Adhyaya 248

Verse 1

युधिष्ठिरस्य राज्यपरिपालनप्रकारवर्णनम्।। 1 ।। तत्रैव निवसता श्रीकृष्णेन सहार्जुनस्य जलक्रीडार्थं यमुनां प्रति गमनम्।। 2 ।। सस्त्रीकयोस्तयोर्जलक्रीडावर्णनम्।। 3 ।। ब्राह्मणरूपस्याग्नेस्तत्रागमनम्।। 4 ।। वैशंपायन उवाच। इन्द्रप्रस्थे वसन्तस्ते जघ्रुरन्यान्नराधिपान्। शासनाद्धृतराष्ट्रस्य राज्ञः शान्तनवस्य च।।

yudhiṣṭhirasya rājyaparipālanaprakāravarṇanam|| 1 || tatraiva nivasatā śrīkṛṣṇena sahārjunasya jalakrīḍārthaṃ yamunāṃ prati gamanam|| 2 || sastrīkayostayorjalakrīḍāvarṇanam|| 3 || brāhmaṇarūpasyāgnestatrāgamanam|| 4 || vaiśaṃpāyana uvāca| indraprasthe vasantaste jaghruranyānnarādhipān| śāsanāddhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ śāntanavasya ca||

Verse 2

आश्रित्य धर्मराजानं सर्वलोकोऽवसत्सुखम्। पुण्यलक्षणकर्माणं स्वदेहमिव देहिनः।।

āśritya dharmarājānaṃ sarvaloko'vasatsukham| puṇyalakṣaṇakarmāṇaṃ svadehamiva dehinaḥ||

Verse 3

स समं धर्मकामार्थान्सिषेवे भरतर्षभ। त्रीनिवात्मसमान्बन्धून्नीतिमानिव मानयन्।।

sa samaṃ dharmakāmārthānsiṣeve bharatarṣabha| trīnivātmasamānbandhūnnītimāniva mānayan||

Verse 4

तेषां समविभक्तानां क्षितौ देहवतामिव। बभौ धर्मार्थकामानां चतुर्थ इव पार्थिवः।।

teṣāṃ samavibhaktānāṃ kṣitau dehavatāmiva| babhau dharmārthakāmānāṃ caturtha iva pārthivaḥ||

Verse 5

अध्येतारं परं वेदान्प्रयोक्तारं महाध्वरे। रक्षितारं शुभाँल्लोकाँल्लोभिरे तं जनाधिपम्।।

adhyetāraṃ paraṃ vedānprayoktāraṃ mahādhvare| rakṣitāraṃ śubhā~llokā~llobhire taṃ janādhipam||

Verse 6

अधिष्ठानवती लक्ष्मीः परायणवती मतिः। वर्धमानोऽखिलो धर्मस्तेनासीत्पृथिवीक्षिताम्।।

adhiṣṭhānavatī lakṣmīḥ parāyaṇavatī matiḥ| vardhamāno'khilo dharmastenāsītpṛthivīkṣitām||

Verse 7

भ्रातृभिः सहितौ राजा चतुर्भिरधिकं बभौ। प्रयुज्यमानैर्विततो वेदैरिव महाध्वरः।।

bhrātṛbhiḥ sahitau rājā caturbhiradhikaṃ babhau| prayujyamānairvitato vedairiva mahādhvaraḥ||

Verse 8

तं तु धौम्यादयो विप्राः परिवार्योपतस्थिरे। बृहस्पतिसमा मुख्याः प्रजापतिमिवामराः।।

taṃ tu dhaumyādayo viprāḥ parivāryopatasthire| bṛhaspatisamā mukhyāḥ prajāpatimivāmarāḥ||

Verse 9

धर्मराजे ह्यतिप्रीत्या पूर्णचन्द्र इवामले। प्रजानां रेमिरे तुल्यं नेत्राणि हृदयानि च।।

dharmarāje hyatiprītyā pūrṇacandra ivāmale| prajānāṃ remire tulyaṃ netrāṇi hṛdayāni ca||

Verse 10

न तु केवलदैवेन प्रजा भावेन रेमिरे। यद्बभूव मनःकान्तं कर्मणा स चकार तत्।।

na tu kevaladaivena prajā bhāvena remire| yadbabhūva manaḥkāntaṃ karmaṇā sa cakāra tat||

Verse 11

न ह्ययुक्तं न चासत्यं नासह्यं न च वाऽप्रियम्। भाषितं चारुभाषस्य जज्ञे पार्थस्य धीमतः।।

na hyayuktaṃ na cāsatyaṃ nāsahyaṃ na ca vā'priyam| bhāṣitaṃ cārubhāṣasya jajñe pārthasya dhīmataḥ||

Verse 12

स हि सर्वस्य लोकस्य हितमात्मन एव च। चिकीर्षन्सुमहातेजा रेमे भरतसत्तम।।

sa hi sarvasya lokasya hitamātmana eva ca| cikīrṣansumahātejā reme bharatasattama||

Verse 13

तथा तु मुदिताः सर्वे पाण्डवा विगतज्वराः। अवसन्पृथिवीपालाँस्तापयन्तः स्वतेजसा।।

tathā tu muditāḥ sarve pāṇḍavā vigatajvarāḥ| avasanpṛthivīpālā~stāpayantaḥ svatejasā||

Verse 14

ततः कतिपयाहस्य बीभत्सुः कृष्णमब्रवीत्। उष्णानि कृष्ण वर्तन्ते गच्छावो यमुनां प्रति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि खाण्डवदाहपर्वणि अष्टचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 248 ।।

tataḥ katipayāhasya bībhatsuḥ kṛṣṇamabravīt| uṣṇāni kṛṣṇa vartante gacchāvo yamunāṃ prati|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi khāṇḍavadāhaparvaṇi aṣṭacatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 248 ||

Verse 15

सुहृज्जनवृतौ तत्र विहृत्य मधुसूदन। सायाह्ने पुनरेष्यावो रोचतां ते जनार्दन।।

suhṛjjanavṛtau tatra vihṛtya madhusūdana| sāyāhne punareṣyāvo rocatāṃ te janārdana||

Verse 16

वासुदेव उवाच। कुन्तीमातर्ममाप्येतद्रोचते यद्वयं जले। सुहृज्जनवृताः पार्थ विहरेम यथासुखम्।। उष्णानि निधाधदिनानि।।

vāsudeva uvāca| kuntīmātarmamāpyetadrocate yadvayaṃ jale| suhṛjjanavṛtāḥ pārtha viharema yathāsukham|| uṣṇāni nidhādhadināni||

Verse 17

वैशंपायन उवाच। आमन्त्र्य तौ धर्मराजमनुज्ञाप्य च भारत। जग्मतुः पार्थगोविन्दौ सुहृज्जनवृतौ ततः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| āmantrya tau dharmarājamanujñāpya ca bhārata| jagmatuḥ pārthagovindau suhṛjjanavṛtau tataḥ||

Verse 18

विहरन्खाण्डवप्रस्थे काननेषु च माधवः। पुष्पितोपवनां दिव्यां ददर्श यमुनां नदीम्।।

viharankhāṇḍavaprasthe kānaneṣu ca mādhavaḥ| puṣpitopavanāṃ divyāṃ dadarśa yamunāṃ nadīm||

Verse 19

तस्यास्तीरे वनं दिव्यं सर्वर्तुसुमनोहरम्। आलयं सर्वभूतानां खाण्डवं खड्गचर्मभृत्।।

tasyāstīre vanaṃ divyaṃ sarvartusumanoharam| ālayaṃ sarvabhūtānāṃ khāṇḍavaṃ khaḍgacarmabhṛt||

Verse 20

ददर्श कृत्स्नं तं देशं सहितः सव्यसाचिना। ऋक्षगोमायुशार्दूलवृककृष्णमृगान्वितम्।।

dadarśa kṛtsnaṃ taṃ deśaṃ sahitaḥ savyasācinā| ṛkṣagomāyuśārdūlavṛkakṛṣṇamṛgānvitam||

Verse 21

शाखामृगगणैर्जुष्टं गजद्वीपिनिषेवितम्। शकबर्हिणदात्यूहहंससारसनादितम्।।

śākhāmṛgagaṇairjuṣṭaṃ gajadvīpiniṣevitam| śakabarhiṇadātyūhahaṃsasārasanāditam||

Verse 22

नानामृगसहस्रैश्च पक्षिभिश्च समावृतम्। मानार्हं तच्च सर्वेषां देवदानवरक्षसाम्।।

nānāmṛgasahasraiśca pakṣibhiśca samāvṛtam| mānārhaṃ tacca sarveṣāṃ devadānavarakṣasām||

Verse 23

आलयं पन्नगेन्द्रस्य तक्षकस्य महात्मनः। वेणुशाल्मलिबिल्वातिमुक्तजंब्वाम्रचम्पकैः।।

ālayaṃ pannagendrasya takṣakasya mahātmanaḥ| veṇuśālmalibilvātimuktajaṃbvāmracampakaiḥ||

Verse 24

अङ्कोलपनसाश्वत्थतालजम्बीरवञ्जुलैः। एकपद्मकतालैश्च शतशश्चैव रौहिणैः।।

aṅkolapanasāśvatthatālajambīravañjulaiḥ| ekapadmakatālaiśca śataśaścaiva rauhiṇaiḥ||

Verse 25

नानावृक्षैः समायुक्तं नानागुल्मसमावृतम्। वेत्रकीचकसंयुक्तमाशीविषनिषेवितम्।।

nānāvṛkṣaiḥ samāyuktaṃ nānāgulmasamāvṛtam| vetrakīcakasaṃyuktamāśīviṣaniṣevitam||

Verse 26

विगतार्कं महाभोगविततद्रुमसङ्कटम्। व्यालदंष्ट्रिगणाकीर्णं वर्जितं सर्वमानुषैः।।

vigatārkaṃ mahābhogavitatadrumasaṅkaṭam| vyāladaṃṣṭrigaṇākīrṇaṃ varjitaṃ sarvamānuṣaiḥ||

Verse 27

रक्षसां भुजगेन्द्राणां पक्षिणां च महालयम्। खाण्डवं सुमहाप्राज्ञः सर्वलोकविभागवित्।।

rakṣasāṃ bhujagendrāṇāṃ pakṣiṇāṃ ca mahālayam| khāṇḍavaṃ sumahāprājñaḥ sarvalokavibhāgavit||

Verse 28

दृष्टवान्सर्वलोकेश अर्जुनेन समन्वितः। पीताम्बरधरो देवस्तद्वनं बहुधा चरन्।।

dṛṣṭavānsarvalokeśa arjunena samanvitaḥ| pītāmbaradharo devastadvanaṃ bahudhā caran||

Verse 29

सद्रुमस्य सयक्षस्य सभूतगणपक्षिणः। खाण्डवस्य विनाशं तं ददर्श मधुसूदनः।।

sadrumasya sayakṣasya sabhūtagaṇapakṣiṇaḥ| khāṇḍavasya vināśaṃ taṃ dadarśa madhusūdanaḥ||

Verse 30

विहारदेशं संप्राप्य नानाद्रुममनुत्तमम्। गृहैरुच्चावचैर्युक्तं पुरन्दरपुरोपमम्।। कुन्ती माता यस्येति नेकुन्तामातर्हेऽर्जुन।।

vihāradeśaṃ saṃprāpya nānādrumamanuttamam| gṛhairuccāvacairyuktaṃ purandarapuropamam|| kuntī mātā yasyeti nekuntāmātarhe'rjuna||

Verse 31

भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पेयैश्च रसवद्बिर्महाधनैः। माल्यैश्च विविधैर्गन्धैस्तथा वार्ष्मेयपाण्डवौ।।

bhakṣyairbhojyaiśca peyaiśca rasavadbirmahādhanaiḥ| mālyaiśca vividhairgandhaistathā vārṣmeyapāṇḍavau||

Verse 32

तदा विविशतुः पूर्णं रत्नैरुच्चावचैः शुभैः। यथोपजोषं सर्वश्च जनश्चिक्रीड भारत।।

tadā viviśatuḥ pūrṇaṃ ratnairuccāvacaiḥ śubhaiḥ| yathopajoṣaṃ sarvaśca janaścikrīḍa bhārata||

Verse 33

स्त्रियश्च विपुलश्रोष्ण्यश्चारुपीनपयोधराः। मदस्खलितगामिन्यश्चिक्रीडुर्वामलोचनाः।।

striyaśca vipulaśroṣṇyaścārupīnapayodharāḥ| madaskhalitagāminyaścikrīḍurvāmalocanāḥ||

Verse 34

वने काश्चिज्जले काश्चित्काश्चिद्वेश्मसु चाङ्गनाः। यथादेशं यथाप्रीति चिक्रीडुः पार्थकृष्णयोः।।

vane kāścijjale kāścitkāścidveśmasu cāṅganāḥ| yathādeśaṃ yathāprīti cikrīḍuḥ pārthakṛṣṇayoḥ||

Verse 35

वासुदेवप्रिया नित्यं सत्यभामा च भामिनी। द्रौपदी च सुभद्रा च वासांस्याभरणानि च। प्रायच्छन्त महाराज स्त्रीणां ताः स्म मदोत्कटाः।।

vāsudevapriyā nityaṃ satyabhāmā ca bhāminī| draupadī ca subhadrā ca vāsāṃsyābharaṇāni ca| prāyacchanta mahārāja strīṇāṃ tāḥ sma madotkaṭāḥ||

Verse 36

काश्चित्प्रहृष्टा ननृतुश्चुक्रुशुश्च तथा पराः। जहसुश्च परा नार्यः पपुश्चान्या वरासवम्।।

kāścitprahṛṣṭā nanṛtuścukruśuśca tathā parāḥ| jahasuśca parā nāryaḥ papuścānyā varāsavam||

Verse 37

रुरुधुश्चापरास्तत्र प्रजघ्नुश्च परस्परम्। मन्त्रयामासुरन्याश्च रहस्यानि परस्परम्।।

rurudhuścāparāstatra prajaghnuśca parasparam| mantrayāmāsuranyāśca rahasyāni parasparam||

Verse 38

वेणुवीणामृदङ्गानां मनोज्ञानां च सर्वशः। शब्देन पूर्यते हर्म्यं तद्वनं सुमहर्द्धिमत्।।

veṇuvīṇāmṛdaṅgānāṃ manojñānāṃ ca sarvaśaḥ| śabdena pūryate harmyaṃ tadvanaṃ sumaharddhimat||

Verse 39

तस्मिंस्तदा वर्तमानो कुरुदाशार्हनन्दनौ। समीपं जग्मतुः कंचिदुद्देशं सुमनोहरम्।। गृहैः मध्येयमुनं निर्मितैः क्रीडावाप्यादियुक्तैः।।

tasmiṃstadā vartamāno kurudāśārhanandanau| samīpaṃ jagmatuḥ kaṃciduddeśaṃ sumanoharam|| gṛhaiḥ madhyeyamunaṃ nirmitaiḥ krīḍāvāpyādiyuktaiḥ||

Verse 40

तत्र गत्वा महात्मानौ कृष्णौ परपुरञ्जयौ। महार्हासनयो राजंस्ततस्तौ सन्निषीदतुः।।

tatra gatvā mahātmānau kṛṣṇau parapurañjayau| mahārhāsanayo rājaṃstatastau sanniṣīdatuḥ||

Verse 41

तत्र पूर्वव्यतीतानि विक्रान्तानीतराणि च। बहूनि कथयित्वा तौ रेमाते पार्थमाधवौ।।

tatra pūrvavyatītāni vikrāntānītarāṇi ca| bahūni kathayitvā tau remāte pārthamādhavau||

Verse 42

तत्रोपविष्टौ मुदितौ नाकपृष्ठेऽश्विनाविव। अभ्यागच्छत्तदा विप्रो वासुदेवधनञ्जयौ।।

tatropaviṣṭau muditau nākapṛṣṭhe'śvināviva| abhyāgacchattadā vipro vāsudevadhanañjayau||

Verse 43

बृहच्छालप्रतीकाशः प्रतप्तकनकप्रभः। हरिपिङ्गोज्ज्वलश्मश्रुः प्रमाणायामतः समः।। उद्देशं प्रदेशम्।।

bṛhacchālapratīkāśaḥ prataptakanakaprabhaḥ| haripiṅgojjvalaśmaśruḥ pramāṇāyāmataḥ samaḥ|| uddeśaṃ pradeśam||

Verse 44

तरुणादित्यसङ्काशश्चीरवासा जटाधरः। पद्मपत्राननः पिङ्गस्तेजसा प्रज्वलन्निव।।

taruṇādityasaṅkāśaścīravāsā jaṭādharaḥ| padmapatrānanaḥ piṅgastejasā prajvalanniva||

Verse 45

जगाम तौ कृष्णपार्थौ दिधक्षुः खाण्डवं वनम्। उपसृष्टं तु तं कृष्णो भ्राजमानं द्विजोत्तमम्। अर्जनो वासुदेवश्च तूर्णमुत्पत्य तस्थतुः।।

jagāma tau kṛṣṇapārthau didhakṣuḥ khāṇḍavaṃ vanam| upasṛṣṭaṃ tu taṃ kṛṣṇo bhrājamānaṃ dvijottamam| arjano vāsudevaśca tūrṇamutpatya tasthatuḥ||