Adhyaya 247

Verse 1

कृष्णानुमत्याऽर्जुनः सुभद्रां जहारेति पौराणामूहः।। 1 ।। अर्जुने इन्द्रप्रस्थं प्राप्तं ज्ञात्वा यादवैः सह श्रीकृष्णस्य इन्द्रप्रस्थं प्रत्यागमनम्।। 2 ।। आगताञ्श्रीकृष्णादीञ्श्रुत्वा युधिष्ठिरस्य प्रत्युद्गमनं तेषां सत्कारश्च।। 3 ।। वैवाहिकमहोत्सवकरणम्।। 4 ।। पारिबर्हदानम्।। 5 ।। कंमचित्कालं तत्रोषितानां कुरुभिः पूजितानां बलरामादीनां द्वारकांप्रति गमनम्।। 6 ।। अभिमन्यूत्पत्तिः।। 7 ।। द्रौपद्याः युधिष्ठिरादिश्यः पञ्चपुत्रोत्पत्तिः तेषां विद्याश्यासश्च।। 8 ।। वैशंपायन उवाच। अथ शुश्राव निर्वृत्ते वृष्णीनां परमोत्सवे। अर्जुनेन हृतां भद्रां शङ्खचक्रगदाधरः।।

kṛṣṇānumatyā'rjunaḥ subhadrāṃ jahāreti paurāṇāmūhaḥ|| 1 || arjune indraprasthaṃ prāptaṃ jñātvā yādavaiḥ saha śrīkṛṣṇasya indraprasthaṃ pratyāgamanam|| 2 || āgatāñśrīkṛṣṇādīñśrutvā yudhiṣṭhirasya pratyudgamanaṃ teṣāṃ satkāraśca|| 3 || vaivāhikamahotsavakaraṇam|| 4 || pāribarhadānam|| 5 || kaṃmacitkālaṃ tatroṣitānāṃ kurubhiḥ pūjitānāṃ balarāmādīnāṃ dvārakāṃprati gamanam|| 6 || abhimanyūtpattiḥ|| 7 || draupadyāḥ yudhiṣṭhirādiśyaḥ pañcaputrotpattiḥ teṣāṃ vidyāśyāsaśca|| 8 || vaiśaṃpāyana uvāca| atha śuśrāva nirvṛtte vṛṣṇīnāṃ paramotsave| arjunena hṛtāṃ bhadrāṃ śaṅkhacakragadādharaḥ||

Verse 2

पुरस्तादेव पौराणां संशयः समजायत। जानता वासुदेवेन वासितो भरतर्षभः।।

purastādeva paurāṇāṃ saṃśayaḥ samajāyata| jānatā vāsudevena vāsito bharatarṣabhaḥ||

Verse 3

लोकस्य विदितं ह्यद्य पूर्वं विपृथुना यथा। सान्त्वयित्वाभ्यनुज्ञातो भद्रया सह सङ्गतः।।

lokasya viditaṃ hyadya pūrvaṃ vipṛthunā yathā| sāntvayitvābhyanujñāto bhadrayā saha saṅgataḥ||

Verse 4

दित्सता सोदरां तस्मै पतत्त्रिवरकेतुना। अर्हते पार्थिवेन्द्राय पार्थायायतलोचनाम्।।

ditsatā sodarāṃ tasmai patattrivaraketunā| arhate pārthivendrāya pārthāyāyatalocanām||

Verse 5

सत्कृत्य पाण्डवश्रेष्ठं प्रेषयामास चार्जुनम्। भद्रया सह बीभत्सुः प्रापितो वृजिनं पुरम्।।

satkṛtya pāṇḍavaśreṣṭhaṃ preṣayāmāsa cārjunam| bhadrayā saha bībhatsuḥ prāpito vṛjinaṃ puram||

Verse 6

इति पौरजनाः सर्वे वदन्ति च समन्ततः। श्रुत्वा तु पुण्डरीकाक्षः संप्राप्तं स्वपुरोत्तमम्।।

iti paurajanāḥ sarve vadanti ca samantataḥ| śrutvā tu puṇḍarīkākṣaḥ saṃprāptaṃ svapurottamam||

Verse 7

अर्जुनं पाण्डवश्रेष्ठमिन्द्रप्रस्थगतं तथा। यियासुः खाण्डवप्रस्थममन्त्रयत केशवः।।

arjunaṃ pāṇḍavaśreṣṭhamindraprasthagataṃ tathā| yiyāsuḥ khāṇḍavaprasthamamantrayata keśavaḥ||

Verse 8

पूर्वं सत्कृत्य राजानमाहुकं मधुसूदनः। तथा विपृथुमक्रूरं संकर्षणविडूरथौ।।

pūrvaṃ satkṛtya rājānamāhukaṃ madhusūdanaḥ| tathā vipṛthumakrūraṃ saṃkarṣaṇaviḍūrathau||

Verse 9

मन्त्रयामास तैः सार्धं पुरस्तादभिमानितैः। संकर्षणेन संमन्त्र्य ह्यनुज्ञातो महामनाः।।

mantrayāmāsa taiḥ sārdhaṃ purastādabhimānitaiḥ| saṃkarṣaṇena saṃmantrya hyanujñāto mahāmanāḥ||

Verse 10

संप्रीतः प्रीयमाणेन वृष्णिराज्ञा जनार्दनः। अभिमन्त्र्याभ्यनुज्ञातो योजयामास वाहिनीम्।।

saṃprītaḥ prīyamāṇena vṛṣṇirājñā janārdanaḥ| abhimantryābhyanujñāto yojayāmāsa vāhinīm||

Verse 11

ततस्तु यानान्यासाद्य दाशार्हाणां यशस्विनाम्। सिंहनादः प्रहृष्टानां क्षणेन समपद्यत।।

tatastu yānānyāsādya dāśārhāṇāṃ yaśasvinām| siṃhanādaḥ prahṛṣṭānāṃ kṣaṇena samapadyata||

Verse 12

योजयन्तः सदश्वांस्तु यानयुग्यं रथांस्तथा। गजांश्च परमप्रीतः समपद्यन्त वृष्णयः।।

yojayantaḥ sadaśvāṃstu yānayugyaṃ rathāṃstathā| gajāṃśca paramaprītaḥ samapadyanta vṛṣṇayaḥ||

Verse 13

वृष्ण्यन्धकमहामात्रैः सह वीरैर्महारथैः। भ्रातृभिश्च कुमारैश्च योधैश्च शतशो वृतः।।

vṛṣṇyandhakamahāmātraiḥ saha vīrairmahārathaiḥ| bhrātṛbhiśca kumāraiśca yodhaiśca śataśo vṛtaḥ||

Verse 14

सैन्येन महता शौरिरभिगुप्तः समन्ततः। तत्र दानपतिः श्रीमाञ्जगाम स महायशाः।।

sainyena mahatā śaurirabhiguptaḥ samantataḥ| tatra dānapatiḥ śrīmāñjagāma sa mahāyaśāḥ||

Verse 15

अक्रूरो वृष्णिवीराणां सेनापतिररिन्दमः। अनाधृष्टिर्महातेजा उद्धवश्च महायशाः।।

akrūro vṛṣṇivīrāṇāṃ senāpatirarindamaḥ| anādhṛṣṭirmahātejā uddhavaśca mahāyaśāḥ||

Verse 16

साक्षाद्वृहस्पतेः शिष्यो महाबुद्धिर्महामनाः। सत्यकः सात्यकिश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः।।

sākṣādvṛhaspateḥ śiṣyo mahābuddhirmahāmanāḥ| satyakaḥ sātyakiścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ||

Verse 17

प्रद्युम्नश्चैव साम्बश्च निशङ्कुः शङ्कुरेव च। चारुदेष्णश्च विक्रान्तो झिल्ली विपृथुरेव च।।

pradyumnaścaiva sāmbaśca niśaṅkuḥ śaṅkureva ca| cārudeṣṇaśca vikrānto jhillī vipṛthureva ca||

Verse 18

सारणश्च महाबाहुर्गदश्च विदुषां वरः। एते चान्ये च बहवो वृष्णिभोजान्धकास्तथा।।

sāraṇaśca mahābāhurgadaśca viduṣāṃ varaḥ| ete cānye ca bahavo vṛṣṇibhojāndhakāstathā||

Verse 19

आजग्मः खाण्डवप्रस्थमादाय हरणं बहु। उपहारं समादाय पृथुवृष्णिपुरोगमाः।।

ājagmaḥ khāṇḍavaprasthamādāya haraṇaṃ bahu| upahāraṃ samādāya pṛthuvṛṣṇipurogamāḥ||

Verse 20

प्रययुः सिंहनादेन सुभध्रामवलोककाः। ते त्वदीर्घेण कालेन कृष्णेन सह यादवाः। पुरमासाद्य पार्थानां परां प्रीतिमवाप्नुवन्।।

prayayuḥ siṃhanādena subhadhrāmavalokakāḥ| te tvadīrgheṇa kālena kṛṣṇena saha yādavāḥ| puramāsādya pārthānāṃ parāṃ prītimavāpnuvan||

Verse 21

ततो युधिष्ठिरो सजा श्रुत्वा माघवमागतम्। प्रतिग्रहार्थं कृष्णस्य यमौ प्रास्थापयत्तदा।।

tato yudhiṣṭhiro sajā śrutvā māghavamāgatam| pratigrahārthaṃ kṛṣṇasya yamau prāsthāpayattadā||

Verse 22

ताभ्यां प्रतिगृहीतं तु वृष्णिचक्रं महर्द्धिमत्। विवेश खाण्डवप्रस्थं पताकाध्वजशोभितम्।।

tābhyāṃ pratigṛhītaṃ tu vṛṣṇicakraṃ maharddhimat| viveśa khāṇḍavaprasthaṃ patākādhvajaśobhitam||

Verse 23

संमृष्टसिक्तपन्थानं पुष्पप्रकरशोभितम्। चन्दनस्य रसैः शीतैः पुम्यगन्धैर्निषेवितम्।।

saṃmṛṣṭasiktapanthānaṃ puṣpaprakaraśobhitam| candanasya rasaiḥ śītaiḥ pumyagandhairniṣevitam||

Verse 24

दह्यताऽगुरुणा चैव देशे देशे सुगन्धिना। हृष्टपुष्टजनाकीर्णं वणिग्भिरुपशोभितम्।।

dahyatā'guruṇā caiva deśe deśe sugandhinā| hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇaṃ vaṇigbhirupaśobhitam||

Verse 25

प्रतिपेदे महाबाहुः सह रामेण केशवः। वृष्ण्यन्धकैस्तथा भोजैः समेतः पुरुषोत्तमः।।

pratipede mahābāhuḥ saha rāmeṇa keśavaḥ| vṛṣṇyandhakaistathā bhojaiḥ sametaḥ puruṣottamaḥ||

Verse 26

संपूज्यमानः पौरैश्च ब्राह्मणैश्च सहस्रशः। विवेश भवनं राज्ञः पुरन्दरगृहोपमम्।।

saṃpūjyamānaḥ pauraiśca brāhmaṇaiśca sahasraśaḥ| viveśa bhavanaṃ rājñaḥ purandaragṛhopamam||

Verse 27

युधिष्ठिरस्तु रामेण समागच्छद्यथाविधि। मूर्ध्नि केशवमाघ्राय बाहुभ्यां परिषस्वजे।।

yudhiṣṭhirastu rāmeṇa samāgacchadyathāvidhi| mūrdhni keśavamāghrāya bāhubhyāṃ pariṣasvaje||

Verse 28

तं प्रीयमाणो गोविन्दो विनयेनाभिपूजयन्। भीमं च पुरुषव्याघ्रं विधिवत्प्रत्यपूजयत्।।

taṃ prīyamāṇo govindo vinayenābhipūjayan| bhīmaṃ ca puruṣavyāghraṃ vidhivatpratyapūjayat||

Verse 29

तांश्च वृष्ण्यन्धकश्रेष्ठान्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। प्रतिजग्राह सत्कारैर्यथाविधि यथागतम्।।

tāṃśca vṛṣṇyandhakaśreṣṭhānkuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| pratijagrāha satkārairyathāvidhi yathāgatam||

Verse 30

गुरुवत्पूजयामास कांश्चित्कांश्चिद्वयस्यवत्। कांश्चिदभ्यवदत्प्रेम्णा कैश्चिदप्यभिवादितः।।

guruvatpūjayāmāsa kāṃścitkāṃścidvayasyavat| kāṃścidabhyavadatpremṇā kaiścidapyabhivāditaḥ||

Verse 31

ततः पृथा च पार्थाश्च मुदिताः कृष्णया सह। पुण्डरीकाक्षमासाद्य बभूवुर्मुदितेन्द्रियाः।।

tataḥ pṛthā ca pārthāśca muditāḥ kṛṣṇayā saha| puṇḍarīkākṣamāsādya babhūvurmuditendriyāḥ||

Verse 32

हर्षादभिगतौ दृष्ट्वा संकर्षणजनार्दनौ। बन्धुमन्तं पृथा पार्थं युधिष्ठिरममन्यत।।

harṣādabhigatau dṛṣṭvā saṃkarṣaṇajanārdanau| bandhumantaṃ pṛthā pārthaṃ yudhiṣṭhiramamanyata||

Verse 33

ततः सङ्कर्षणाक्रूरावप्रमेयावदीनवत्। भद्रवत्यै सुभद्रायै धनौघमुपजह्रतुः।।

tataḥ saṅkarṣaṇākrūrāvaprameyāvadīnavat| bhadravatyai subhadrāyai dhanaughamupajahratuḥ||

Verse 34

प्रवालानि च हाराणि भूषणानि सहस्रशः। कुथास्तरपरिस्तोमान्व्याघ्राजिनपुरस्कृतान्।।

pravālāni ca hārāṇi bhūṣaṇāni sahasraśaḥ| kuthāstaraparistomānvyāghrājinapuraskṛtān||

Verse 35

विविधैश्चैव रंत्नौगैर्दीप्तप्रभमजायत। शयनासनयानैश्च युधिष्ठिरनिवेशनम्।।

vividhaiścaiva raṃtnaugairdīptaprabhamajāyata| śayanāsanayānaiśca yudhiṣṭhiraniveśanam||

Verse 36

ततः प्रीतिकरो यूनां विवाहपरमोत्सवः। भद्रवत्यै सुभद्रायै सप्तरात्रमवर्तत।।

tataḥ prītikaro yūnāṃ vivāhaparamotsavaḥ| bhadravatyai subhadrāyai saptarātramavartata||

Verse 37

तेषां ददौ हृषीकेशो जन्यार्थे धनमुत्तमम्। हरणं वै सुभद्राया ज्ञातिदेयं महायशाः।।

teṣāṃ dadau hṛṣīkeśo janyārthe dhanamuttamam| haraṇaṃ vai subhadrāyā jñātideyaṃ mahāyaśāḥ||

Verse 38

रथानां काञ्चनाङ्गानां किङ्किणीजालमालिनाम्। चतुर्युजामुपेतानां सूतैः कुशलशिक्षितैः।।

rathānāṃ kāñcanāṅgānāṃ kiṅkiṇījālamālinām| caturyujāmupetānāṃ sūtaiḥ kuśalaśikṣitaiḥ||

Verse 39

सहस्रं प्रददौ कृष्मो गवामयुतमेव च। श्रीमान्माथुरदेश्यानां दोग्ध्रीणां पुण्यवर्चसाम्।।

sahasraṃ pradadau kṛṣmo gavāmayutameva ca| śrīmānmāthuradeśyānāṃ dogdhrīṇāṃ puṇyavarcasām||

Verse 40

बडवानां च शुद्धानां चन्द्रांशुसमवर्चसाम्। ददौ जनार्दनः प्रीत्या सहस्रं हेमभूषितम्।।

baḍavānāṃ ca śuddhānāṃ candrāṃśusamavarcasām| dadau janārdanaḥ prītyā sahasraṃ hemabhūṣitam||

Verse 41

तथैवाश्वतरीणां च दान्तानां वातरंहसाम्। शतान्यञ्जनकेशीनां श्वेतानां पञ्चपञ्च च।।

tathaivāśvatarīṇāṃ ca dāntānāṃ vātaraṃhasām| śatānyañjanakeśīnāṃ śvetānāṃ pañcapañca ca||

Verse 42

स्नानपानोत्सवे चैव प्रयुक्तं वयसान्वितम्। स्त्रीणां सहस्रं गौरीणां सुवेषाणां सुवर्चसाम्।।

snānapānotsave caiva prayuktaṃ vayasānvitam| strīṇāṃ sahasraṃ gaurīṇāṃ suveṣāṇāṃ suvarcasām||

Verse 43

सुवर्णशतकण्ठीनामरोमाणां स्वलङ्कृताम्। परिचर्यासु दक्षाणां प्रददौ पुष्करेक्षणः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि हरणाहरणपर्वणि सप्तचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 247 ।। ।। समाप्तं च हरणाहरणपर्व ।।

suvarṇaśatakaṇṭhīnāmaromāṇāṃ svalaṅkṛtām| paricaryāsu dakṣāṇāṃ pradadau puṣkarekṣaṇaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi haraṇāharaṇaparvaṇi saptacatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 247 || || samāptaṃ ca haraṇāharaṇaparva ||

Verse 44

पृष्ठ्यानामपि चाश्वानां बाह्लिकानां जनार्दनः। ददौ शतसहस्राख्यं कन्याधनमनुत्तमम्।।

pṛṣṭhyānāmapi cāśvānāṃ bāhlikānāṃ janārdanaḥ| dadau śatasahasrākhyaṃ kanyādhanamanuttamam||

Verse 45

कृताकृतस्य मुख्यस्य कनकस्याग्निवर्चसः। मनुष्यभारान्दाशार्हो ददौ दश जनार्दनः।।

kṛtākṛtasya mukhyasya kanakasyāgnivarcasaḥ| manuṣyabhārāndāśārho dadau daśa janārdanaḥ||

Verse 46

गजानां तु प्रभिन्नानां त्रिधा प्रस्रवतां मदम्। गिरिकूटनिकाशानां समरेष्वनिवर्तिनाम्।।

gajānāṃ tu prabhinnānāṃ tridhā prasravatāṃ madam| girikūṭanikāśānāṃ samareṣvanivartinām||

Verse 47

क्लृप्तानां पटुघण्टानां चारूणां हेममालिनाम्। हस्त्यारोहैरुपेतानां सहस्रं साहसप्रियः।।

klṛptānāṃ paṭughaṇṭānāṃ cārūṇāṃ hemamālinām| hastyārohairupetānāṃ sahasraṃ sāhasapriyaḥ||

Verse 48

रामः पाणिग्रहणिकं ददौ पार्थाय लाङ्गली। प्रीयमाणो हलधरः संबन्धं प्रति मानयन्।।

rāmaḥ pāṇigrahaṇikaṃ dadau pārthāya lāṅgalī| prīyamāṇo haladharaḥ saṃbandhaṃ prati mānayan||

Verse 49

स महाधनरत्नौघो वस्त्रकम्बलफेनवान्। महागजमहाग्राहः पताकाशैवलाकुलः।।

sa mahādhanaratnaugho vastrakambalaphenavān| mahāgajamahāgrāhaḥ patākāśaivalākulaḥ||

Verse 50

पाण्डुसागरमाविद्धः प्रविवेश महाधनः। पूर्णमापूरयंस्तेषां द्विषच्छोकावहोऽभवत्।।

pāṇḍusāgaramāviddhaḥ praviveśa mahādhanaḥ| pūrṇamāpūrayaṃsteṣāṃ dviṣacchokāvaho'bhavat||

Verse 51

प्रतिजग्राह तत्सर्वं धर्मराजो युधिष्टिरः। पूजयामास तांश्चैव वृष्ण्यन्धकमहारथान्।।

pratijagrāha tatsarvaṃ dharmarājo yudhiṣṭiraḥ| pūjayāmāsa tāṃścaiva vṛṣṇyandhakamahārathān||

Verse 52

ते समेता महात्मानः कुरुवृष्ण्यन्धकोत्तमाः। विजह्रुरमरावासे नराः सुकृतिनो यथा।।

te sametā mahātmānaḥ kuruvṛṣṇyandhakottamāḥ| vijahruramarāvāse narāḥ sukṛtino yathā||

Verse 53

तत्रतत्र महानादैरुत्कृष्टतलनादितैः। यथायोगं यथाप्रीति विजह्रुः कुरुवृष्णयः।।

tatratatra mahānādairutkṛṣṭatalanāditaiḥ| yathāyogaṃ yathāprīti vijahruḥ kuruvṛṣṇayaḥ||

Verse 54

एवमुत्तमवीर्यास्ते विहृत्य दिवसान्बहून्। पूजिताः कुरुभिर्जग्मुः पुनर्द्वारवतीं प्रति।।

evamuttamavīryāste vihṛtya divasānbahūn| pūjitāḥ kurubhirjagmuḥ punardvāravatīṃ prati||

Verse 55

रामं पुरुस्कृत्य ययुर्वृष्म्यन्धकमहारथाः। रत्नान्यादाय शुभ्राणि दत्तानि कुरुसत्तमैः।।

rāmaṃ puruskṛtya yayurvṛṣmyandhakamahārathāḥ| ratnānyādāya śubhrāṇi dattāni kurusattamaiḥ||

Verse 56

रामः सुभद्रां संपूज्य परिष्वज्य स्वसां तदा। न्यासेति द्रौपदीमुक्त्वा परिधाय महाबलः।।

rāmaḥ subhadrāṃ saṃpūjya pariṣvajya svasāṃ tadā| nyāseti draupadīmuktvā paridhāya mahābalaḥ||

Verse 57

पितृष्वसायाश्चरणावभिवाद्य ययौ तदा। तस्मिन्काले पृथा प्रीता पूजयामास तं तथा।।

pitṛṣvasāyāścaraṇāvabhivādya yayau tadā| tasminkāle pṛthā prītā pūjayāmāsa taṃ tathā||

Verse 58

स वृष्णिवीरः पार्थैश्च पौरैश्च परमार्चितः। ययौ द्वारवतीं रामो वृष्णिभिः सह संयुतः।।

sa vṛṣṇivīraḥ pārthaiśca pauraiśca paramārcitaḥ| yayau dvāravatīṃ rāmo vṛṣṇibhiḥ saha saṃyutaḥ||

Verse 59

वासुदेवस्तु पार्थेन तत्रैव सह भारत। चतुस्त्रिंशदहोरात्रं रममाणो महाबलः। उवास नगरे रम्ये शक्रप्रस्थे महात्मना।।

vāsudevastu pārthena tatraiva saha bhārata| catustriṃśadahorātraṃ ramamāṇo mahābalaḥ| uvāsa nagare ramye śakraprasthe mahātmanā||

Verse 60

व्यचरद्यमुनातीरे मृगयां स महायशाः। मृगान्विध्यन्वराहांश्च रेमे सार्धं किरीटिना।।

vyacaradyamunātīre mṛgayāṃ sa mahāyaśāḥ| mṛgānvidhyanvarāhāṃśca reme sārdhaṃ kirīṭinā||

Verse 61

ततः सुभद्रा सौभद्रं केशवस्य प्रिया स्वसा। जयन्तमिव पौलोमी ख्यातिमन्तमजीजनत्।।

tataḥ subhadrā saubhadraṃ keśavasya priyā svasā| jayantamiva paulomī khyātimantamajījanat||

Verse 62

दीर्घबाहुं महोरस्कं वृषभाक्षमरिन्दमम्। सुभद्रा सुषुवे वीरमभिमन्युं नरर्षभम्।।

dīrghabāhuṃ mahoraskaṃ vṛṣabhākṣamarindamam| subhadrā suṣuve vīramabhimanyuṃ nararṣabham||

Verse 63

अभीश्च मन्युमांश्चैव ततस्तमरिमर्दनम्। अभिमन्युरिति प्राहुरार्जुनिं पुरुषर्षभम्।।

abhīśca manyumāṃścaiva tatastamarimardanam| abhimanyuriti prāhurārjuniṃ puruṣarṣabham||

Verse 64

स सात्वत्यामतिरथः संबभूव धनञ्जयात्। मखे निर्मथनेनेव शमीगर्भाद्धुताशनः।।

sa sātvatyāmatirathaḥ saṃbabhūva dhanañjayāt| makhe nirmathaneneva śamīgarbhāddhutāśanaḥ||

Verse 65

यस्मिञ्जाते महातेजाः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अयुतं गा द्विजातिभ्यः प्रादान्निष्कांश्च भारत।।

yasmiñjāte mahātejāḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| ayutaṃ gā dvijātibhyaḥ prādānniṣkāṃśca bhārata||

Verse 66

दयितो वासुदेवस्य बाल्यात्प्रभृति चाभवत्। पितॄणां चैव सर्वेषां प्रजानामिव चन्द्रमाः।।

dayito vāsudevasya bālyātprabhṛti cābhavat| pitṝṇāṃ caiva sarveṣāṃ prajānāmiva candramāḥ||

Verse 67

जन्मप्रभृति कृष्णश्च चक्रे तस्य क्रियाः शुभाः। स चापि ववृधे बालः शुक्लपक्षे यथा शशी।।

janmaprabhṛti kṛṣṇaśca cakre tasya kriyāḥ śubhāḥ| sa cāpi vavṛdhe bālaḥ śuklapakṣe yathā śaśī||

Verse 68

चतुष्पादं दशविधं धनुर्वेदमरिन्दमः। अर्जुनाद्वेद वेदज्ञः सकलं दिव्यमानुषम्।।

catuṣpādaṃ daśavidhaṃ dhanurvedamarindamaḥ| arjunādveda vedajñaḥ sakalaṃ divyamānuṣam||

Verse 69

विज्ञानेष्वपि चास्त्राणां सौष्ठवे च महाबलः। क्रियास्वपि च सर्वासु विशेषानभ्यशिक्षयत्।।

vijñāneṣvapi cāstrāṇāṃ sauṣṭhave ca mahābalaḥ| kriyāsvapi ca sarvāsu viśeṣānabhyaśikṣayat||

Verse 70

आगमे च प्रयोगे च चक्रे तुल्यमिवात्मना। तुतोष पुत्रं सौभद्रं प्रेक्षमाणो धनञ्जयः।।

āgame ca prayoge ca cakre tulyamivātmanā| tutoṣa putraṃ saubhadraṃ prekṣamāṇo dhanañjayaḥ||

Verse 71

सर्वसंहननोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम्। दुर्धर्षमृषभस्कन्धं व्यात्ताननमिवोरगम्।।

sarvasaṃhananopetaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam| durdharṣamṛṣabhaskandhaṃ vyāttānanamivoragam||

Verse 72

सिंहदर्पं महेष्वासं मत्तमातङ्गविक्रमम्। मेघदुन्दुभिनिर्घोषं पूर्णचन्द्रनिभाननम्।।

siṃhadarpaṃ maheṣvāsaṃ mattamātaṅgavikramam| meghadundubhinirghoṣaṃ pūrṇacandranibhānanam||

Verse 73

कृष्णस्य सदृशं शौर्ये वीर्ये रूपे तथाऽऽकृतौ। ददर्श पुत्रं बीभत्सुर्मघवानिव तं यथा।।

kṛṣṇasya sadṛśaṃ śaurye vīrye rūpe tathā''kṛtau| dadarśa putraṃ bībhatsurmaghavāniva taṃ yathā||

Verse 74

पाञ्चाल्यपि तु पञ्चभ्यः पतिभ्यः शुभलक्षणा। लेभे पञ्च सुतान्वीराञ्श्रेष्ठान्पञ्चाचलानिव।। अरोगाणां स्वलङ्कृतां इति ख. पाठः।।

pāñcālyapi tu pañcabhyaḥ patibhyaḥ śubhalakṣaṇā| lebhe pañca sutānvīrāñśreṣṭhānpañcācalāniva|| arogāṇāṃ svalaṅkṛtāṃ iti kha. pāṭhaḥ||

Verse 75

युधिष्ठिरात्प्रतिविन्ध्यं सुतसोमं वृकोदरात्। अर्जुनाच्छ्रुतकर्माणं शतानीकं च नाकुलिम्।।

yudhiṣṭhirātprativindhyaṃ sutasomaṃ vṛkodarāt| arjunācchrutakarmāṇaṃ śatānīkaṃ ca nākulim||

Verse 76

सहदेवाच्छ्रुतसेनमेतान्पञ्च महारथान्। पाञ्चाली सुषुवे वीरानादित्यानदितिर्यथा।।

sahadevācchrutasenametānpañca mahārathān| pāñcālī suṣuve vīrānādityānaditiryathā||

Verse 77

शास्त्रतः प्रतिविन्ध्यन्तमूचुर्विप्रायुधिष्ठिरम्। परप्रहरणज्ञाने प्रतिविन्ध्यो भत्वयम्।। धरा पञ्च गणानिव। इति ङ पाठः।।

śāstrataḥ prativindhyantamūcurviprāyudhiṣṭhiram| parapraharaṇajñāne prativindhyo bhatvayam|| dharā pañca gaṇāniva| iti ṅa pāṭhaḥ||

Verse 78

सुतेसोमसहस्रे तु सोमार्कसमतेजसम्। सुतसोमं महेष्वासं सुषुवे भीमसेनतः।।

sutesomasahasre tu somārkasamatejasam| sutasomaṃ maheṣvāsaṃ suṣuve bhīmasenataḥ||

Verse 79

श्रुतं कर्म महत्कृत्वा निवृत्तेन किरीटिना। जातः पुत्रस्तथेत्येवं श्रुतकर्मा ततोऽभवत्।।

śrutaṃ karma mahatkṛtvā nivṛttena kirīṭinā| jātaḥ putrastathetyevaṃ śrutakarmā tato'bhavat||

Verse 80

शतानीकस्य राजर्षेः कौरव्यस्य महात्मनः। चक्रे पुत्रं सनामानं नकुलः कीर्तिवर्धनम्।।

śatānīkasya rājarṣeḥ kauravyasya mahātmanaḥ| cakre putraṃ sanāmānaṃ nakulaḥ kīrtivardhanam||

Verse 81

ततस्त्वजीजनत्कृष्णा नक्षत्रे वह्निदैवते। सहदेवात्सुतं तस्माच्छ्रुतसेनेति तं विदुः।।

tatastvajījanatkṛṣṇā nakṣatre vahnidaivate| sahadevātsutaṃ tasmācchrutaseneti taṃ viduḥ||

Verse 82

एकवर्षान्तरास्त्वेते द्रौपदेया यशस्विनः। अन्वजायन्त राजेन्द्र परस्परहितैषिणः।।

ekavarṣāntarāstvete draupadeyā yaśasvinaḥ| anvajāyanta rājendra parasparahitaiṣiṇaḥ||

Verse 83

जातकर्माण्यानुपूर्व्याच्चूडोपनयनानि च। चकार विधिवद्धौम्यस्तेषां भरतसत्तम।।

jātakarmāṇyānupūrvyāccūḍopanayanāni ca| cakāra vidhivaddhaumyasteṣāṃ bharatasattama||

Verse 84

कृत्वा च वेदाध्ययनं ततः सुचरितव्रताः। जगृहुः सर्वमिष्वस्त्रमर्जुनाद्दिव्यमानुषम्।।

kṛtvā ca vedādhyayanaṃ tataḥ sucaritavratāḥ| jagṛhuḥ sarvamiṣvastramarjunāddivyamānuṣam||

Verse 85

दिव्यगर्भोपमैः पुत्रैर्व्यूढोरस्कैर्महारथैः। अन्विता राजशार्दूल पाण्डवा मुदमाप्नुवन्।।

divyagarbhopamaiḥ putrairvyūḍhoraskairmahārathaiḥ| anvitā rājaśārdūla pāṇḍavā mudamāpnuvan||