमित्याह मयं पार्थो दयापरः।।

pratyuvāca mayaṃ pārtho jīvayanniva bhārata| taṃ na bhetavyamityāha mayaṃ pārtho dayāparaḥ||

Verse 45

तं पार्थेनाभये दत्ते नमुचेर्भ्रातरं मयम्। न हन्तुमैच्छद्दाशार्हः पावको न ददाह च।।

taṃ pārthenābhaye datte namucerbhrātaraṃ mayam| na hantumaicchaddāśārhaḥ pāvako na dadāha ca||

Verse 46

तद्वनं पावको धीमान्दिनानि दश पञ्च च। ददाह कृष्णपार्थाभ्यां रक्षितः पाकशासनात्।।

tadvanaṃ pāvako dhīmāndināni daśa pañca ca| dadāha kṛṣṇapārthābhyāṃ rakṣitaḥ pākaśāsanāt||

Verse 47

तस्मिन्वने दह्यमाने षडग्निर्न ददाह च। अश्वसेनं मयं चैव चतुरः शार्ङ्गकांस्तथा।।

tasminvane dahyamāne ṣaḍagnirna dadāha ca| aśvasenaṃ mayaṃ caiva caturaḥ śārṅgakāṃstathā||