Adhyaya 251

Verse 1

अग्निना वरुणात् आहृतानां रथादीनां अर्जुनाय दानम्।। 1 ।। अग्नेः खाण्डवदाहारम्भः।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। एवमुक्तः स भगवान्धूमकेतुर्हुताशनः। चिन्तयामास वरुणं लोकपालं दिदृक्षया।।

agninā varuṇāt āhṛtānāṃ rathādīnāṃ arjunāya dānam|| 1 || agneḥ khāṇḍavadāhārambhaḥ|| 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktaḥ sa bhagavāndhūmaketurhutāśanaḥ| cintayāmāsa varuṇaṃ lokapālaṃ didṛkṣayā||

Verse 2

आदित्यमुदके देवं निवसन्तं जलेश्वरम्। स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा दर्शयामास पावकम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि खाण्डवदाहपर्वणि एकपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 251 ।।

ādityamudake devaṃ nivasantaṃ jaleśvaram| sa ca taccintitaṃ jñātvā darśayāmāsa pāvakam|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi khāṇḍavadāhaparvaṇi ekapañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 251 ||

Verse 3

तमब्रवीद्भमकेतुः प्रतिगृह्य जलेश्वरम्। चतुर्थं लोकपालानां देवदेवं सनातनम्।।

tamabravīdbhamaketuḥ pratigṛhya jaleśvaram| caturthaṃ lokapālānāṃ devadevaṃ sanātanam||

Verse 4

सोमेन राज्ञा यद्दत्तं धनुश्चैवेषुधी च ते। तत्प्रयच्छोभयं शीघ्रं रथं च कपिलक्षणम्।।

somena rājñā yaddattaṃ dhanuścaiveṣudhī ca te| tatprayacchobhayaṃ śīghraṃ rathaṃ ca kapilakṣaṇam||

Verse 5

कार्यं च सुमहत्पार्थो गाण्डीवेन करिष्यति। चक्रेण वासुदेवश्च तन्ममाद्य प्रदीयताम्।।

kāryaṃ ca sumahatpārtho gāṇḍīvena kariṣyati| cakreṇa vāsudevaśca tanmamādya pradīyatām||

Verse 6

ददानीत्येव वरुणः पावकं प्रत्यभाषत। तदद्भुतं महावीर्यं यशःकीर्तिविवर्धनम्।।

dadānītyeva varuṇaḥ pāvakaṃ pratyabhāṣata| tadadbhutaṃ mahāvīryaṃ yaśaḥkīrtivivardhanam||

Verse 7

सर्वशस्त्रैरनाधृष्यं सर्वशस्त्रप्रमाथि च। सर्वायुधमहामात्रं परसैन्यप्रधर्षणम्।। आदित्यमदितेः पुत्रम्।।

sarvaśastrairanādhṛṣyaṃ sarvaśastrapramāthi ca| sarvāyudhamahāmātraṃ parasainyapradharṣaṇam|| ādityamaditeḥ putram||

Verse 8

एकं शतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम्। चित्रमुच्चावचैर्वर्णैः शोभितं श्लक्ष्णमव्रणम्।।

ekaṃ śatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanam| citramuccāvacairvarṇaiḥ śobhitaṃ ślakṣṇamavraṇam||

Verse 9

देवदानवगन्धर्वैः पूजितं शाश्वतीः समाः। प्रादाच्चैव धनूरत्नमक्षय्यौ च महेषुधी।।

devadānavagandharvaiḥ pūjitaṃ śāśvatīḥ samāḥ| prādāccaiva dhanūratnamakṣayyau ca maheṣudhī||

Verse 10

रथं च दिव्याश्वयुजं कपिप्रवरकेतनम्। उपेतं राजतैरश्वैर्गान्धर्वैर्हेममालिभिः।।

rathaṃ ca divyāśvayujaṃ kapipravaraketanam| upetaṃ rājatairaśvairgāndharvairhemamālibhiḥ||

Verse 11

पाण्डुराभ्रप्रतीकाशैर्मनोवायुसमैर्जवे। सर्वोपकरणैर्युक्तमजय्यं देवदानवैः।।

pāṇḍurābhrapratīkāśairmanovāyusamairjave| sarvopakaraṇairyuktamajayyaṃ devadānavaiḥ||

Verse 12

भावुमन्तं महाघोषं सर्वरत्नमनोरमम्। ससर्ज यं सुतपसा भौमनो भुवनप्रभुः।। महामात्रं प्रधानम्।।

bhāvumantaṃ mahāghoṣaṃ sarvaratnamanoramam| sasarja yaṃ sutapasā bhaumano bhuvanaprabhuḥ|| mahāmātraṃ pradhānam||

Verse 13

प्रजापतिरनिर्देश्यं यस्य रूपं रवेरिव। यं स्म सोमः समारुह्य दानवानजयत्प्रभुः।।

prajāpatiranirdeśyaṃ yasya rūpaṃ raveriva| yaṃ sma somaḥ samāruhya dānavānajayatprabhuḥ||

Verse 14

नवमेघप्रतीकाशं ज्ललन्तमिव च श्रिया। आश्रितौ तं रथश्रेष्ठं शक्रायुधसमावुभौ।।

navameghapratīkāśaṃ jlalantamiva ca śriyā| āśritau taṃ rathaśreṣṭhaṃ śakrāyudhasamāvubhau||

Verse 15

तापनीया सुरुचिरा ध्वजयष्टिरनुत्तमा। तस्यां तु वानरो दिव्यः सिंहशार्दूलकेतनः।। भौमनो विश्वकर्मा।।

tāpanīyā surucirā dhvajayaṣṭiranuttamā| tasyāṃ tu vānaro divyaḥ siṃhaśārdūlaketanaḥ|| bhaumano viśvakarmā||

Verse 16

हनूमान्नाम तेजस्वी कामरूपी महाबलः। दिधक्षन्निव तत्र स्म संस्थितो मूर्ध्न्यशोभत। ध्वजे भूतानि तत्रासन्विविधानि महान्ति च।।

hanūmānnāma tejasvī kāmarūpī mahābalaḥ| didhakṣanniva tatra sma saṃsthito mūrdhnyaśobhata| dhvaje bhūtāni tatrāsanvividhāni mahānti ca||

Verse 17

नादेन रिपुसैन्यानां येषां संज्ञा प्रणश्यति। स तं नानापताकाभिः शोभितं रथसत्तमम्।।

nādena ripusainyānāṃ yeṣāṃ saṃjñā praṇaśyati| sa taṃ nānāpatākābhiḥ śobhitaṃ rathasattamam||

Verse 18

प्रदक्षिणमुपावृत्य दैवतेभ्यः प्रणम्य च। सन्नद्धः कवची खड्गी बद्धगोधाङ्गुलित्रकः।।

pradakṣiṇamupāvṛtya daivatebhyaḥ praṇamya ca| sannaddhaḥ kavacī khaḍgī baddhagodhāṅgulitrakaḥ||

Verse 19

आरुरोह तदा पार्थो विमानं सुकृती यथा। तच्च दिव्यं धनुः श्रेष्ठं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा।।

āruroha tadā pārtho vimānaṃ sukṛtī yathā| tacca divyaṃ dhanuḥ śreṣṭhaṃ brahmaṇā nirmitaṃ purā||

Verse 20

गाण्डीवमुपसंगृह्य बभूव मुदितोऽर्जुनः। हुताशनं पुरस्कृत्य ततस्तदपि वीर्यवान्।।

gāṇḍīvamupasaṃgṛhya babhūva mudito'rjunaḥ| hutāśanaṃ puraskṛtya tatastadapi vīryavān||

Verse 21

जग्राह बलमास्थाय ज्यया च युयुजे धनुः। मौर्व्यां तु योज्यमानायां बलिना पाण्डवेन ह।।

jagrāha balamāsthāya jyayā ca yuyuje dhanuḥ| maurvyāṃ tu yojyamānāyāṃ balinā pāṇḍavena ha||

Verse 22

येऽशृष्वन्कूजितं यत्र तेषां वै व्यथितं मनः। लब्ध्वा रथं धनुश्चैव तथाऽक्षय्ये महेषुधी।।

ye'śṛṣvankūjitaṃ yatra teṣāṃ vai vyathitaṃ manaḥ| labdhvā rathaṃ dhanuścaiva tathā'kṣayye maheṣudhī||

Verse 23

बभूव कल्यः कौन्तेयः प्रहृष्टः साह्यकर्मणि। वज्रनाभं ततश्चक्रं ददौ कृष्णाय पावकः।। सिंहशार्दूलवद्भयंकरः केतनः कायोयस्य सः।।

babhūva kalyaḥ kaunteyaḥ prahṛṣṭaḥ sāhyakarmaṇi| vajranābhaṃ tataścakraṃ dadau kṛṣṇāya pāvakaḥ|| siṃhaśārdūlavadbhayaṃkaraḥ ketanaḥ kāyoyasya saḥ||

Verse 24

आग्नेयमस्त्रं दयितं स च कल्योऽभवत्तदा। अब्रवीत्पावकश्चैवमेतेन मधुसूदन।।

āgneyamastraṃ dayitaṃ sa ca kalyo'bhavattadā| abravītpāvakaścaivametena madhusūdana||

Verse 25

अमानुषानपि रणे जेष्यसि त्वमसंशयम्। अनेन तु मनुष्याणां देवानामपि चाहवे।।

amānuṣānapi raṇe jeṣyasi tvamasaṃśayam| anena tu manuṣyāṇāṃ devānāmapi cāhave||

Verse 26

रक्षःपिशाचदैत्यानां नागानां चाधिकस्तथा। भविष्यसि न सन्देहः प्रवरोऽपि निबर्हणे।।

rakṣaḥpiśācadaityānāṃ nāgānāṃ cādhikastathā| bhaviṣyasi na sandehaḥ pravaro'pi nibarhaṇe||

Verse 27

क्षिप्तं क्षिप्तं रणे चैतत्त्वया माधव शत्रुषु। हत्वाऽप्रतिहतं सङ्ख्ये पाणिमेष्यति ते पुनः।। कल्यः समर्थः वज्रं वरत्रा सा नाभौ यस्य तत्।।

kṣiptaṃ kṣiptaṃ raṇe caitattvayā mādhava śatruṣu| hatvā'pratihataṃ saṅkhye pāṇimeṣyati te punaḥ|| kalyaḥ samarthaḥ vajraṃ varatrā sā nābhau yasya tat||

Verse 28

वैशंपायन उवाच। वरुणश्च ददौ तस्मै गदामशनिनिःस्वनाम्। दैत्यान्तकरणीं घोरां नाम्ना कौमोदकीं प्रभुः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| varuṇaśca dadau tasmai gadāmaśaniniḥsvanām| daityāntakaraṇīṃ ghorāṃ nāmnā kaumodakīṃ prabhuḥ||

Verse 29

ततः पावकमब्रूतां प्रहृष्टावर्जुनाच्युतौ। कृतास्त्रौ शस्त्रसंपन्नौ रथिनौ ध्वजिनावपि।।

tataḥ pāvakamabrūtāṃ prahṛṣṭāvarjunācyutau| kṛtāstrau śastrasaṃpannau rathinau dhvajināvapi||

Verse 30

कल्यौ स्वो भगवन्योद्धुमपि सर्वैः सुरासुरैः। किं पुनर्वज्रिणैकेन पन्नगार्थे युयुत्सता।।

kalyau svo bhagavanyoddhumapi sarvaiḥ surāsuraiḥ| kiṃ punarvajriṇaikena pannagārthe yuyutsatā||

Verse 31

अर्जुन उवाच। चक्रपाणिर्हृषीकेशो विचरन्युधि वीर्यवान्। चक्रेण भस्मसात्सर्वं विसृष्टेन तु वीर्यवान्। त्रिषु लोकेषु तन्नास्ति यन्न कुर्याज्जनार्दनः।।

arjuna uvāca| cakrapāṇirhṛṣīkeśo vicaranyudhi vīryavān| cakreṇa bhasmasātsarvaṃ visṛṣṭena tu vīryavān| triṣu lokeṣu tannāsti yanna kuryājjanārdanaḥ||

Verse 32

गाण्डीवं धनुरादाय तथाऽक्षय्ये महेषुधी। अहमप्युत्सहे लोकान्विजेतुं युधि पावक।।

gāṇḍīvaṃ dhanurādāya tathā'kṣayye maheṣudhī| ahamapyutsahe lokānvijetuṃ yudhi pāvaka||

Verse 33

सर्वतः परिवार्यैवं दावमेतं महाप्रभो। कामं संप्रज्वलाद्यैव कल्यौ स्वः साह्यकर्मणि।।

sarvataḥ parivāryaivaṃ dāvametaṃ mahāprabho| kāmaṃ saṃprajvalādyaiva kalyau svaḥ sāhyakarmaṇi||

Verse 34

यदि खाण्डवमेष्यति प्रमादा- त्सगणो वा परिरक्षितुं महेन्द्रः। शरताडितगात्रकुण्डलानां कदनं द्रक्ष्यति देववाहिनीनाम्।।

yadi khāṇḍavameṣyati pramādā- tsagaṇo vā parirakṣituṃ mahendraḥ| śaratāḍitagātrakuṇḍalānāṃ kadanaṃ drakṣyati devavāhinīnām||

Verse 35

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तः स भगवान्दाशार्हेणार्जुनेन च। तैजसं रपमास्थाय दावं दग्धुं प्रचक्रमे।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktaḥ sa bhagavāndāśārheṇārjunena ca| taijasaṃ rapamāsthāya dāvaṃ dagdhuṃ pracakrame||

Verse 36

सर्वतः परिवार्याथ सप्तार्चिर्ज्वलनस्तथा। ददाह खाण्डवं दावं युगान्तमिव दर्शयन्।।

sarvataḥ parivāryātha saptārcirjvalanastathā| dadāha khāṇḍavaṃ dāvaṃ yugāntamiva darśayan||

Verse 37

प्रतिगृह्य समाविश्य तद्वनं भरतर्षभ। मेघस्तनितनिर्घोषः सर्वभूतान्यकम्पयत्।।

pratigṛhya samāviśya tadvanaṃ bharatarṣabha| meghastanitanirghoṣaḥ sarvabhūtānyakampayat||

Verse 38

दह्यतस्तस्य च बभौ रूपं दावस्य भारत। मेरोरिव नगेन्द्रस्य कीर्णस्यांशुमतोंशुभिः।।

dahyatastasya ca babhau rūpaṃ dāvasya bhārata| meroriva nagendrasya kīrṇasyāṃśumatoṃśubhiḥ||