Adhyaya 253

Verse 1

इन्द्राभिवृष्टस्य जलस्यार्जुनेन निवारणम्।। 1 ।। पुत्रं निगीर्याकाशमुत्पतन्त्याः तक्षकभार्यायाः अर्जुनेन शिरश्छेदः।। 2 ।। इन्द्रेण स्वकृतवायुवर्षमोहितादर्जुनात्तक्षकपुत्रस्याश्वसेनस्य मोचनम्।। 3 ।। पावकान्मुमुक्षूणां नागादीनां मारणम्।। 4 ।। इन्द्रस्य कृष्णार्जुनाभ्यां युद्धम्।। 5 ।। वैशंपायन उवाच। तस्याथ वर्षतो वारि पाण्डवः प्रत्यवारयत्। शरवर्षेण बीभत्सुरुत्तमास्त्राणि दर्शयन्।।

indrābhivṛṣṭasya jalasyārjunena nivāraṇam|| 1 || putraṃ nigīryākāśamutpatantyāḥ takṣakabhāryāyāḥ arjunena śiraśchedaḥ|| 2 || indreṇa svakṛtavāyuvarṣamohitādarjunāttakṣakaputrasyāśvasenasya mocanam|| 3 || pāvakānmumukṣūṇāṃ nāgādīnāṃ māraṇam|| 4 || indrasya kṛṣṇārjunābhyāṃ yuddham|| 5 || vaiśaṃpāyana uvāca| tasyātha varṣato vāri pāṇḍavaḥ pratyavārayat| śaravarṣeṇa bībhatsuruttamāstrāṇi darśayan||

Verse 2

खाण्डवं च वनं सर्वं पाण्डवो बहुभिः शरैः। प्राच्छादयदमेयात्मा नीहारेणेव चन्द्रमाः।।

khāṇḍavaṃ ca vanaṃ sarvaṃ pāṇḍavo bahubhiḥ śaraiḥ| prācchādayadameyātmā nīhāreṇeva candramāḥ||

Verse 3

न च स्म किंचिच्छक्नोति भूतं निश्चरितुं ततः। संछाद्यमाने खे बाणैरस्यता सव्यसाचिना।।

na ca sma kiṃcicchaknoti bhūtaṃ niścarituṃ tataḥ| saṃchādyamāne khe bāṇairasyatā savyasācinā||

Verse 4

तक्षकस्तु न तत्रासीन्नागराजो महाबलः। दह्यमाने वने तस्मिन्कुरुक्षेत्रं गतो हि सः।।

takṣakastu na tatrāsīnnāgarājo mahābalaḥ| dahyamāne vane tasminkurukṣetraṃ gato hi saḥ||

Verse 5

अश्वसेनोऽभवत्तत्र तक्षकस्य सुतो बली। स यत्नमकरोत्तीव्रं मोक्षार्थं जातवेदसः।।

aśvaseno'bhavattatra takṣakasya suto balī| sa yatnamakarottīvraṃ mokṣārthaṃ jātavedasaḥ||

Verse 6

न शशाक स निर्गन्तुं निरुद्धोऽर्जुनपत्रिभिः। मोक्षयामास तं माता निगीर्य भुजगात्मजा।।

na śaśāka sa nirgantuṃ niruddho'rjunapatribhiḥ| mokṣayāmāsa taṃ mātā nigīrya bhujagātmajā||

Verse 7

तस्य पूर्वं शिरो ग्रस्तं पुच्छमस्य निगीर्यते। निगीर्य सोर्ध्वमक्रामत्सुतं नागी मुमुक्षया।।

tasya pūrvaṃ śiro grastaṃ pucchamasya nigīryate| nigīrya sordhvamakrāmatsutaṃ nāgī mumukṣayā||

Verse 8

तस्याः शरेण तीक्ष्णेन पृथुधारेण पाण्डवः। शिरश्चिच्छेद गच्छन्त्यास्तामपश्यच्छचीपतिः।।

tasyāḥ śareṇa tīkṣṇena pṛthudhāreṇa pāṇḍavaḥ| śiraściccheda gacchantyāstāmapaśyacchacīpatiḥ||

Verse 9

तं मुमोचयिषुर्वज्री वातवर्षेण पाण्डवम्। मोहयामास तत्कालमश्वसेनस्त्वमुच्यत।।

taṃ mumocayiṣurvajrī vātavarṣeṇa pāṇḍavam| mohayāmāsa tatkālamaśvasenastvamucyata||

Verse 10

तां च मायां तदा दृष्टा घोरां नागेन वञ्चितः। द्विधा त्रिधा च खगतान्प्राणिनः पाण्डवोच्छिनत्।।

tāṃ ca māyāṃ tadā dṛṣṭā ghorāṃ nāgena vañcitaḥ| dvidhā tridhā ca khagatānprāṇinaḥ pāṇḍavocchinat||

Verse 11

शशाप तं च संक्रुद्धो बीभत्सुर्जिह्मगामिनम्। पावको वासुदेवश्चाप्यप्रतिष्ठो भविष्यसि।।

śaśāpa taṃ ca saṃkruddho bībhatsurjihmagāminam| pāvako vāsudevaścāpyapratiṣṭho bhaviṣyasi||

Verse 12

ततो जिष्णुः सहस्राक्षं खं वितत्याशुगैः शरैः। योधयामास संक्रुद्धो वञ्चनां तामनुस्मरन्।।

tato jiṣṇuḥ sahasrākṣaṃ khaṃ vitatyāśugaiḥ śaraiḥ| yodhayāmāsa saṃkruddho vañcanāṃ tāmanusmaran||

Verse 13

देवराजोऽपि तं दृष्ट्वा संरब्धं समरेऽर्जुनम्। स्वमस्त्रमसृजत्तीव्रं छादयित्वाऽखिलं नभः।।

devarājo'pi taṃ dṛṣṭvā saṃrabdhaṃ samare'rjunam| svamastramasṛjattīvraṃ chādayitvā'khilaṃ nabhaḥ||

Verse 14

ततो वायुर्महाघोषः क्षोभयन्सर्वसागरान्। वियत्स्थो जनयन्मेघाञ्जलधारासमाकुलान्।।

tato vāyurmahāghoṣaḥ kṣobhayansarvasāgarān| viyatstho janayanmeghāñjaladhārāsamākulān||

Verse 15

ततोऽशनिमुचो घोरांस्तडित्स्तनितनिःस्वनान्। तद्विघातार्थमसृजदर्जुनोऽप्यस्त्रमुत्तमम्।।

tato'śanimuco ghorāṃstaḍitstanitaniḥsvanān| tadvighātārthamasṛjadarjuno'pyastramuttamam||

Verse 16

वायव्यमभिमन्त्र्याथ प्रतिपत्तिविशारदः। तेनेन्द्राशनिमेघानां वीर्यौजस्तद्विनाशितम्।।

vāyavyamabhimantryātha pratipattiviśāradaḥ| tenendrāśanimeghānāṃ vīryaujastadvināśitam||

Verse 17

जलधाराश्च ताः शोषं जग्मुर्नेशुश्च विद्युतः। क्षणेन चाभवद्व्योम संप्रशान्तरजस्तमः।।

jaladhārāśca tāḥ śoṣaṃ jagmurneśuśca vidyutaḥ| kṣaṇena cābhavadvyoma saṃpraśāntarajastamaḥ||

Verse 18

सुखशीतानिलवहं प्रकृतिस्थार्कमण्डलम्। निष्प्रतीकारहृष्टश्च हुतभुग्विविधाकृतिः।।

sukhaśītānilavahaṃ prakṛtisthārkamaṇḍalam| niṣpratīkārahṛṣṭaśca hutabhugvividhākṛtiḥ||

Verse 19

सिच्यमानो वसौघैस्तैः प्राणिनां देहनिःसृतैः। प्रजज्वालाथ सोऽर्चिष्मान्स्वनादैः पूरयञ्जगत्।।

sicyamāno vasaughaistaiḥ prāṇināṃ dehaniḥsṛtaiḥ| prajajvālātha so'rciṣmānsvanādaiḥ pūrayañjagat||

Verse 20

कृष्णाभ्यां रक्षितं दृष्ट्वा तं च दावमहङ्कृताः। खमुत्पेतुर्महाराज सुपर्णाद्याः पतत्त्रिणः।।

kṛṣṇābhyāṃ rakṣitaṃ dṛṣṭvā taṃ ca dāvamahaṅkṛtāḥ| khamutpeturmahārāja suparṇādyāḥ patattriṇaḥ||

Verse 21

गरुत्मान्वज्रसदृशैः पक्षतुण्डनखैस्तथा। प्रहर्तुकामो न्यपतदाकाशात्कृष्णपाण्डवौ।।

garutmānvajrasadṛśaiḥ pakṣatuṇḍanakhaistathā| prahartukāmo nyapatadākāśātkṛṣṇapāṇḍavau||

Verse 22

तथैवोरगसङ्घाताः पाण्डवस्य समीपतः। उत्सृजन्तो विषं घोरं निपेतुर्ज्वलिताननाः।।

tathaivoragasaṅghātāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ| utsṛjanto viṣaṃ ghoraṃ nipeturjvalitānanāḥ||

Verse 23

तांश्चकर्त शरैः पार्थः सरोषाग्निसमुक्षितैः। विविशुश्चापि तं दीप्तं देहाभावाय पावकम्।।

tāṃścakarta śaraiḥ pārthaḥ saroṣāgnisamukṣitaiḥ| viviśuścāpi taṃ dīptaṃ dehābhāvāya pāvakam||

Verse 24

ततः सुराः सगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः। उत्पेतुर्नादमतुलमुत्सृजन्तो रणार्थिनः।।

tataḥ surāḥ sagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ| utpeturnādamatulamutsṛjanto raṇārthinaḥ||

Verse 25

अयःकणपचक्राश्मभुशुण्ड्युद्यतबाहवः। कृष्णपार्थौ जिघांसन्तः क्रोधसंमूर्च्छितौजसः।।

ayaḥkaṇapacakrāśmabhuśuṇḍyudyatabāhavaḥ| kṛṣṇapārthau jighāṃsantaḥ krodhasaṃmūrcchitaujasaḥ||

Verse 26

तेषामतिव्याहरतां शस्त्रवर्षं प्रमुञ्चताम्। प्रममाथोत्तमाङ्गानि बीभत्सुर्निशितैः शरैः।।

teṣāmativyāharatāṃ śastravarṣaṃ pramuñcatām| pramamāthottamāṅgāni bībhatsurniśitaiḥ śaraiḥ||

Verse 27

कृष्णश्च सुमहातेजाश्चक्रेणारिविनाशनः। दैत्यदानवसङ्घानां चकार कदनं महत्।।

kṛṣṇaśca sumahātejāścakreṇārivināśanaḥ| daityadānavasaṅghānāṃ cakāra kadanaṃ mahat||

Verse 28

अथापरे शरैर्विद्धाश्चक्रवेगेरितास्तथा। वेलामिव समासाद्य व्यतिष्ठन्नमितौजसः।।

athāpare śarairviddhāścakravegeritāstathā| velāmiva samāsādya vyatiṣṭhannamitaujasaḥ||

Verse 29

ततः शक्रोऽतिसक्रुद्धस्त्रिदशानां महेश्वरः। पाण्डुरं गजमास्थाय तावुभौ समुपाद्रवत्।।

tataḥ śakro'tisakruddhastridaśānāṃ maheśvaraḥ| pāṇḍuraṃ gajamāsthāya tāvubhau samupādravat||

Verse 30

वेगेनाशनिमादाय वज्रमस्त्रं च सोऽसृजत्। हतावेताविति प्राह सुरानसुरसूदनः।।

vegenāśanimādāya vajramastraṃ ca so'sṛjat| hatāvetāviti prāha surānasurasūdanaḥ||

Verse 31

ततः समुद्यतां दृष्ट्वा देवेन्द्रेण महाशनिम्। जगृहुः सर्वशस्त्राणि स्वानि स्वानि सुरास्तथा।।

tataḥ samudyatāṃ dṛṣṭvā devendreṇa mahāśanim| jagṛhuḥ sarvaśastrāṇi svāni svāni surāstathā||

Verse 32

कालदण्डं यमो राजन् गदां चैव धनेश्वरः। पाशांश्च तत्र वरुणो विचित्रां च तथाऽशनिम्।।

kāladaṇḍaṃ yamo rājan gadāṃ caiva dhaneśvaraḥ| pāśāṃśca tatra varuṇo vicitrāṃ ca tathā'śanim||

Verse 33

स्कन्दः शक्तिं समादाय तस्थौ मेरुरिवाचलः। ओषधीर्दीप्यमानाश्च जगृहातेऽस्विनावपि।।

skandaḥ śaktiṃ samādāya tasthau merurivācalaḥ| oṣadhīrdīpyamānāśca jagṛhāte'svināvapi||

Verse 34

जगृहे च धनुर्धाता मुसलं तु जयस्तथा। पर्वतं चापि जग्राह क्रुद्धस्त्वष्टा महाबलः।।

jagṛhe ca dhanurdhātā musalaṃ tu jayastathā| parvataṃ cāpi jagrāha kruddhastvaṣṭā mahābalaḥ||

Verse 35

अंशस्तु शक्तिं जग्राह मृत्युर्देवः परश्वधम्। प्रगृह्य परिघं घोरं विचचारार्यमा अपि।।

aṃśastu śaktiṃ jagrāha mṛtyurdevaḥ paraśvadham| pragṛhya parighaṃ ghoraṃ vicacārāryamā api||

Verse 36

मित्रश्च क्षुरपर्यन्तं चक्रमादाय तस्थिवान्। पूषा भगश्च संक्रुद्धः सविता च विशांपते।।

mitraśca kṣuraparyantaṃ cakramādāya tasthivān| pūṣā bhagaśca saṃkruddhaḥ savitā ca viśāṃpate||

Verse 37

आत्तकार्मुकनिस्त्रिंशाः कृष्णापार्थौ प्रदुद्रुवुः। रुद्राश्च वसवश्चैव मरुतश्च महाबलाः।।

āttakārmukanistriṃśāḥ kṛṣṇāpārthau pradudruvuḥ| rudrāśca vasavaścaiva marutaśca mahābalāḥ||

Verse 38

विश्वेदेवास्तथा साध्या दीप्यमानाः स्वतेजसा। एते चान्ये च बहवो देवास्तौ पुरुषोत्तमौ।।

viśvedevāstathā sādhyā dīpyamānāḥ svatejasā| ete cānye ca bahavo devāstau puruṣottamau||

Verse 39

कृष्णपार्थौ जिघांसन्तः प्रतीयुर्विविधायुधाः। तत्राद्भुतान्यदृश्यन्त निमित्तानि महाहवे।।

kṛṣṇapārthau jighāṃsantaḥ pratīyurvividhāyudhāḥ| tatrādbhutānyadṛśyanta nimittāni mahāhave||

Verse 40

युगान्तसमरूपाणि भूतसंमोहनानि च। तथा दृष्ट्वा सुसंरब्धं शक्रं देवैः सहाच्युतौ।।

yugāntasamarūpāṇi bhūtasaṃmohanāni ca| tathā dṛṣṭvā susaṃrabdhaṃ śakraṃ devaiḥ sahācyutau||

Verse 41

अभीतौ युधि दुर्धर्षौ तस्थतुः सज्जकार्मुकौ। आगच्छतस्ततो देवानुभौ युद्धविशारदौ।।

abhītau yudhi durdharṣau tasthatuḥ sajjakārmukau| āgacchatastato devānubhau yuddhaviśāradau||

Verse 42

व्यताडयेतां संक्रुद्धौ शरैर्वज्रोपमैस्तदा। असकृद्भग्नसंकल्पाः सुराश्च बहुशः कृताः।।

vyatāḍayetāṃ saṃkruddhau śarairvajropamaistadā| asakṛdbhagnasaṃkalpāḥ surāśca bahuśaḥ kṛtāḥ||

Verse 43

भयाद्रणं परित्यज्य शख्रमेवाभिशिश्रियुः। दृष्ट्वा निवारितान्देवान्माधवेनार्जुनेन च।।

bhayādraṇaṃ parityajya śakhramevābhiśiśriyuḥ| dṛṣṭvā nivāritāndevānmādhavenārjunena ca||

Verse 44

आश्चर्यमगमंस्तत्र मुनयो नभसि स्थिताः। शक्रश्चापि तयोर्वीर्यमुपलभ्यासकृद्रणे।।

āścaryamagamaṃstatra munayo nabhasi sthitāḥ| śakraścāpi tayorvīryamupalabhyāsakṛdraṇe||

Verse 45

बभूव परमप्रीतो भूयश्चैतावयोधयत्। ततोऽश्मवर्षं सुमहद्व्यसृजत्पाकशासनः।।

babhūva paramaprīto bhūyaścaitāvayodhayat| tato'śmavarṣaṃ sumahadvyasṛjatpākaśāsanaḥ||

Verse 46

भूय एव तदा वीर्यं जिज्ञासुः सव्यसाचिनः। तच्छैरर्जुनो वर्षं प्रतिजघ्नेऽत्यमर्षितः।।

bhūya eva tadā vīryaṃ jijñāsuḥ savyasācinaḥ| tacchairarjuno varṣaṃ pratijaghne'tyamarṣitaḥ||

Verse 47

विफलं क्रियमाणं तत्समवेक्ष्य शतक्रतुः। भूयः संवर्धयामास तद्वर्षं पाकशासनः।।

viphalaṃ kriyamāṇaṃ tatsamavekṣya śatakratuḥ| bhūyaḥ saṃvardhayāmāsa tadvarṣaṃ pākaśāsanaḥ||

Verse 48

सोश्मवर्षं महावेगैरिषुभिः पाकशासनिः। विलयं गमयामास हर्षयन्पितरं तथा।।

sośmavarṣaṃ mahāvegairiṣubhiḥ pākaśāsaniḥ| vilayaṃ gamayāmāsa harṣayanpitaraṃ tathā||

Verse 49

तत उत्पाट्य पाणिभ्यां मन्दराच्छिखरं महत्। सद्रुमं व्यसृजच्छक्रो जिघांसुः पाण्डुनन्दनम्।।

tata utpāṭya pāṇibhyāṃ mandarācchikharaṃ mahat| sadrumaṃ vyasṛjacchakro jighāṃsuḥ pāṇḍunandanam||

Verse 50

ततोऽर्जुनो वेगवद्भिर्ज्वलिताग्रैरजिह्मगैः। शरैर्विध्वंसयामास गिरेः शृङ्गं सहस्रधा।।

tato'rjuno vegavadbhirjvalitāgrairajihmagaiḥ| śarairvidhvaṃsayāmāsa gireḥ śṛṅgaṃ sahasradhā||

Verse 51

गिरेर्विशीर्यमाणस्य तस्य रूपं तदा बभौ। सार्कचन्द्रग्रहस्येव नभसः परिशीर्यतः।।

girerviśīryamāṇasya tasya rūpaṃ tadā babhau| sārkacandragrahasyeva nabhasaḥ pariśīryataḥ||

Verse 52

तेनाभिपतता दावं शैलेन महता भृशम्। शृङ्गेण निहतास्तत्र प्राणिनः खाण्डवालयाः।।

tenābhipatatā dāvaṃ śailena mahatā bhṛśam| śṛṅgeṇa nihatāstatra prāṇinaḥ khāṇḍavālayāḥ||