Adhyaya 245

Verse 1

कृष्णेन बलरामसान्त्वनम्।। 1 ।। अर्जुनंप्रत्यानेतुं यादवानां गमनम्।। 2 ।। विपृथुवाक्यादुर्जनं दूरगतं ज्ञात्वा तेषां प्रतिनिवर्तनम्।। 3 ।। सुभद्रया सह अर्जुनस्य खाण्डवप्रस्थगमनम्।। 4 ।। वैशंपायन उवाच। उक्तवन्तो यथावीर्यमसकृत्सर्ववृष्णयः। ततोऽब्रवीद्वासुदेवो वाक्यं धर्मार्थसंयुतम्।।

kṛṣṇena balarāmasāntvanam|| 1 || arjunaṃpratyānetuṃ yādavānāṃ gamanam|| 2 || vipṛthuvākyādurjanaṃ dūragataṃ jñātvā teṣāṃ pratinivartanam|| 3 || subhadrayā saha arjunasya khāṇḍavaprasthagamanam|| 4 || vaiśaṃpāyana uvāca| uktavanto yathāvīryamasakṛtsarvavṛṣṇayaḥ| tato'bravīdvāsudevo vākyaṃ dharmārthasaṃyutam||

Verse 2

मयोक्तं न श्रुतं पूर्वं सहितैः सर्वयादवैः। अतिक्रान्तमतिक्रान्तं न निवर्तेत कर्हिचित्। शृणुध्वं सहिताः सर्वे मम वाक्यं सहेतुकम्।।

mayoktaṃ na śrutaṃ pūrvaṃ sahitaiḥ sarvayādavaiḥ| atikrāntamatikrāntaṃ na nivarteta karhicit| śṛṇudhvaṃ sahitāḥ sarve mama vākyaṃ sahetukam||

Verse 3

नावमानं कुलस्यास्य गुडाकेशः प्रयुक्तवान्। संमानोऽभ्यधिकस्तेन प्रयुक्तोऽयं न संशयः।।

nāvamānaṃ kulasyāsya guḍākeśaḥ prayuktavān| saṃmāno'bhyadhikastena prayukto'yaṃ na saṃśayaḥ||

Verse 4

अर्थलुब्धान्न वः पार्थो मन्यते सात्वतान्सदा। स्वयंवरमनाधृष्यं मन्यते चापि पाण्डवः।।

arthalubdhānna vaḥ pārtho manyate sātvatānsadā| svayaṃvaramanādhṛṣyaṃ manyate cāpi pāṇḍavaḥ||

Verse 5

प्रदानमपि कन्यायाः पशुवत्को नु मन्यते। विक्रयं चाप्यपत्यस्य कः कुर्यात्पुरुषो भुवि।।

pradānamapi kanyāyāḥ paśuvatko nu manyate| vikrayaṃ cāpyapatyasya kaḥ kuryātpuruṣo bhuvi||

Verse 6

एतान्दोषांस्तु कौन्तेयो दृष्टवानिति मे मतिः। क्षत्रियाणां तु वीर्येण प्रशस्तं हरणं बलात्। अतः प्रसह्य हृतवान्कन्यां धर्मेण पाण्डवः।।

etāndoṣāṃstu kaunteyo dṛṣṭavāniti me matiḥ| kṣatriyāṇāṃ tu vīryeṇa praśastaṃ haraṇaṃ balāt| ataḥ prasahya hṛtavānkanyāṃ dharmeṇa pāṇḍavaḥ||

Verse 7

उचितश्चैव संबन्धः सुभद्रा च शयस्विनी। एष चापीदृशः पार्थः प्रसह्य हृतवानतः।।

ucitaścaiva saṃbandhaḥ subhadrā ca śayasvinī| eṣa cāpīdṛśaḥ pārthaḥ prasahya hṛtavānataḥ||

Verse 8

भरतस्यान्वये जातं शान्तनोश्च यशस्विनः। कुन्तिभोजात्माजापुत्रं का बुभूषेत नार्जुनम्।।

bharatasyānvaye jātaṃ śāntanośca yaśasvinaḥ| kuntibhojātmājāputraṃ kā bubhūṣeta nārjunam||

Verse 9

न तं पश्यामि यः पार्थं विजयेत रणे बलात्। वर्जयित्वा विरूपाक्षं भगनेत्रहरं हरम्।।

na taṃ paśyāmi yaḥ pārthaṃ vijayeta raṇe balāt| varjayitvā virūpākṣaṃ bhaganetraharaṃ haram||

Verse 10

अपि सर्वेषु लोकेषु सेन्द्ररुद्रेषु मारिष। स च नाम रथस्तादृङ्मदीयास्ते च वाजिनः।।

api sarveṣu lokeṣu sendrarudreṣu māriṣa| sa ca nāma rathastādṛṅmadīyāste ca vājinaḥ||

Verse 11

मम शस्त्रं विशेषेण तूणौ चाक्षयसायकौ। योद्धा पार्थश्च शीघ्रास्त्रः को नु तेन समो भवेत्। तमभिद्रुत्य सान्त्वेन परमेण धनञ्जयम्।।

mama śastraṃ viśeṣeṇa tūṇau cākṣayasāyakau| yoddhā pārthaśca śīghrāstraḥ ko nu tena samo bhavet| tamabhidrutya sāntvena parameṇa dhanañjayam||

Verse 12

निवर्तयत संहृष्टा ममैषा परमा मतिः। यदि निर्जित्य वः पार्थो बलाद्गच्छेत्स्वकं पुरं।।

nivartayata saṃhṛṣṭā mamaiṣā paramā matiḥ| yadi nirjitya vaḥ pārtho balādgacchetsvakaṃ puraṃ||

Verse 13

प्रणश्येद्वो यशः सद्यो न तु सान्त्वे पराजयः। पितृष्वसायाः पुत्रो मे संबन्धं नार्हति द्विषाम्। तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य तथा कर्तुं जनाधिप।।

praṇaśyedvo yaśaḥ sadyo na tu sāntve parājayaḥ| pitṛṣvasāyāḥ putro me saṃbandhaṃ nārhati dviṣām| tacchrutvā vāsudevasya tathā kartuṃ janādhipa||

Verse 14

उद्योगं कृतवन्तस्ते भेरीं सन्नाद्य यादवाः। अर्जुनस्तु तदा श्रुत्वा भेरीसन्नादनं महत्।।

udyogaṃ kṛtavantaste bherīṃ sannādya yādavāḥ| arjunastu tadā śrutvā bherīsannādanaṃ mahat||

Verse 15

कौन्तेयस्त्वरमाणस्तु सुभद्रामभ्यभाषत। आयान्ति वृष्णयः सर्वे ससुहृज्जनबान्धवाः।।

kaunteyastvaramāṇastu subhadrāmabhyabhāṣata| āyānti vṛṣṇayaḥ sarve sasuhṛjjanabāndhavāḥ||

Verse 16

त्वदर्थं योद्धुकामास्ते मदरक्तान्तलोचनाः। प्रमत्तानशुचीन्मूढान्सुरामत्तान्नराधमान्।।

tvadarthaṃ yoddhukāmāste madaraktāntalocanāḥ| pramattānaśucīnmūḍhānsurāmattānnarādhamān||

Verse 17

वमनं पानशीलांस्तान्करिष्यामि शरोत्तमैः। उताहो वा मदोन्मत्तान्नयिष्यामि यमक्षयम्।।

vamanaṃ pānaśīlāṃstānkariṣyāmi śarottamaiḥ| utāho vā madonmattānnayiṣyāmi yamakṣayam||

Verse 18

एवमुक्त्वा प्रियां पार्थो न्यवर्तत महाबलः। निवर्तमानं दृष्ट्वैव सुभद्रा त्रस्ततां गता।।

evamuktvā priyāṃ pārtho nyavartata mahābalaḥ| nivartamānaṃ dṛṣṭvaiva subhadrā trastatāṃ gatā||

Verse 19

एवं मा वद पार्थेति पादयोः पतिता तदा। सुभद्रा तु कलिर्जाता वृष्णीनां निधाय च।।

evaṃ mā vada pārtheti pādayoḥ patitā tadā| subhadrā tu kalirjātā vṛṣṇīnāṃ nidhāya ca||

Verse 20

एवं ब्रुवन्तः पौरास्ते ह्यपवादरताः प्रभो। मम शोकं वर्धयन्ति तस्मान्नाशं न चिन्तये। परिवादभयान्मुक्ता त्वत्प्रसादाद्भवाम्यहम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि हरणाहरणपर्वणि पञ्चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 245 ।।

evaṃ bruvantaḥ paurāste hyapavādaratāḥ prabho| mama śokaṃ vardhayanti tasmānnāśaṃ na cintaye| parivādabhayānmuktā tvatprasādādbhavāmyaham|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi haraṇāharaṇaparvaṇi pañcatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 245 ||

Verse 21

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्ततः पार्थः प्रियया भद्रया तदा। गमनाय मतिं चक्रे पार्थः सत्यपराक्रमः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastataḥ pārthaḥ priyayā bhadrayā tadā| gamanāya matiṃ cakre pārthaḥ satyaparākramaḥ||

Verse 22

स्तितपूर्वं तदाऽऽभाष्य परिष्वज्य प्रियां तदा। उत्थाप्य च पुनः पार्थो याहि याहीति चाब्रवीत्।।

stitapūrvaṃ tadā''bhāṣya pariṣvajya priyāṃ tadā| utthāpya ca punaḥ pārtho yāhi yāhīti cābravīt||

Verse 23

ततः सुभद्रा त्वरिता रश्मीन्संगृह्य पाणिना। चोदयामास जवनाञ्शीग्रमश्वान्कृतत्वरा।।

tataḥ subhadrā tvaritā raśmīnsaṃgṛhya pāṇinā| codayāmāsa javanāñśīgramaśvānkṛtatvarā||

Verse 24

ततस्तु कृतसन्नाहा वृष्णिवीराः समाहिताः। प्रत्यानयार्थं पार्थस्य जवनैस्तुरगोत्तमैः।।

tatastu kṛtasannāhā vṛṣṇivīrāḥ samāhitāḥ| pratyānayārthaṃ pārthasya javanaisturagottamaiḥ||

Verse 25

राजमार्गमनुप्राप्ता दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रमम्। प्रासादपङ्क्तिस्तम्भेषु वेदिकासु ध्वजेषु च।।

rājamārgamanuprāptā dṛṣṭvā pārthasya vikramam| prāsādapaṅktistambheṣu vedikāsu dhvajeṣu ca||

Verse 26

अर्जुनस्य शरान्दृष्ट्वा विस्मयं परमं गताः। केशवस्य वचस्तथ्यं मन्यमानास्तु यादवाः।।

arjunasya śarāndṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ| keśavasya vacastathyaṃ manyamānāstu yādavāḥ||

Verse 27

अतीत्य तं रैवतकं श्रुत्वा तु विपृथोर्वचः। अर्जुनेन कृतं श्रुत्वा गन्तुकामास्तु वृष्णयः।।

atītya taṃ raivatakaṃ śrutvā tu vipṛthorvacaḥ| arjunena kṛtaṃ śrutvā gantukāmāstu vṛṣṇayaḥ||

Verse 28

श्रुत्वा दीर्घं गतं पार्थं न्यवर्तन्त महारथाः। पुरोद्यानमतिक्रम्य विशालं च गिरिव्रजम्।।

śrutvā dīrghaṃ gataṃ pārthaṃ nyavartanta mahārathāḥ| purodyānamatikramya viśālaṃ ca girivrajam||

Verse 29

सानुमुज्जयिनीं चैव वनान्युपवनानि च। पुण्येष्वानर्तराष्ट्रेषु वापीपद्मसरांसि च।।

sānumujjayinīṃ caiva vanānyupavanāni ca| puṇyeṣvānartarāṣṭreṣu vāpīpadmasarāṃsi ca||

Verse 30

प्राप्य धेनुमतीतीर्थमश्वरोधसरः प्रति। प्रेक्षावर्तं ततः शैलमम्बुदं च नगोत्तमम्।।

prāpya dhenumatītīrthamaśvarodhasaraḥ prati| prekṣāvartaṃ tataḥ śailamambudaṃ ca nagottamam||

Verse 31

आराच्छृङ्गमथासाद्य तीर्णः करवतीं नदीम्। प्राप्य साल्वेयराष्ट्राणि निषधानप्यतीत्य च।।

ārācchṛṅgamathāsādya tīrṇaḥ karavatīṃ nadīm| prāpya sālveyarāṣṭrāṇi niṣadhānapyatītya ca||

Verse 32

देवापृथुपुरं पश्यन् सर्वतः सुसमाहितः। तमतीत्य महाबाहुर्देवारण्यमपश्यत।।

devāpṛthupuraṃ paśyan sarvataḥ susamāhitaḥ| tamatītya mahābāhurdevāraṇyamapaśyata||

Verse 33

पूजयामासुरायान्तं देवारण्ये महर्षयः। स वनानि नदीः शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च।।

pūjayāmāsurāyāntaṃ devāraṇye maharṣayaḥ| sa vanāni nadīḥ śailān giriprasravaṇāni ca||

Verse 34

अतीत्य च तदा पार्थः सुभद्रासारथिस्तदा। कौरवं विषयं प्राप्य विशोकः समपद्यत।।

atītya ca tadā pārthaḥ subhadrāsārathistadā| kauravaṃ viṣayaṃ prāpya viśokaḥ samapadyata||

Verse 35

सोदर्याणां महाबाहुः सिंहाशयमिवाशयम्। दूरादुपवनोपेतं समन्तात्सलिलावृतम्।।

sodaryāṇāṃ mahābāhuḥ siṃhāśayamivāśayam| dūrādupavanopetaṃ samantātsalilāvṛtam||

Verse 36

भद्रया मुदितो जिष्णुर्ददर्श वृजिनं पुरम्।।

bhadrayā mudito jiṣṇurdadarśa vṛjinaṃ puram||