Adhyaya 244

Verse 1

द्वारकाया बहिर्निर्गच्छतोऽर्जुनस्य विपृथुना युद्धम्।। 1 ।। विपृथुं जित्वाऽर्जुनस्य खाण्डवप्रस्थंप्रति गमनम्।। 2 ।। युद्धोद्युक्तानां यादवानां बलरामवाक्यान्निवृत्तिः।। 3 ।। बलस्य क्रोधः।। 4 ।। वैशंपायन उवाच। शासनात्पुरुषेन्द्रस्य बलेन महता बली। गिरौ रैवतके नित्यं बभूव विपृथुश्रवाः।।

dvārakāyā bahirnirgacchato'rjunasya vipṛthunā yuddham|| 1 || vipṛthuṃ jitvā'rjunasya khāṇḍavaprasthaṃprati gamanam|| 2 || yuddhodyuktānāṃ yādavānāṃ balarāmavākyānnivṛttiḥ|| 3 || balasya krodhaḥ|| 4 || vaiśaṃpāyana uvāca| śāsanātpuruṣendrasya balena mahatā balī| girau raivatake nityaṃ babhūva vipṛthuśravāḥ||

Verse 2

प्रवासे वासुदेवस्य तस्मिन्हलधरोपमः। संबभूव तदा गोप्ता पुरस्य पुरवर्धनः।।

pravāse vāsudevasya tasminhaladharopamaḥ| saṃbabhūva tadā goptā purasya puravardhanaḥ||

Verse 3

प्राप्य पाण्डवनिर्याणं निर्ययौ विपृथुश्रवाः। निशम्य पुरनिर्घोषं स्वमनीकमचोदयत्।।

prāpya pāṇḍavaniryāṇaṃ niryayau vipṛthuśravāḥ| niśamya puranirghoṣaṃ svamanīkamacodayat||

Verse 4

सोऽभिपत्य तदाध्वानं ददर्श पुरुषर्षभम्। निःसृतं द्वारकाद्वारादंशुमन्तमिवाम्बिरात्।।

so'bhipatya tadādhvānaṃ dadarśa puruṣarṣabham| niḥsṛtaṃ dvārakādvārādaṃśumantamivāmbirāt||

Verse 5

सविद्युतमिवाम्भोदं प्रेक्षतां तं धनुर्धरम्। पार्थमानर्तयोधानां विस्मयः समपद्यत।।

savidyutamivāmbhodaṃ prekṣatāṃ taṃ dhanurdharam| pārthamānartayodhānāṃ vismayaḥ samapadyata||

Verse 6

उदीर्णरथनागाश्वमनीकमभिवीक्ष्य तत्। उवाच परमप्रीता सुभद्रा भद्रभाषिणी।।

udīrṇarathanāgāśvamanīkamabhivīkṣya tat| uvāca paramaprītā subhadrā bhadrabhāṣiṇī||

Verse 7

संग्रहीतुमभिप्रायो दीर्घकालकृतो मम। युध्यमानस्य सङ्ग्रामे रथं तव नरर्षभ।।

saṃgrahītumabhiprāyo dīrghakālakṛto mama| yudhyamānasya saṅgrāme rathaṃ tava nararṣabha||

Verse 8

ओजस्तेजोद्युतिबलैरन्वितस्य महात्मनः। पार्थ ते सारथित्वेन भविता शिक्षितास्म्यहम्।।

ojastejodyutibalairanvitasya mahātmanaḥ| pārtha te sārathitvena bhavitā śikṣitāsmyaham||

Verse 9

एवमुक्तः प्रियां प्रीतः प्रत्युवाच नरर्षभः। चोदयाश्वानसंसक्तान्विश्तु विपृथोर्बलम्।।

evamuktaḥ priyāṃ prītaḥ pratyuvāca nararṣabhaḥ| codayāśvānasaṃsaktānviśtu vipṛthorbalam||

Verse 10

बहुभिर्युध्यमानस्य तावकान्विजिघांसतः। पश्य बाहुबलं भद्रे शरान्विक्षिपतो मम।।

bahubhiryudhyamānasya tāvakānvijighāṃsataḥ| paśya bāhubalaṃ bhadre śarānvikṣipato mama||

Verse 11

वैशंपायन उवाच। एवमुक्ता तदा भद्रा पार्थेन भरतर्षभ। चुचोद साश्वान्संहृष्टा ते ततो विविशुर्बलम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktā tadā bhadrā pārthena bharatarṣabha| cucoda sāśvānsaṃhṛṣṭā te tato viviśurbalam||

Verse 12

तदाहतमहावाद्यं समुदग्रध्वजायुतम्। अनीकं विपृथोर्हृष्टं पार्थमेवान्ववर्तत।।

tadāhatamahāvādyaṃ samudagradhvajāyutam| anīkaṃ vipṛthorhṛṣṭaṃ pārthamevānvavartata||

Verse 13

रथैर्बहुविधाकारैः सदश्वैश्च महाजवैः। किरन्तः शरवर्षाणि परिवव्रुर्धनञ्जयम्।।

rathairbahuvidhākāraiḥ sadaśvaiśca mahājavaiḥ| kirantaḥ śaravarṣāṇi parivavrurdhanañjayam||

Verse 14

तेषामस्त्राणि संवार्य दिव्यास्त्रेण महास्त्रवित्। आवृणोन्महदाकाशं शरैः परपुरञ्जयः।।

teṣāmastrāṇi saṃvārya divyāstreṇa mahāstravit| āvṛṇonmahadākāśaṃ śaraiḥ parapurañjayaḥ||

Verse 15

तेषां बाणान्महाबाहुर्मुकुटान्यङ्गदानि च। चिच्छेद निशितैर्बाणैः शरांश्चैव धनूंषि च।।

teṣāṃ bāṇānmahābāhurmukuṭānyaṅgadāni ca| ciccheda niśitairbāṇaiḥ śarāṃścaiva dhanūṃṣi ca||

Verse 16

युगानीषान्वरूथानि यन्त्राणि विविधानि च। अजिघांसन्परान्पार्थश्चिच्छेद निशितैः शरैः।।

yugānīṣānvarūthāni yantrāṇi vividhāni ca| ajighāṃsanparānpārthaściccheda niśitaiḥ śaraiḥ||

Verse 17

विधनुष्कान्विकवचान्विरथांश्च महारथान्। कृत्वा पार्थः प्रियां प्रीतः प्रेक्ष्यतामित्यदर्शयत्।।

vidhanuṣkānvikavacānvirathāṃśca mahārathān| kṛtvā pārthaḥ priyāṃ prītaḥ prekṣyatāmityadarśayat||

Verse 18

सा दृष्ट्वा महदाश्चर्यं सुभद्रा पार्थमब्रवीत्। अवाप्तार्थाऽस्मि भद्रं ते याहि पार्थ यथासुखम्।।

sā dṛṣṭvā mahadāścaryaṃ subhadrā pārthamabravīt| avāptārthā'smi bhadraṃ te yāhi pārtha yathāsukham||

Verse 19

स सक्तं पाण्डुपुत्रेण समीक्ष्य विपृथुर्बलम्। त्वरमाणोऽभिसंक्रम्य स्थीयतामित्यभाषत।।

sa saktaṃ pāṇḍuputreṇa samīkṣya vipṛthurbalam| tvaramāṇo'bhisaṃkramya sthīyatāmityabhāṣata||

Verse 20

ततः सेनापतेर्वाक्यं नात्यवर्तन्त यादवाः। सागरे मारुतोद्धूता वेलामिव महोर्मयः।।

tataḥ senāpatervākyaṃ nātyavartanta yādavāḥ| sāgare mārutoddhūtā velāmiva mahormayaḥ||

Verse 21

ततो रथवरात्तूर्णमवरुह्य नरर्षभः। अभिगम्य नरव्याघ्रं प्रहृष्टः परिषस्वजे।।

tato rathavarāttūrṇamavaruhya nararṣabhaḥ| abhigamya naravyāghraṃ prahṛṣṭaḥ pariṣasvaje||

Verse 22

सोऽब्रवीत्पार्थमासाद्य दीर्घकालमिदं तव। निवासमभिजानामि शङ्खचक्रगदाधरात्।।

so'bravītpārthamāsādya dīrghakālamidaṃ tava| nivāsamabhijānāmi śaṅkhacakragadādharāt||

Verse 23

न मेऽस्त्यविदितं किंचिद्यद्यदाचितं त्वया। सुभद्रार्थं प्रलोभेन प्रीतस्तव जनार्दनः।।

na me'styaviditaṃ kiṃcidyadyadācitaṃ tvayā| subhadrārthaṃ pralobhena prītastava janārdanaḥ||

Verse 24

प्राप्तस्य यतिलिङ्गेन वासितस्य धनञ्जय। बन्धुमानसि रामेण महेन्द्रावरजेन च।।

prāptasya yatiliṅgena vāsitasya dhanañjaya| bandhumānasi rāmeṇa mahendrāvarajena ca||

Verse 25

मामेव च सदाकाङ्क्षी मन्त्रिणं मधुसूदनः। अन्तरेण सुभद्रां च त्वां च तात धनञ्जय।।

māmeva ca sadākāṅkṣī mantriṇaṃ madhusūdanaḥ| antareṇa subhadrāṃ ca tvāṃ ca tāta dhanañjaya||

Verse 26

इमं रथवरं दिव्यं सर्वशस्त्रसमन्वितम्। इदमेवानुयात्रं च निर्दिश्य गदपूर्वजः।।

imaṃ rathavaraṃ divyaṃ sarvaśastrasamanvitam| idamevānuyātraṃ ca nirdiśya gadapūrvajaḥ||

Verse 27

अन्तर्द्वीपं तदा वीर गतो वृष्णिसुखावहः। दीर्घकालावरुद्धं त्वां संप्राप्तं प्रियया सह।।

antardvīpaṃ tadā vīra gato vṛṣṇisukhāvahaḥ| dīrghakālāvaruddhaṃ tvāṃ saṃprāptaṃ priyayā saha||

Verse 28

पश्यन्तु भ्रातरः सर्वे वज्रपाणिमिवामराः। आयाते तु दशार्हाणामृषभे शार्ङ्गधन्वनि।।

paśyantu bhrātaraḥ sarve vajrapāṇimivāmarāḥ| āyāte tu daśārhāṇāmṛṣabhe śārṅgadhanvani||

Verse 29

भद्रामनुगमिष्यन्ति रत्नानि च वसूनि च। अरिष्टं याहि पन्थानं सुखी भव धनञ्जय।।

bhadrāmanugamiṣyanti ratnāni ca vasūni ca| ariṣṭaṃ yāhi panthānaṃ sukhī bhava dhanañjaya||

Verse 30

नष्टशोकैर्विशोकस्य सुहृद्भिः संगमोऽस्तु ते।।

naṣṭaśokairviśokasya suhṛdbhiḥ saṃgamo'stu te||

Verse 31

वैशंपायन उवाच। ततो विपृथुमामन्त्र्य पार्थः प्रीतोऽभिवाद्य च। कृष्णस्य मतमास्थाय कृष्णस्य रथमास्थितः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato vipṛthumāmantrya pārthaḥ prīto'bhivādya ca| kṛṣṇasya matamāsthāya kṛṣṇasya rathamāsthitaḥ||

Verse 32

पूर्वमेव तु पार्थाय कृष्णेन विनियोजितम्। सर्वरत्नसुसंपूर्णं सर्वभोगसमन्वितम्।।

pūrvameva tu pārthāya kṛṣṇena viniyojitam| sarvaratnasusaṃpūrṇaṃ sarvabhogasamanvitam||

Verse 33

रथेन काञ्चनाङ्गेन कल्पितेन यथाविधि। शैब्यसुग्रीवयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना।।

rathena kāñcanāṅgena kalpitena yathāvidhi| śaibyasugrīvayuktena kiṅkiṇījālamālinā||

Verse 34

सर्वशस्त्रोपपन्नेन जीमूतरवनादिना। ज्वलनार्चिःप्रकाशेन द्विषतां हर्षनाशिना।।

sarvaśastropapannena jīmūtaravanādinā| jvalanārciḥprakāśena dviṣatāṃ harṣanāśinā||

Verse 35

सन्नद्धः कवची खड्गी बद्धगोधाङ्गुलित्रवान्। युक्तः सेनानुयात्रेण रथणारोप्य माधवीम्। रथेनाकाशगेनैव पययौ *स्वपुरं प्रति।।

sannaddhaḥ kavacī khaḍgī baddhagodhāṅgulitravān| yuktaḥ senānuyātreṇa rathaṇāropya mādhavīm| rathenākāśagenaiva payayau *svapuraṃ prati||

Verse 36

ह्रियमाणां तु तां दृष्ट्वा सुभद्रां सैनिका जनाः। विक्रोशन्तोऽद्रवन्सर्वे द्वारकामभितः पुरीम्।।

hriyamāṇāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā subhadrāṃ sainikā janāḥ| vikrośanto'dravansarve dvārakāmabhitaḥ purīm||

Verse 37

ते समासाद्य सहिताः सुधर्मामभितः सभाम्। सभापालस्य तत्सर्वमाचख्युः पार्थविक्रमम्।।

te samāsādya sahitāḥ sudharmāmabhitaḥ sabhām| sabhāpālasya tatsarvamācakhyuḥ pārthavikramam||

Verse 38

तेषां श्रुत्वा सभापालो भेरीं सान्नाहिकीं ततः। समाजघ्ने महाघोषां जाम्बूनदपरिष्कृताम्।।

teṣāṃ śrutvā sabhāpālo bherīṃ sānnāhikīṃ tataḥ| samājaghne mahāghoṣāṃ jāmbūnadapariṣkṛtām||

Verse 39

क्षुब्धास्तेनाथ शब्देन भोजवृष्ण्यन्धकास्तदा। अन्तर्द्वीपात्समुत्पेतुः सहसा सहितास्तदा। अन्नपानमपास्याथ समापेतुः समन्ततः।।

kṣubdhāstenātha śabdena bhojavṛṣṇyandhakāstadā| antardvīpātsamutpetuḥ sahasā sahitāstadā| annapānamapāsyātha samāpetuḥ samantataḥ||

Verse 40

तत्र जाम्बूनदाङ्गानि स्पर्ध्यास्तरणवन्ति च। मणिविद्रुमचित्राणि ज्वलिताग्निप्रभाणि च।।

tatra jāmbūnadāṅgāni spardhyāstaraṇavanti ca| maṇividrumacitrāṇi jvalitāgniprabhāṇi ca||

Verse 41

भेजिरे पुरुषव्याघ्रा वृष्ण्यन्धकमहारथाः। सिंहासनानि शतशो धिष्ण्यानीव हुताशनाः।।

bhejire puruṣavyāghrā vṛṣṇyandhakamahārathāḥ| siṃhāsanāni śataśo dhiṣṇyānīva hutāśanāḥ||

Verse 42

तेषां समुपविष्टानां देवानामिव सन्नये। आचख्यौ चेष्टितं जिष्णोः सभापालः सहानुगः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि सुभद्राहरणपर्वणि चतुश्चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 244 ।। ।। समाप्तं च सुभद्राहरणपर्व ।।

teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ devānāmiva sannaye| ācakhyau ceṣṭitaṃ jiṣṇoḥ sabhāpālaḥ sahānugaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi subhadrāharaṇaparvaṇi catuścatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 244 || || samāptaṃ ca subhadrāharaṇaparva ||

Verse 43

तच्छ्रुत्वा वृष्णिवीरास्ते मदसंरक्तलोचनाः। अमृष्यमाणाः पार्थस्य समुत्पेतुरहङ्कृताः।।

tacchrutvā vṛṣṇivīrāste madasaṃraktalocanāḥ| amṛṣyamāṇāḥ pārthasya samutpeturahaṅkṛtāḥ||

Verse 44

योजयध्वं रथानाशु प्रासानाहरतेति च। धनूंषि च महार्हाणि कवचानि बृहन्ति च।।

yojayadhvaṃ rathānāśu prāsānāharateti ca| dhanūṃṣi ca mahārhāṇi kavacāni bṛhanti ca||

Verse 45

सूतानुच्चुक्रुशुः केचिद्रथान्योजयतेति च। स्वयं च तुरगान्केचिदयुञ्जन्हेमभूषितान्।।

sūtānuccukruśuḥ kecidrathānyojayateti ca| svayaṃ ca turagānkecidayuñjanhemabhūṣitān||

Verse 46

रथेष्वानीयमानेषु कवचेषु ध्वजेषु च। अभिक्रन्दे नृवीराणां तदासीत्तुमुलं महत्।।

ratheṣvānīyamāneṣu kavaceṣu dhvajeṣu ca| abhikrande nṛvīrāṇāṃ tadāsīttumulaṃ mahat||

Verse 47

वनमाली ततः क्षीबः कैलासशिखरोपमः। नीलवासा मदोत्सिक्त इदं वचनमब्रवीत्।।

vanamālī tataḥ kṣībaḥ kailāsaśikharopamaḥ| nīlavāsā madotsikta idaṃ vacanamabravīt||

Verse 48

किमिदं कुरुथाप्रज्ञास्तूष्णींभूते जनार्दने। अस्य भावमविज्ञाय संक्रुद्धा मोघगर्जिताः।।

kimidaṃ kuruthāprajñāstūṣṇīṃbhūte janārdane| asya bhāvamavijñāya saṃkruddhā moghagarjitāḥ||

Verse 49

एष तावदभिप्रायमाख्यातु स्वं महामतिः। यदस्य रुचिरं कर्तुं तत्कुरुध्वमतन्द्रिताः।।

eṣa tāvadabhiprāyamākhyātu svaṃ mahāmatiḥ| yadasya ruciraṃ kartuṃ tatkurudhvamatandritāḥ||

Verse 50

ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा ग्राह्यरूपं हलायुधात्। तूष्णींभूतास्ततः सर्वे साधुसाध्विति चाब्रुवन्।।

tataste tadvacaḥ śrutvā grāhyarūpaṃ halāyudhāt| tūṣṇīṃbhūtāstataḥ sarve sādhusādhviti cābruvan||

Verse 51

समं वचो निशम्यैव बलदेवस्य धीमतः। पुनरेवसभामध्ये सर्वे ते समुपाविशन्।।

samaṃ vaco niśamyaiva baladevasya dhīmataḥ| punarevasabhāmadhye sarve te samupāviśan||

Verse 52

ततोऽब्रवीद्वासुदेवं वचो रामः परन्तपः। त्रैलोक्यनाथ हे कृष्ण भूतभव्यभविष्यकृत्। किमवागुपविष्टोऽसि प्रेक्षमाणो जनार्दन।।

tato'bravīdvāsudevaṃ vaco rāmaḥ parantapaḥ| trailokyanātha he kṛṣṇa bhūtabhavyabhaviṣyakṛt| kimavāgupaviṣṭo'si prekṣamāṇo janārdana||

Verse 53

सत्कृतस्त्वत्कृते पार्थः सर्वैरस्माभिरच्युत। न च सोऽर्हति तां पूजां दुर्बुद्धिः कुलपांसनः।।

satkṛtastvatkṛte pārthaḥ sarvairasmābhiracyuta| na ca so'rhati tāṃ pūjāṃ durbuddhiḥ kulapāṃsanaḥ||

Verse 54

को हि तत्रैव भुक्तावान्नं भाजनं भेत्तुमर्हति। मन्यमानः कुले जातमात्मानं पुरुषः क्वचित्।।

ko hi tatraiva bhuktāvānnaṃ bhājanaṃ bhettumarhati| manyamānaḥ kule jātamātmānaṃ puruṣaḥ kvacit||

Verse 55

इच्छन्नेव हि संबन्धं कृतं पूर्वं च मानयन्। को हि नाम भवेनार्थी साहसेन समाचरेत्।।

icchanneva hi saṃbandhaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ ca mānayan| ko hi nāma bhavenārthī sāhasena samācaret||

Verse 56

सोऽवमन्य तथाऽस्माकमनादृत्य च केशवम्। प्रसह्य हृतवानद्य सुभद्रां मृत्युमात्मनः।।

so'vamanya tathā'smākamanādṛtya ca keśavam| prasahya hṛtavānadya subhadrāṃ mṛtyumātmanaḥ||

Verse 57

कथं हि शिरसो मध्ये कृतं तेन पदं मम। मर्षयिष्यामि गोविन्द पादस्पर्शमिवोरगः।।

kathaṃ hi śiraso madhye kṛtaṃ tena padaṃ mama| marṣayiṣyāmi govinda pādasparśamivoragaḥ||

Verse 58

अद्य निष्कौरवामेकः करिष्यामि वसुन्धराम्। न हि मे मर्षणीयोऽयमर्जुनस्य व्यतिक्रमः।।

adya niṣkauravāmekaḥ kariṣyāmi vasundharām| na hi me marṣaṇīyo'yamarjunasya vyatikramaḥ||

Verse 59

तं तथा गर्जमानं तु मेघदुन्दुभिनिःस्वनम्। अन्वपद्यन्त ते सर्वे भोजवृष्ण्यन्धकास्तदा।।

taṃ tathā garjamānaṃ tu meghadundubhiniḥsvanam| anvapadyanta te sarve bhojavṛṣṇyandhakāstadā||