Adhyaya 243

Verse 1

कृष्णरथमास्थाय सुभद्रयासह अर्जुनस्य खाण्डवप्रस्थं गन्तुं यत्नः।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। वृष्म्यन्धकपुरात्तस्मादपयातुं धनञ्जयः। विनिश्चित्य तया सार्धं सुभद्रामिदमब्रवीत्।।

kṛṣṇarathamāsthāya subhadrayāsaha arjunasya khāṇḍavaprasthaṃ gantuṃ yatnaḥ|| 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| vṛṣmyandhakapurāttasmādapayātuṃ dhanañjayaḥ| viniścitya tayā sārdhaṃ subhadrāmidamabravīt||

Verse 2

द्विजानां गुणमुख्यानां यथार्हं प्रतिपादय। भोज्यैर्भक्ष्यैश्च कामैश्च स्वपुरीं प्रतियास्यताम्।।

dvijānāṃ guṇamukhyānāṃ yathārhaṃ pratipādaya| bhojyairbhakṣyaiśca kāmaiśca svapurīṃ pratiyāsyatām||

Verse 3

आत्मनश्च समुद्दिश्य महाव्रतसमापनम्। गच्छ भद्रे स्वयं तूर्णं महाराजनिवेशनम्।।

ātmanaśca samuddiśya mahāvratasamāpanam| gaccha bhadre svayaṃ tūrṇaṃ mahārājaniveśanam||

Verse 4

तेजोबलजवोपेतैः शुक्लैर्हयवरोत्तमैः। वाजिभिः शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकैः।।

tejobalajavopetaiḥ śuklairhayavarottamaiḥ| vājibhiḥ śaivyasugrīvameghapuṣpabalāhakaiḥ||

Verse 5

युक्तं रथवरं तूर्णमिहानय सुसत्कृतम्। व्रतार्थमिति भाषित्वा सखीभिः सुभगे सह।।

yuktaṃ rathavaraṃ tūrṇamihānaya susatkṛtam| vratārthamiti bhāṣitvā sakhībhiḥ subhage saha||

Verse 6

क्षिप्रमादाय पर्येहि सह सर्वायुधेन च। अनुकर्षान्तपताकाश्च तूणीरांश्च धनूंषि च।।

kṣipramādāya paryehi saha sarvāyudhena ca| anukarṣāntapatākāśca tūṇīrāṃśca dhanūṃṣi ca||

Verse 7

सर्वान्रथवरे स्थाप्य सोत्सेधाश्च महागदाः।।

sarvānrathavare sthāpya sotsedhāśca mahāgadāḥ||

Verse 8

वैशंपायन उवाच। अर्जुनेनैवमुक्ता सा सुभद्रा भद्रभाषिणी। जगाम नृपतेर्वेश्म सखीभिः सहिता तदा।।

vaiśaṃpāyana uvāca| arjunenaivamuktā sā subhadrā bhadrabhāṣiṇī| jagāma nṛpaterveśma sakhībhiḥ sahitā tadā||

Verse 9

व्रतार्थमिति तत्रस्थान्रक्षिणो वाक्यमब्रवीत्। रथेनानेन यास्यामि महाव्रतसमापनम्।।

vratārthamiti tatrasthānrakṣiṇo vākyamabravīt| rathenānena yāsyāmi mahāvratasamāpanam||

Verse 10

शैब्यसुग्रीवयुक्तेन सायुधेनैव शार्ङ्गिणः। रथेन रमणीयेन प्रयास्यामि व्रतार्थिनी।।

śaibyasugrīvayuktena sāyudhenaiva śārṅgiṇaḥ| rathena ramaṇīyena prayāsyāmi vratārthinī||

Verse 11

सुभध्रयैवमुक्ते तु जनाः प्राञ्जलयोऽभवन्। योजयित्वा रथवरं कल्याणैरभिभाष्य ताम्।।

subhadhrayaivamukte tu janāḥ prāñjalayo'bhavan| yojayitvā rathavaraṃ kalyāṇairabhibhāṣya tām||

Verse 12

यथोक्तं सर्वमारोप्य आयुधानि च भामिनी। क्षिप्रमादाय कल्याणी सुभद्राऽर्जुनमब्रवीत्।।

yathoktaṃ sarvamāropya āyudhāni ca bhāminī| kṣipramādāya kalyāṇī subhadrā'rjunamabravīt||

Verse 13

रथोऽयं रथिनां श्रेष्ठ आनीतस्तव शासनात्। स त्वं याहि यथाकामं कुरून्कौरवनन्दन।।

ratho'yaṃ rathināṃ śreṣṭha ānītastava śāsanāt| sa tvaṃ yāhi yathākāmaṃ kurūnkauravanandana||

Verse 14

वैशंपायन उवाच। निवेद्य तु रथं भर्तुः सुभद्रा भद्रसंमता। ब्राह्मणानां तदा हृष्टा ददौ सा विविधं वसु।।

vaiśaṃpāyana uvāca| nivedya tu rathaṃ bhartuḥ subhadrā bhadrasaṃmatā| brāhmaṇānāṃ tadā hṛṣṭā dadau sā vividhaṃ vasu||

Verse 15

स्नेहवन्ति च भोज्यानि प्रददावीप्सितानि च। यथाकामं यथाश्रद्धं वस्त्राणि विविधानि च।।

snehavanti ca bhojyāni pradadāvīpsitāni ca| yathākāmaṃ yathāśraddhaṃ vastrāṇi vividhāni ca||

Verse 16

तर्पिता विविधैर्भोज्यैस्तान्यवाप्य वसूनि च। ब्राह्मणाः स्वगृहं जग्मुः प्रयुज्य परमाशिषः।।

tarpitā vividhairbhojyaistānyavāpya vasūni ca| brāhmaṇāḥ svagṛhaṃ jagmuḥ prayujya paramāśiṣaḥ||

Verse 17

सुभद्रया तु विज्ञप्तः पूर्वमेव धनञ्जयः। अभीशुग्रहणे पार्थ न मेऽस्ति सदृशो भुवि।।

subhadrayā tu vijñaptaḥ pūrvameva dhanañjayaḥ| abhīśugrahaṇe pārtha na me'sti sadṛśo bhuvi||

Verse 18

तस्मात्सा पूर्वमारुह्य रश्मीञ्जग्राह माधवी। सोदरा वासुदेवस्य कृतस्वस्त्ययना हयान्।।

tasmātsā pūrvamāruhya raśmīñjagrāha mādhavī| sodarā vāsudevasya kṛtasvastyayanā hayān||

Verse 19

व्यत्ययित्वा तु तल्लिङ्गं यतिवेषं धनञ्जयः। आमुच्य कवचं वीरः समुच्छ्रितमहद्धनुः।।

vyatyayitvā tu talliṅgaṃ yativeṣaṃ dhanañjayaḥ| āmucya kavacaṃ vīraḥ samucchritamahaddhanuḥ||

Verse 20

आरुरोह रथश्रेष्ठं शुक्लवासा धनञ्जयः। महेन्द्रदत्तं मुकुटं तथैवाभरणानि च।।

āruroha rathaśreṣṭhaṃ śuklavāsā dhanañjayaḥ| mahendradattaṃ mukuṭaṃ tathaivābharaṇāni ca||

Verse 21

अलङ्कृत्य तु कौन्तेयः प्रयातुमुपचक्रमे। ततः कन्यापुरे घोषस्तुमुलः समपद्यत।।

alaṅkṛtya tu kaunteyaḥ prayātumupacakrame| tataḥ kanyāpure ghoṣastumulaḥ samapadyata||

Verse 22

दृष्ट्वा नववरं पार्थं बाणखड्गधनुर्धरम्। अभीशुहस्तां सुश्रोणीमर्जुनेन रथे स्थिताम्।।

dṛṣṭvā navavaraṃ pārthaṃ bāṇakhaḍgadhanurdharam| abhīśuhastāṃ suśroṇīmarjunena rathe sthitām||

Verse 23

ऊचुः कन्यास्तदा यान्तीं वासुदेवसहोदराम्। सर्वकामसमृद्धा त्वं सुभद्रे भद्रभाषिणि।।

ūcuḥ kanyāstadā yāntīṃ vāsudevasahodarām| sarvakāmasamṛddhā tvaṃ subhadre bhadrabhāṣiṇi||

Verse 24

वासुदेवप्रियं लब्ध्वा भर्तारं वीरमर्जुनम्। सर्वसीमन्तिनीनां त्वां श्रेष्ठां कृष्णसहोदरीम्।।

vāsudevapriyaṃ labdhvā bhartāraṃ vīramarjunam| sarvasīmantinīnāṃ tvāṃ śreṣṭhāṃ kṛṣṇasahodarīm||

Verse 25

मन्यामहे महाभागे सुभद्रे भद्रभाषिणि। यस्मात्सर्वमनुष्याणां श्रेष्ठो भर्ता तवार्जुनः।।

manyāmahe mahābhāge subhadre bhadrabhāṣiṇi| yasmātsarvamanuṣyāṇāṃ śreṣṭho bhartā tavārjunaḥ||

Verse 26

उपपन्नस्त्वया वीरः सर्वलोकमहारथः। हे प्रयाहि गृहान्भद्रे सुहृद्भिः संगमोऽस्तु ते।।

upapannastvayā vīraḥ sarvalokamahārathaḥ| he prayāhi gṛhānbhadre suhṛdbhiḥ saṃgamo'stu te||

Verse 27

वैशंपायन उवाच। एवमुक्ता प्रहृष्टाभिः सखीभिः प्रतिनन्दिता। भद्रा भद्रजवोपेतानश्वान्पुनरचोदयत्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktā prahṛṣṭābhiḥ sakhībhiḥ pratinanditā| bhadrā bhadrajavopetānaśvānpunaracodayat||

Verse 28

पार्श्वे चामरहस्ता सा सखी तस्याङ्गनाऽभवत्। ततः कन्यापुरद्वारात्सघोषादभिनिःसृतम्।।

pārśve cāmarahastā sā sakhī tasyāṅganā'bhavat| tataḥ kanyāpuradvārātsaghoṣādabhiniḥsṛtam||

Verse 29

ददृशुस्तं रथश्रेष्ठं जना जीमूतनिस्वनम्। सुभद्रासङ्गृहीतस्य रथस्य महतः स्वनम्।।

dadṛśustaṃ rathaśreṣṭhaṃ janā jīmūtanisvanam| subhadrāsaṅgṛhītasya rathasya mahataḥ svanam||

Verse 30

मेघस्वनमिवाकाशे शुश्रुवुः पुरवासिनः। सुभद्रया तु संपन्ने तिष्ठन्रथवरेऽर्जुनः।।

meghasvanamivākāśe śuśruvuḥ puravāsinaḥ| subhadrayā tu saṃpanne tiṣṭhanrathavare'rjunaḥ||

Verse 31

प्रबभौ च तयोपेतः कैलास इव गङ्गया। पार्थः सुभद्रासहितो विरराज महारथः।।

prababhau ca tayopetaḥ kailāsa iva gaṅgayā| pārthaḥ subhadrāsahito virarāja mahārathaḥ||

Verse 32

विराजते यथा शक्रो राजञ्शच्या समन्वितः। सुभद्रां प्रेक्ष्य पार्थेन ह्रियमाणां यशस्विनीम्।।

virājate yathā śakro rājañśacyā samanvitaḥ| subhadrāṃ prekṣya pārthena hriyamāṇāṃ yaśasvinīm||

Verse 33

चक्रुः किलकिलाशब्दानासाद्य बहवो जनाः। दाशार्हाणां कुलस्य श्रीः सुभद्रा मद्रभाषिणी।।

cakruḥ kilakilāśabdānāsādya bahavo janāḥ| dāśārhāṇāṃ kulasya śrīḥ subhadrā madrabhāṣiṇī||

Verse 34

अभिकामा सकामेन पार्थेन सह गच्छति। अथापरे तु संक्रुद्धा गृह्णीत घ्नत माचिरम्।।

abhikāmā sakāmena pārthena saha gacchati| athāpare tu saṃkruddhā gṛhṇīta ghnata māciram||

Verse 35

इति संवार्य शस्त्राणि ववर्षुरभितो दिशम्। इति संभाषमाणानां स नादः सुमहानभूत्।।

iti saṃvārya śastrāṇi vavarṣurabhito diśam| iti saṃbhāṣamāṇānāṃ sa nādaḥ sumahānabhūt||

Verse 36

स तेन जनघोषेण वीरो गज इवार्दितः। ववर्ष शरवर्षाणि न तु कंचन रोषयत्।।

sa tena janaghoṣeṇa vīro gaja ivārditaḥ| vavarṣa śaravarṣāṇi na tu kaṃcana roṣayat||

Verse 37

मुमोच निशितान्बाणान्दीप्यमानान्स्वतेजसा। प्रासादवरसङ्घेषु हर्म्येषु भवनेषु च।।

mumoca niśitānbāṇāndīpyamānānsvatejasā| prāsādavarasaṅgheṣu harmyeṣu bhavaneṣu ca||

Verse 38

क्षोभयित्वा पुरश्रेष्ठं गरुत्मानिव सागरम्। प्रेक्षन्रैवकतद्वारं निर्ययौ भरतर्षभः।।

kṣobhayitvā puraśreṣṭhaṃ garutmāniva sāgaram| prekṣanraivakatadvāraṃ niryayau bharatarṣabhaḥ||