Adhyaya 252

Verse 1

खाण्डवदाहं दृष्ट्वा त्रस्तैर्देवैः प्रार्थितेनेन्द्रेण जलवर्षणम्।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। तौ रथाभ्यां रथश्रेष्ठौ दावस्योभयतः स्थितौ। दिक्षु सर्वासु भूतानां चक्राते कदनं महत्।।

khāṇḍavadāhaṃ dṛṣṭvā trastairdevaiḥ prārthitenendreṇa jalavarṣaṇam|| 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| tau rathābhyāṃ rathaśreṣṭhau dāvasyobhayataḥ sthitau| dikṣu sarvāsu bhūtānāṃ cakrāte kadanaṃ mahat||

Verse 2

यत्र यत्र च दृश्यन्ते प्राणिनः खाण्डवालयाः। पलायन्तः प्रवीरौ तौ तत्रतत्राभ्यधावताम्।।

yatra yatra ca dṛśyante prāṇinaḥ khāṇḍavālayāḥ| palāyantaḥ pravīrau tau tatratatrābhyadhāvatām||

Verse 3

छिद्रं न स्म प्रपश्यन्ति रथयोराशुचारिणोः। आविद्धावेव दृश्येते रथिनौ तौ रथोत्तमौ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि खाण्डवदाहपर्वणि द्विपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 252 ।।

chidraṃ na sma prapaśyanti rathayorāśucāriṇoḥ| āviddhāveva dṛśyete rathinau tau rathottamau|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi khāṇḍavadāhaparvaṇi dvipañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 252 ||

Verse 4

खाण्डवे दह्यमाने तु भूतान्यथ सहस्रशः। उत्पेतुर्भैरवान्नादान्विनदन्तः समन्ततः।।

khāṇḍave dahyamāne tu bhūtānyatha sahasraśaḥ| utpeturbhairavānnādānvinadantaḥ samantataḥ||

Verse 5

दग्धैकदेशा बहवो निष्टप्ताश्च तथाऽपरे। स्फुटिताक्षा विशीर्णाश्च विप्लुताश्च तथाऽपरे।।

dagdhaikadeśā bahavo niṣṭaptāśca tathā'pare| sphuṭitākṣā viśīrṇāśca viplutāśca tathā'pare||

Verse 6

समालिङ्ग्य सुतानन्ये पितॄन्भ्रातॄनथाऽपरे। त्यक्तुं न शेकुः स्नेहेन तत्रैव निधनं गताः।।

samāliṅgya sutānanye pitṝnbhrātṝnathā'pare| tyaktuṃ na śekuḥ snehena tatraiva nidhanaṃ gatāḥ||

Verse 7

सन्दष्टदशनाश्चान्ये समुत्पेतुरनेकशः। ततस्तेऽतीव घूर्णन्तः पुनरग्नौ प्रपेदिरे।।

sandaṣṭadaśanāścānye samutpeturanekaśaḥ| tataste'tīva ghūrṇantaḥ punaragnau prapedire||

Verse 8

दग्धपक्षाक्षिचरणा विचेष्टन्तो महीतले। तत्रतत्र स्म दृश्यन्ते विनश्यन्तः शरीरिणः।।

dagdhapakṣākṣicaraṇā viceṣṭanto mahītale| tatratatra sma dṛśyante vinaśyantaḥ śarīriṇaḥ||

Verse 9

जलाशयेषु तप्तेषु क्वाथ्यमानेषु वह्निना। गतसत्वाः स्म दृश्यन्ते कूर्ममत्स्याः समन्ततः।।

jalāśayeṣu tapteṣu kvāthyamāneṣu vahninā| gatasatvāḥ sma dṛśyante kūrmamatsyāḥ samantataḥ||

Verse 10

शरीरैरपरे दीप्तैर्देहवन्त इवाग्नयः। अदृश्यन्त वने तत्र प्राणिनः प्राणिसंक्षये।।

śarīrairapare dīptairdehavanta ivāgnayaḥ| adṛśyanta vane tatra prāṇinaḥ prāṇisaṃkṣaye||

Verse 11

कांश्चिदुत्पततः पार्थः शरैः संछिद्य खण्डशः। पातयामास विहगान्प्रदीप्ते वसुरेतसि।।

kāṃścidutpatataḥ pārthaḥ śaraiḥ saṃchidya khaṇḍaśaḥ| pātayāmāsa vihagānpradīpte vasuretasi||

Verse 12

ते शराचितसर्वाङ्गा निनदन्तो महारवान्। ऊर्ध्वमुत्पत्य वेगेन निपेतुः खाण्डवे पुनः।।

te śarācitasarvāṅgā ninadanto mahāravān| ūrdhvamutpatya vegena nipetuḥ khāṇḍave punaḥ||

Verse 13

शरैरभ्याहतानां च सङ्घशः स्म वनौकसाम्। विरावः शुश्रुवे घोरः समुद्रस्येव मथ्यतः।।

śarairabhyāhatānāṃ ca saṅghaśaḥ sma vanaukasām| virāvaḥ śuśruve ghoraḥ samudrasyeva mathyataḥ||

Verse 14

वह्नेश्चापि प्रदीप्तस्य खमुत्पेतुर्महार्चिषः। जनयामासुरुद्वेगं सुमहान्तं दिवौकसाम्।।

vahneścāpi pradīptasya khamutpeturmahārciṣaḥ| janayāmāsurudvegaṃ sumahāntaṃ divaukasām||

Verse 15

तेनार्चिषा सुसन्तप्ता देवाः सर्षिपुरोगमाः। ततो जग्मुर्महात्मानः सर्व एव दिवौकसः। शतक्रतुं सहस्राक्षं देवेशमसुरार्दनम्।।

tenārciṣā susantaptā devāḥ sarṣipurogamāḥ| tato jagmurmahātmānaḥ sarva eva divaukasaḥ| śatakratuṃ sahasrākṣaṃ deveśamasurārdanam||

Verse 16

देवा ऊचुः। किं न्विमे मानवाः सर्वे दह्यन्ते चित्रभानुना। कच्चिन्न संक्षयः प्राप्तो लोकानाममरेश्वर।।

devā ūcuḥ| kiṃ nvime mānavāḥ sarve dahyante citrabhānunā| kaccinna saṃkṣayaḥ prāpto lokānāmamareśvara||

Verse 17

वैशंपायन उवाच। तच्छ्रुत्वा वृत्रहा तेभ्यः स्वयमेवान्ववेक्ष्य च। खाण्डवस्य विमोक्षार्थं प्रययौ हरिवाहनः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tacchrutvā vṛtrahā tebhyaḥ svayamevānvavekṣya ca| khāṇḍavasya vimokṣārthaṃ prayayau harivāhanaḥ||

Verse 18

महता रथबृन्देन नानारूपेण वासवः। आकाशं समवाकीर्य प्रववर्ष सुरेश्वरः।।

mahatā rathabṛndena nānārūpeṇa vāsavaḥ| ākāśaṃ samavākīrya pravavarṣa sureśvaraḥ||

Verse 19

ततोऽक्षमात्रा व्यसृजन्धाराः शतसहस्रशः। चोदिता देवराजेन जलदाः खाण्डवं प्रति।।

tato'kṣamātrā vyasṛjandhārāḥ śatasahasraśaḥ| coditā devarājena jaladāḥ khāṇḍavaṃ prati||

Verse 20

असंप्राप्तास्तु ता धारास्तेजसा जातवेदसः। ख एव समुशुष्यन्त नकाश्चित्पावकं गताः।।

asaṃprāptāstu tā dhārāstejasā jātavedasaḥ| kha eva samuśuṣyanta nakāścitpāvakaṃ gatāḥ||

Verse 21

ततो नमुचिहा क्रुद्धो भृशमर्चिष्मतस्तदा। पुनरेव महामेघैरम्भांसि व्यसृजद्बहु।।

tato namucihā kruddho bhṛśamarciṣmatastadā| punareva mahāmeghairambhāṃsi vyasṛjadbahu||

Verse 22

अर्चिर्धाराभिसंबद्धं धूमविद्युत्समाकुलम्। बभूव तद्वनं घोरं स्तनयित्नुसमाकुलम्।।

arcirdhārābhisaṃbaddhaṃ dhūmavidyutsamākulam| babhūva tadvanaṃ ghoraṃ stanayitnusamākulam||