Adhyaya 249

Verse 1

खाण्डववनदहनार्थं कृष्णार्जुनौप्रति अग्नेः प्रार्थना।। 1 ।। जनमेजयस्य अग्निकृतखाण्डवदाहप्रार्थनाकारणप्रश्नानुरोधेनवैशंपायनेन श्वेतकिराजोपाख्यानकथनम्।। 2 ।। बहूनि वर्षाण्यविच्छिन्नं यजतः श्वेतकेर्यागेन श्रान्तैर्ऋत्विग्भिः पुनर्याजना नङ्गीकरणम्।। 3 ।। आराधितस्य शङ्करस्याज्ञया द्वादशवर्षपर्यन्तं संतताज्यधारयाऽग्नेस्तोषणम्।। 4 ।। पुनराराधितस्य शङ्करस्याज्ञया दुर्वाससः साहाय्येन यजतो राज्ञो मखे बहुहविर्भोजनेनाग्नेर्ग्लानिः।। 5 ।। तत्परिहारार्थं प्रार्थितेन ब्रह्मणा खाण्डवभक्षणविधानम्।। 6 ।। खाण्डवं दग्धुं सप्तकृत्वो यतितवतोऽप्यग्नेः तत्रत्यैर्गजादिसत्वैर्जलसेकेन निर्वापणम्।। 7 ।। वैशंपायन उवाच। सोऽब्रवीदर्जुनं चैव वासुदेवं च सात्वतम्। लोकप्रवीरौ तिष्ठन्तौ काण्डवस्य समीपतः।।

khāṇḍavavanadahanārthaṃ kṛṣṇārjunauprati agneḥ prārthanā|| 1 || janamejayasya agnikṛtakhāṇḍavadāhaprārthanākāraṇapraśnānurodhenavaiśaṃpāyanena śvetakirājopākhyānakathanam|| 2 || bahūni varṣāṇyavicchinnaṃ yajataḥ śvetakeryāgena śrāntairṛtvigbhiḥ punaryājanā naṅgīkaraṇam|| 3 || ārādhitasya śaṅkarasyājñayā dvādaśavarṣaparyantaṃ saṃtatājyadhārayā'gnestoṣaṇam|| 4 || punarārādhitasya śaṅkarasyājñayā durvāsasaḥ sāhāyyena yajato rājño makhe bahuhavirbhojanenāgnerglāniḥ|| 5 || tatparihārārthaṃ prārthitena brahmaṇā khāṇḍavabhakṣaṇavidhānam|| 6 || khāṇḍavaṃ dagdhuṃ saptakṛtvo yatitavato'pyagneḥ tatratyairgajādisatvairjalasekena nirvāpaṇam|| 7 || vaiśaṃpāyana uvāca| so'bravīdarjunaṃ caiva vāsudevaṃ ca sātvatam| lokapravīrau tiṣṭhantau kāṇḍavasya samīpataḥ||

Verse 2

ब्राह्मणो बहुभोक्ताऽस्मि बुञ्जेऽपरिमितं सदा। भिक्षे वार्ष्णेयपार्थौ वामेकां तृप्तिं प्रयच्छतम्।।

brāhmaṇo bahubhoktā'smi buñje'parimitaṃ sadā| bhikṣe vārṣṇeyapārthau vāmekāṃ tṛptiṃ prayacchatam||

Verse 3

एवमुक्तो तमब्रूतां ततस्तौ कृष्णपाण्डवौ। केनान्नेन भवांस्तृप्येत्तस्यान्नस्य यतावहे।।

evamukto tamabrūtāṃ tatastau kṛṣṇapāṇḍavau| kenānnena bhavāṃstṛpyettasyānnasya yatāvahe||

Verse 4

एवमुक्तः स भगवानब्रवीत्तावुभौ ततः। भाषमाणौ तदा वीरौ किमन्नं क्रियतामिति।।

evamuktaḥ sa bhagavānabravīttāvubhau tataḥ| bhāṣamāṇau tadā vīrau kimannaṃ kriyatāmiti||

Verse 5

ब्राह्मण उवाच। नाहमन्नं बुभुक्षे वै पावकं मां निबोधतम्। यदन्नमनुरूपं मे तद्युवां संप्रयच्छतम्।।

brāhmaṇa uvāca| nāhamannaṃ bubhukṣe vai pāvakaṃ māṃ nibodhatam| yadannamanurūpaṃ me tadyuvāṃ saṃprayacchatam||

Verse 6

इदमिन्द्रः सदा दावं खाण्डवं परिरक्षति। न च शक्नोम्यहं दग्धुं रक्ष्यमाणं महात्मना।।

idamindraḥ sadā dāvaṃ khāṇḍavaṃ parirakṣati| na ca śaknomyahaṃ dagdhuṃ rakṣyamāṇaṃ mahātmanā||

Verse 7

वसत्यत्र सखा तस्य तक्षकः पन्नगः सदा। सगणस्तत्कृते दावं परिरक्षति वज्रभृत्।।

vasatyatra sakhā tasya takṣakaḥ pannagaḥ sadā| sagaṇastatkṛte dāvaṃ parirakṣati vajrabhṛt||

Verse 8

तत्र भूतान्यनेकानि रक्ष्यन्तेऽस्य प्रसङ्गतः। तं दिधक्षुर्न शक्नोमि दग्धुं शक्रस्य तेजसा।।

tatra bhūtānyanekāni rakṣyante'sya prasaṅgataḥ| taṃ didhakṣurna śaknomi dagdhuṃ śakrasya tejasā||

Verse 9

स मां प्रज्वलितं दृष्ट्वा मेघाम्भोभिः प्रवर्षति। ततो दग्धुं न शक्नोमि दिधक्षुर्दावमीप्सितम्।।

sa māṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā meghāmbhobhiḥ pravarṣati| tato dagdhuṃ na śaknomi didhakṣurdāvamīpsitam||

Verse 10

स युवाभ्यां सहायाभ्यामस्त्रविद्भ्यां समागतः। दहेयं खाण्डवं दावमेतदन्नं वृतं मया।।

sa yuvābhyāṃ sahāyābhyāmastravidbhyāṃ samāgataḥ| daheyaṃ khāṇḍavaṃ dāvametadannaṃ vṛtaṃ mayā||

Verse 11

युवां ह्युदकधारास्ता भूतानि च समन्ततः। उत्तमास्त्रविदौ सम्यक्सर्वतो वारयिष्यथः।।

yuvāṃ hyudakadhārāstā bhūtāni ca samantataḥ| uttamāstravidau samyaksarvato vārayiṣyathaḥ||

Verse 12

जनमेजय उवाच। किमर्थं भगवानग्निः खाण्डवं दग्धुमिच्छति। रक्ष्यमाणं महेन्द्रेण नानासत्वसमायुतम्।।

janamejaya uvāca| kimarthaṃ bhagavānagniḥ khāṇḍavaṃ dagdhumicchati| rakṣyamāṇaṃ mahendreṇa nānāsatvasamāyutam||

Verse 13

न ह्येतत्कारणं ब्रह्मन्नल्पं संप्रतिभाति मे। यद्ददाह सुसंक्रुद्धः खाण्डवं हव्यवाहनः।।

na hyetatkāraṇaṃ brahmannalpaṃ saṃpratibhāti me| yaddadāha susaṃkruddhaḥ khāṇḍavaṃ havyavāhanaḥ||

Verse 14

एतद्विस्तरशो ब्रह्मन्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः। खाण्डवस्य पुरा दाहो यथा समभवन्मुने।।

etadvistaraśo brahmanśrotumicchāmi tattvataḥ| khāṇḍavasya purā dāho yathā samabhavanmune||

Verse 15

वैशंपायन उवाच। शृणु मे ब्रुवतो राजन्सर्वमेतद्यथातथम्। यन्निमित्तं ददाहाग्निः खाण्डवं पृथिवीपते।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śṛṇu me bruvato rājansarvametadyathātatham| yannimittaṃ dadāhāgniḥ khāṇḍavaṃ pṛthivīpate||

Verse 16

हन्त ते कथयिष्यामि पौराणीमृषिसंस्तुताम्। कथामिमां नरश्रेष्ठ खाण्डवस्य विनाशिनीम्।।

hanta te kathayiṣyāmi paurāṇīmṛṣisaṃstutām| kathāmimāṃ naraśreṣṭha khāṇḍavasya vināśinīm||

Verse 17

पौराणः श्रूयते राजन्राजा हरिहयोपमः। श्वेतकिर्नाम विख्यातो बलविक्रमसंयुतः।।

paurāṇaḥ śrūyate rājanrājā harihayopamaḥ| śvetakirnāma vikhyāto balavikramasaṃyutaḥ||

Verse 18

यज्वा दानपतिर्धीमान्यथा नान्योऽस्ति कश्चन। जग्राह दीक्षां स नृपः तदा द्वादशवार्षिकीम्।।

yajvā dānapatirdhīmānyathā nānyo'sti kaścana| jagrāha dīkṣāṃ sa nṛpaḥ tadā dvādaśavārṣikīm||

Verse 19

तस्य सत्रे सदा तस्मिन्समागच्छन्महर्षयः। वेदवेदाङ्गविद्वांसो ब्राह्मणाश्च सहस्रशः।।

tasya satre sadā tasminsamāgacchanmaharṣayaḥ| vedavedāṅgavidvāṃso brāhmaṇāśca sahasraśaḥ||

Verse 20

ईजे च स महायज्ञैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि खाण्डवदाहपर्वणि ऊनपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 249 ।।

īje ca sa mahāyajñaiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi khāṇḍavadāhaparvaṇi ūnapañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 249 ||

Verse 21

तस्य नान्याऽभवद्बुद्धिर्दिवसे दिवसे नृप। सत्रे क्रियासमारम्भे दानेषु विविधेषु च।।

tasya nānyā'bhavadbuddhirdivase divase nṛpa| satre kriyāsamārambhe dāneṣu vividheṣu ca||

Verse 22

ऋत्विग्भिः सहितो धीमानेवमीजे स भूमिपः। ततस्तु ऋत्विजश्चास्य धूमव्याकुललोचनाः।।

ṛtvigbhiḥ sahito dhīmānevamīje sa bhūmipaḥ| tatastu ṛtvijaścāsya dhūmavyākulalocanāḥ||

Verse 23

कालेन महता खिन्नास्तत्यजुस्ते नराधिपम्। ततः प्रसादयामास ऋत्विजस्तान्महीपतिः।।

kālena mahatā khinnāstatyajuste narādhipam| tataḥ prasādayāmāsa ṛtvijastānmahīpatiḥ||

Verse 24

चक्षुर्विकलतां प्राप्ता न प्रपेदुश्च ते क्रतुम्। ततस्तेषामनुमते तद्विप्रैस्तु नराधिपः।।

cakṣurvikalatāṃ prāptā na prapeduśca te kratum| tatasteṣāmanumate tadvipraistu narādhipaḥ||

Verse 25

सत्रं समापयामास ऋत्विग्भिरपरैः सह। तस्यैवंवर्तमानस्य कदाचित्कालपर्यये।।

satraṃ samāpayāmāsa ṛtvigbhiraparaiḥ saha| tasyaivaṃvartamānasya kadācitkālaparyaye||

Verse 26

सत्रमहार्तुकामस्य संवत्सरशतं किल। ऋत्विजो नाभ्यपद्यन्त समाहर्तुं महात्मनः।।

satramahārtukāmasya saṃvatsaraśataṃ kila| ṛtvijo nābhyapadyanta samāhartuṃ mahātmanaḥ||

Verse 27

स च राजाऽकरोद्यत्नं महान्तं ससुहृज्जनः। प्रणिपातेन सान्त्वेन दानेन च महायशाः।।

sa ca rājā'karodyatnaṃ mahāntaṃ sasuhṛjjanaḥ| praṇipātena sāntvena dānena ca mahāyaśāḥ||

Verse 28

ऋत्विजोऽनुनयामास भूयो भूयस्त्वतन्द्रितः। ते चास्य तमभिप्रायं न चक्रुरमितौजसः।।

ṛtvijo'nunayāmāsa bhūyo bhūyastvatandritaḥ| te cāsya tamabhiprāyaṃ na cakruramitaujasaḥ||

Verse 29

स चाश्रमस्थान्राजर्षिस्तानुवाच रुषान्वितः। यद्यहं पतितो विप्राः शुश्रूषायां न च स्थितः।।

sa cāśramasthānrājarṣistānuvāca ruṣānvitaḥ| yadyahaṃ patito viprāḥ śuśrūṣāyāṃ na ca sthitaḥ||

Verse 30

आशु त्याज्योऽस्मि युष्माभिर्ब्राह्मणैश्च जुगुप्सितः। तन्नार्हथ क्रतुश्रद्धां व्याघातयितुमद्य ताम्।।

āśu tyājyo'smi yuṣmābhirbrāhmaṇaiśca jugupsitaḥ| tannārhatha kratuśraddhāṃ vyāghātayitumadya tām||

Verse 31

अस्थाने वा परित्यागं कर्तुं मे द्विजसत्तमाः। प्रपन्न एव वो विप्राः प्रसादं कर्तुमर्हथ।।

asthāne vā parityāgaṃ kartuṃ me dvijasattamāḥ| prapanna eva vo viprāḥ prasādaṃ kartumarhatha||

Verse 32

सान्त्वदानादिभिर्वाक्यैस्तत्त्वतः कार्यवत्तया। प्रसादयित्वा वक्ष्यामि यन्नः कार्यं द्विजोत्तमाः।।

sāntvadānādibhirvākyaistattvataḥ kāryavattayā| prasādayitvā vakṣyāmi yannaḥ kāryaṃ dvijottamāḥ||

Verse 33

अथवाऽहं परित्यक्तो भवद्भिर्द्वेषकारणात्। ऋत्विजोऽन्यान्गमिष्यामि याजनार्थं द्विजोत्तमाः।।

athavā'haṃ parityakto bhavadbhirdveṣakāraṇāt| ṛtvijo'nyāngamiṣyāmi yājanārthaṃ dvijottamāḥ||

Verse 34

एतावदुक्त्वा वचनं विरराम स पार्थिवः। यदा न शेकू राजानं याजनार्थं परन्तप।।

etāvaduktvā vacanaṃ virarāma sa pārthivaḥ| yadā na śekū rājānaṃ yājanārthaṃ parantapa||

Verse 35

ततस्ते याजकाः क्रुद्धास्तमूचुर्नृपसत्तमम्। तव कर्माम्यजस्रं वै वर्तन्ते पार्थिवोत्तम।।

tataste yājakāḥ kruddhāstamūcurnṛpasattamam| tava karmāmyajasraṃ vai vartante pārthivottama||

Verse 36

ततो वयं परिश्रान्ताः सततं कर्मवाहिनः। श्रमादस्मात्परिश्रान्तान्स त्वं नस्त्यक्तुमर्हसि।।

tato vayaṃ pariśrāntāḥ satataṃ karmavāhinaḥ| śramādasmātpariśrāntānsa tvaṃ nastyaktumarhasi||

Verse 37

बुद्धिमोहं समास्थाय त्वरासंभावितोऽनघ। गच्छ रुद्रसकाशं त्वं सहि त्वां याजयिष्यति।। इक्ष्वाकूणामधिरथो यज्वा विपुलदक्षिणः इति ङ. पाठः।।

buddhimohaṃ samāsthāya tvarāsaṃbhāvito'nagha| gaccha rudrasakāśaṃ tvaṃ sahi tvāṃ yājayiṣyati|| ikṣvākūṇāmadhiratho yajvā vipuladakṣiṇaḥ iti ṅa. pāṭhaḥ||

Verse 38

साधिक्षेपं वचः श्रुत्वा संक्रुद्धः श्वेतकिर्नृपः। कैलासं पर्वतं गत्वा तप उग्रं समास्थितः।।

sādhikṣepaṃ vacaḥ śrutvā saṃkruddhaḥ śvetakirnṛpaḥ| kailāsaṃ parvataṃ gatvā tapa ugraṃ samāsthitaḥ||

Verse 39

आराधयन्महादेवं नियतः संशितव्रतः। उपवासपरो राजन्दीर्घकालमतिष्ठत।।

ārādhayanmahādevaṃ niyataḥ saṃśitavrataḥ| upavāsaparo rājandīrghakālamatiṣṭhata||

Verse 40

कदाचिद्द्वादशे काले कदाचिदपि षोडशे। आहारमकरोद्राजा मूलानि च फलानि च।।

kadāciddvādaśe kāle kadācidapi ṣoḍaśe| āhāramakarodrājā mūlāni ca phalāni ca||

Verse 41

ऊर्ध्वबाहुस्त्वनिमिषस्तिष्ठन्स्थाणुरिवाचलः। षण्मासानभवद्राजा श्वेतकिः सुसमाहितः।।

ūrdhvabāhustvanimiṣastiṣṭhansthāṇurivācalaḥ| ṣaṇmāsānabhavadrājā śvetakiḥ susamāhitaḥ||

Verse 42

तं तथा नृपशार्दूलं तप्यमानं महत्तपः। शङ्करः परमप्रीत्या दर्शयामास भारत।।

taṃ tathā nṛpaśārdūlaṃ tapyamānaṃ mahattapaḥ| śaṅkaraḥ paramaprītyā darśayāmāsa bhārata||

Verse 43

उवाच चैनं भगवान्स्निग्धगम्भीरया गिरा। प्रीतोऽस्मि नरशार्दूल तपसा ते परन्तप।।

uvāca cainaṃ bhagavānsnigdhagambhīrayā girā| prīto'smi naraśārdūla tapasā te parantapa||

Verse 44

वरं वृणीष्व भद्रं ते यं त्वमिच्छसि पार्थिव। एतच्छ्रुत्वा तु वचनं रुद्रस्यामिततेजसः।।

varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yaṃ tvamicchasi pārthiva| etacchrutvā tu vacanaṃ rudrasyāmitatejasaḥ||

Verse 45

प्रणिपत्य महात्मानं राजर्षिः प्रत्यभाषत। यदि मे भगवान्प्रीतः सर्वलोकनमस्कृतः।।

praṇipatya mahātmānaṃ rājarṣiḥ pratyabhāṣata| yadi me bhagavānprītaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ||

Verse 46

स्वयं मां देवदेवेश याजयस्व सुरेश्वर। एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राज्ञा तेन प्रभाषितम्।।

svayaṃ māṃ devadeveśa yājayasva sureśvara| etacchrutvā tu vacanaṃ rājñā tena prabhāṣitam||

Verse 47

उवाच भगवान्प्रीतः स्मितपूर्वमिदं वचः। नास्माकमेतद्विषये वर्तते याजनं प्रति।।

uvāca bhagavānprītaḥ smitapūrvamidaṃ vacaḥ| nāsmākametadviṣaye vartate yājanaṃ prati||

Verse 48

त्वया च सुमहत्तप्तं तपो राजन्वरार्थिना। याजयिष्यामि राजंस्त्वां समयेन परन्तप।।

tvayā ca sumahattaptaṃ tapo rājanvarārthinā| yājayiṣyāmi rājaṃstvāṃ samayena parantapa||

Verse 49

समा द्वादश राजेन्द्र ब्रह्मचारी समाहितः। सततं त्वाज्यधाराभिर्यदि तर्पयसेऽनलम्।।

samā dvādaśa rājendra brahmacārī samāhitaḥ| satataṃ tvājyadhārābhiryadi tarpayase'nalam||

Verse 50

कामं प्रार्थयसे यं त्वं मत्तः प्राप्स्यसि तं नृप। एवमुक्तश्च रुद्रेण श्वेतकिर्मनुजाधिपः।।

kāmaṃ prārthayase yaṃ tvaṃ mattaḥ prāpsyasi taṃ nṛpa| evamuktaśca rudreṇa śvetakirmanujādhipaḥ||

Verse 51

तथा चकार तत्सर्वं यथोक्तं शूलपाणिना। पूर्णे तु द्वादशे वर्षे पुनरायान्महेश्वरः।।

tathā cakāra tatsarvaṃ yathoktaṃ śūlapāṇinā| pūrṇe tu dvādaśe varṣe punarāyānmaheśvaraḥ||

Verse 52

दृष्टैव च स राजानं शङ्करो लोकभावनः। उवाच परमप्रीतः श्वेतकिं नृपसत्तमम्।।

dṛṣṭaiva ca sa rājānaṃ śaṅkaro lokabhāvanaḥ| uvāca paramaprītaḥ śvetakiṃ nṛpasattamam||

Verse 53

तोषितोऽहं नृपश्रेष्ठ त्वयेहाद्येन कर्मणा।। याजनं ब्राह्मणानां तु विधिदृष्टं परन्तप।।

toṣito'haṃ nṛpaśreṣṭha tvayehādyena karmaṇā|| yājanaṃ brāhmaṇānāṃ tu vidhidṛṣṭaṃ parantapa||

Verse 54

अतोऽहं त्वां स्वयं नाद्य याजयामि परन्तप। ममांशस्तु क्षितितले महाभागो द्विजोत्तमः।।

ato'haṃ tvāṃ svayaṃ nādya yājayāmi parantapa| mamāṃśastu kṣititale mahābhāgo dvijottamaḥ||

Verse 55

दुर्वासा इति विख्यातः स हि त्वां याजयिष्यति। मन्नियोगान्महातेजाः संभाराः संभ्रियन्तु ते।।

durvāsā iti vikhyātaḥ sa hi tvāṃ yājayiṣyati| manniyogānmahātejāḥ saṃbhārāḥ saṃbhriyantu te||

Verse 56

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं रुद्रेण समुदाहृतम्। स्वपुरं पुनरागम्य संभारान्पुनरार्जयत्।।

etacchrutvā tu vacanaṃ rudreṇa samudāhṛtam| svapuraṃ punarāgamya saṃbhārānpunarārjayat||

Verse 57

ततः संभृतसंभारो भूयो रुद्रमुपागमत्। उवाच च महिपालः प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः। संभृता मम संभाराः सर्वोपकरणानि च।।

tataḥ saṃbhṛtasaṃbhāro bhūyo rudramupāgamat| uvāca ca mahipālaḥ prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ| saṃbhṛtā mama saṃbhārāḥ sarvopakaraṇāni ca||

Verse 58

त्वत्प्रसादानमहादेव श्वो मे दीक्षा भवेदिति। एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तस्य राज्ञो महात्मनः।।

tvatprasādānamahādeva śvo me dīkṣā bhavediti| etacchrutvā tu vacanaṃ tasya rājño mahātmanaḥ||

Verse 59

दुर्वाससं समाहूय रुद्रो वचनमब्रवीत्। एष राजा महाभागः श्वेतकिर्द्विजसत्तम।।

durvāsasaṃ samāhūya rudro vacanamabravīt| eṣa rājā mahābhāgaḥ śvetakirdvijasattama||

Verse 60

एनं याजय विप्रेन्द्र मन्नियोगेन भूमिपम्। बाढमित्येव वचनं रुद्रं त्वृषिरुवाच ह।।

enaṃ yājaya viprendra manniyogena bhūmipam| bāḍhamityeva vacanaṃ rudraṃ tvṛṣiruvāca ha||

Verse 61

ततः सत्रं समभवत्तस्य राज्ञो महात्मनः। यथाविधि यथाकालं यथोक्तं बहुदक्षिणम्।।

tataḥ satraṃ samabhavattasya rājño mahātmanaḥ| yathāvidhi yathākālaṃ yathoktaṃ bahudakṣiṇam||

Verse 62

तस्मिन्परिसमाप्ते तु राज्ञः सत्रे महात्मनः। दुर्वाससाऽभ्यनुज्ञाता विप्रतस्थुः स्म याजकाः।।

tasminparisamāpte tu rājñaḥ satre mahātmanaḥ| durvāsasā'bhyanujñātā vipratasthuḥ sma yājakāḥ||

Verse 63

ये तत्र दीक्षिताः सर्वे सदस्याश्च महौजसः। सोऽपि राजन्महाभागः स्वपुरं प्राविशत्तदा।।

ye tatra dīkṣitāḥ sarve sadasyāśca mahaujasaḥ| so'pi rājanmahābhāgaḥ svapuraṃ prāviśattadā||

Verse 64

पूज्यमानो महाभागैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। बन्दिभिः स्तूयमानश्च नागरैश्चाभिनन्दितः।।

pūjyamāno mahābhāgairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ| bandibhiḥ stūyamānaśca nāgaraiścābhinanditaḥ||

Verse 65

एवंवृत्तः स राजर्षिः श्वेतकिर्नृपसत्तमः। कालेन महता चापि ययौ स्वर्गमभिष्टुतः।।

evaṃvṛttaḥ sa rājarṣiḥ śvetakirnṛpasattamaḥ| kālena mahatā cāpi yayau svargamabhiṣṭutaḥ||

Verse 66

ऋत्विग्भिः सहितः सर्वैः सदस्यैश्च समन्वितः। तस्य सत्रे पपौ वह्निर्हविद्वार्दशवत्सरान्।।

ṛtvigbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sadasyaiśca samanvitaḥ| tasya satre papau vahnirhavidvārdaśavatsarān||

Verse 67

सततं चाज्यधाराभिरैकात्म्ये तत्र कर्मणि। हविषा च ततो वह्निः परां तृप्तिमगच्छत।।

satataṃ cājyadhārābhiraikātmye tatra karmaṇi| haviṣā ca tato vahniḥ parāṃ tṛptimagacchata||

Verse 68

न चैच्छत्पुनरादातुं हविरन्यस्य कस्यचित्। पाण्डुवर्णो विवर्णश्च न यतावत्प्रकाशते।।

na caicchatpunarādātuṃ haviranyasya kasyacit| pāṇḍuvarṇo vivarṇaśca na yatāvatprakāśate||

Verse 69

ततो भघवतो वह्नेर्विकारः समजायत। तेजसा विप्रहीणश्च ग्लानिश्चैनं समाविशत्।।

tato bhaghavato vahnervikāraḥ samajāyata| tejasā viprahīṇaśca glāniścainaṃ samāviśat||

Verse 70

स लक्षयित्वा चात्मानं तेजोहीनं हुताशनः। जगाम सदनं पुण्यं ब्रह्मणो लोकपूजितम्।।

sa lakṣayitvā cātmānaṃ tejohīnaṃ hutāśanaḥ| jagāma sadanaṃ puṇyaṃ brahmaṇo lokapūjitam||

Verse 71

तत्र ब्रह्माणमासीनमिदं वचनमब्रवीत्। भगवन्परमा प्रीतिः कृता श्वेतकिना मम।।

tatra brahmāṇamāsīnamidaṃ vacanamabravīt| bhagavanparamā prītiḥ kṛtā śvetakinā mama||

Verse 72

अरुचिश्चाभवत्तीव्रा तां न शक्नोम्यपोहितुम्। तेजसा विप्रहीणोऽस्मि बलेन च जगत्पते।।

aruciścābhavattīvrā tāṃ na śaknomyapohitum| tejasā viprahīṇo'smi balena ca jagatpate||

Verse 73

इच्छेयं त्वत्प्रसादेन स्वात्मनः प्रकृतिं स्थिराम्। एतच्छ्रुत्वा हुतवहाद्भगवान्सर्वलोककृत्।। त्वरासंभावितः त्वरायुक्तः।।

iccheyaṃ tvatprasādena svātmanaḥ prakṛtiṃ sthirām| etacchrutvā hutavahādbhagavānsarvalokakṛt|| tvarāsaṃbhāvitaḥ tvarāyuktaḥ||

Verse 74

हव्यवाहमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव। त्वया द्वादश वर्षाणि वसोर्धाराहुतं हविः।। प्रकृतिं स्वभावम्।।

havyavāhamidaṃ vākyamuvāca prahasanniva| tvayā dvādaśa varṣāṇi vasordhārāhutaṃ haviḥ|| prakṛtiṃ svabhāvam||

Verse 75

उपयुक्तं महाभाग तेन त्वां ग्लानिराविशत्। तेजसा विप्रहीणत्वात्सहसा हव्यवाहन।। वसोर्धारा पात्रविशेषः। येन हूयमानं घृतद्रव्यं संततधारारूपेण क्षरति। तेन हुतं हविरर्थाद्धृतमेव वसोर्धारां जुहोतीत्युपक्रम्य घृतस्य वा एवमेषा धारेति वाक्यशेषात्।।

upayuktaṃ mahābhāga tena tvāṃ glānirāviśat| tejasā viprahīṇatvātsahasā havyavāhana|| vasordhārā pātraviśeṣaḥ| yena hūyamānaṃ ghṛtadravyaṃ saṃtatadhārārūpeṇa kṣarati| tena hutaṃ havirarthāddhṛtameva vasordhārāṃ juhotītyupakramya ghṛtasya vā evameṣā dhāreti vākyaśeṣāt||

Verse 76

मागमस्त्वं व्यथां वह्ने प्रकृतिस्थो भविष्यसि। अरुचिं नाशयिष्येऽहं समयं प्रतिपद्य ते।।

māgamastvaṃ vyathāṃ vahne prakṛtistho bhaviṣyasi| aruciṃ nāśayiṣye'haṃ samayaṃ pratipadya te||

Verse 77

पुरा देवनियोगेन यत्त्वया भस्मसात्कृतम्। आलयं देवशत्रूणां सुघोरं खाण्डवं वनम्।।

purā devaniyogena yattvayā bhasmasātkṛtam| ālayaṃ devaśatrūṇāṃ sughoraṃ khāṇḍavaṃ vanam||

Verse 78

तत्र सर्वाणि सत्वानि निवसन्ति विभावसो। तेषां त्वं मेदसा तृप्तः प्रकृतिस्थो भविष्यसि।।

tatra sarvāṇi satvāni nivasanti vibhāvaso| teṣāṃ tvaṃ medasā tṛptaḥ prakṛtistho bhaviṣyasi||

Verse 79

गच्छ शीघ्रं प्रदग्धुं त्वं ततो मोक्ष्यसि किल्विषात्। एतच्छुत्वा तु वचनं परमेष्ठिमुखाच्च्युतम्।।

gaccha śīghraṃ pradagdhuṃ tvaṃ tato mokṣyasi kilviṣāt| etacchutvā tu vacanaṃ parameṣṭhimukhāccyutam||

Verse 80

उत्तमं जवमास्थाय प्रदुद्राव हुताशनः। आगम्य खाण्डवं दावमुत्तमं वीर्यमास्थितः। सहसा प्राज्वलच्चाग्निः क्रुद्धो वायुसमीरितः।।

uttamaṃ javamāsthāya pradudrāva hutāśanaḥ| āgamya khāṇḍavaṃ dāvamuttamaṃ vīryamāsthitaḥ| sahasā prājvalaccāgniḥ kruddho vāyusamīritaḥ||

Verse 81

प्रदीप्तं खाण्डवं दृष्ट्वा ये स्युस्तत्र निवासिनः। परमं यत्नेमातिष्ठन्पावकस्य प्रशान्तये।।

pradīptaṃ khāṇḍavaṃ dṛṣṭvā ye syustatra nivāsinaḥ| paramaṃ yatnemātiṣṭhanpāvakasya praśāntaye||

Verse 82

करैस्तु करिणः शीघ्रं जलमादाय सत्वराः। सिषिचुः पावकं क्रुद्धाः शतशोऽथ सहस्रशः।।

karaistu kariṇaḥ śīghraṃ jalamādāya satvarāḥ| siṣicuḥ pāvakaṃ kruddhāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ||

Verse 83

बहुशीर्षास्ततो नागाः शिरोभिर्जलसन्ततिम्। मुमुचुः पावकाभ्याशे सत्वराः क्रोधमूर्च्छिताः।।

bahuśīrṣāstato nāgāḥ śirobhirjalasantatim| mumucuḥ pāvakābhyāśe satvarāḥ krodhamūrcchitāḥ||

Verse 84

तथैवान्यानि सत्वानि नानाप्रहरणोद्यमैः। विलयं पावकं शीघ्रमनयन्भरतर्षभ।।

tathaivānyāni satvāni nānāpraharaṇodyamaiḥ| vilayaṃ pāvakaṃ śīghramanayanbharatarṣabha||

Verse 85

अनेन तु प्रकारेण भूयोभूयश्च प्रज्वलन्। सप्तकृत्वः प्रशमितः खाण्डवे हव्यवाहनः।।

anena tu prakāreṇa bhūyobhūyaśca prajvalan| saptakṛtvaḥ praśamitaḥ khāṇḍave havyavāhanaḥ||