Adhyaya 242

Verse 1

सुभद्राविवाहः।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। कुकुरान्धकवृष्णीनामपयानं च पाण्डवः। विनिश्चित्य ततः पार्थः सुभद्रामिदमब्रवीत्।।

subhadrāvivāhaḥ|| 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| kukurāndhakavṛṣṇīnāmapayānaṃ ca pāṇḍavaḥ| viniścitya tataḥ pārthaḥ subhadrāmidamabravīt||

Verse 2

शृणु भद्रे यथाशास्त्रं हितार्थं मुनिभिः कृतम्। विवाहं बहुधा सत्सु वर्णानां धर्मसंयुतम्।।

śṛṇu bhadre yathāśāstraṃ hitārthaṃ munibhiḥ kṛtam| vivāhaṃ bahudhā satsu varṇānāṃ dharmasaṃyutam||

Verse 3

कन्यायास्तु पिता भ्राता माता मातुल एव वा। पितुः पिता पितुर्भ्राता दाने तु प्रभुतां गतः।।

kanyāyāstu pitā bhrātā mātā mātula eva vā| pituḥ pitā piturbhrātā dāne tu prabhutāṃ gataḥ||

Verse 4

महोत्सवं पशुपतेर्द्रष्टुकामः पिता तव। अन्तर्द्वीपं गतो भद्रे पुत्रैः पौत्रैः सबान्धवैः।।

mahotsavaṃ paśupaterdraṣṭukāmaḥ pitā tava| antardvīpaṃ gato bhadre putraiḥ pautraiḥ sabāndhavaiḥ||

Verse 5

मम चैव विशालाक्षि विदेशस्था हि बान्धवाः। तस्मात्सुभद्रे गान्धर्वो विवाहः पञ्चमः स्मृतः।।

mama caiva viśālākṣi videśasthā hi bāndhavāḥ| tasmātsubhadre gāndharvo vivāhaḥ pañcamaḥ smṛtaḥ||

Verse 6

समागमे तु कन्यायाः क्रियाः प्रोक्ताश्चतुर्विधाः। तेषां प्रवृत्तिं साधूनां शृणु माधवि तद्यथा।।

samāgame tu kanyāyāḥ kriyāḥ proktāścaturvidhāḥ| teṣāṃ pravṛttiṃ sādhūnāṃ śṛṇu mādhavi tadyathā||

Verse 7

वरमाहूय विधिना पित्रा दत्ता तथार्थिने। सा पत्नी तु परैरुक्ता सा वश्या तु पतिव्रता।।

varamāhūya vidhinā pitrā dattā tathārthine| sā patnī tu parairuktā sā vaśyā tu pativratā||

Verse 8

भृत्यानां भरणार्थाय आत्मनः पोषणाय च। दाने गृहीता या नारी सा भार्येति स्मृता बुधैः।।

bhṛtyānāṃ bharaṇārthāya ātmanaḥ poṣaṇāya ca| dāne gṛhītā yā nārī sā bhāryeti smṛtā budhaiḥ||

Verse 9

धर्मतो वरयित्वा तु आनीय स्वं निवेशनम्। न्यायेन दत्तातारुण्ये दाराः पितृकृताः स्मृताः।।

dharmato varayitvā tu ānīya svaṃ niveśanam| nyāyena dattātāruṇye dārāḥ pitṛkṛtāḥ smṛtāḥ||

Verse 10

गान्धर्वेण विवाहेन रागात्पुत्रार्थकारणात्। आत्मनाऽनुगृहीता या वश्या सा तु प्रजावती।।

gāndharveṇa vivāhena rāgātputrārthakāraṇāt| ātmanā'nugṛhītā yā vaśyā sā tu prajāvatī||

Verse 11

जनयेद्या तु भर्तारं जाया इत्येव नामतः। पत्नी भार्या च दाराश्च जाया चेति चतुर्विधाः।।

janayedyā tu bhartāraṃ jāyā ityeva nāmataḥ| patnī bhāryā ca dārāśca jāyā ceti caturvidhāḥ||

Verse 12

चतस्र एवाग्निसाक्ष्याः क्रियायुक्ताश्च धर्मतः। गान्धर्वस्तु क्रियाहीनो रागादेव प्रवर्तते।।

catasra evāgnisākṣyāḥ kriyāyuktāśca dharmataḥ| gāndharvastu kriyāhīno rāgādeva pravartate||

Verse 13

सकामायाः सकामेन निर्मन्त्रो रहसि स्मृतः। मयोक्तमक्रियं चापि कर्तव्यं माधवि त्वया।।

sakāmāyāḥ sakāmena nirmantro rahasi smṛtaḥ| mayoktamakriyaṃ cāpi kartavyaṃ mādhavi tvayā||

Verse 14

अयनं चैव मासश्च ऋतुः पक्षस्तथा तिथिः। करणं च मुहूर्तं च लग्नसंपत्तथैव च।।

ayanaṃ caiva māsaśca ṛtuḥ pakṣastathā tithiḥ| karaṇaṃ ca muhūrtaṃ ca lagnasaṃpattathaiva ca||

Verse 15

विवाहस्य विशालाक्षि प्रशस्तं चोत्तरायणम्। वैशाखश्चैव मासानां पक्षाणां शुक्ल एव च।।

vivāhasya viśālākṣi praśastaṃ cottarāyaṇam| vaiśākhaścaiva māsānāṃ pakṣāṇāṃ śukla eva ca||

Verse 16

नक्षत्राणां तथा हस्तस्तृतीया च तिथिष्वपि। लग्नो हि मकरः श्रेष्ठः करणानां बवस्तथा।।

nakṣatrāṇāṃ tathā hastastṛtīyā ca tithiṣvapi| lagno hi makaraḥ śreṣṭhaḥ karaṇānāṃ bavastathā||

Verse 17

मैत्रो मुहूर्तो वैवाह्य आवयोः शुभकर्मणि। सर्वसंपदियं भद्रे अद्य रात्रौ भविष्यति।।

maitro muhūrto vaivāhya āvayoḥ śubhakarmaṇi| sarvasaṃpadiyaṃ bhadre adya rātrau bhaviṣyati||

Verse 18

भगवानस्तमभ्येति आदित्यस्तपतां वरः। रात्रौ विवाहकालोऽयं भविष्यति न संशयः।।

bhagavānastamabhyeti ādityastapatāṃ varaḥ| rātrau vivāhakālo'yaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ||

Verse 19

नारायणोऽपि सर्वज्ञो नावबुध्येत विश्वकृत्। धर्मसङ्कटमापन्ने किं नु कृत्वा सुखं भवेत्।।

nārāyaṇo'pi sarvajño nāvabudhyeta viśvakṛt| dharmasaṅkaṭamāpanne kiṃ nu kṛtvā sukhaṃ bhavet||

Verse 20

मनोभवेन कामेन मोहितं मां प्रलापिनम्। प्रतिवाक्यं च मे देवि किं न वक्ष्यसि माधवि।।

manobhavena kāmena mohitaṃ māṃ pralāpinam| prativākyaṃ ca me devi kiṃ na vakṣyasi mādhavi||

Verse 21

वैशंपायन उवाच। अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा चिन्तयन्ती जनार्दनम्। नोवाच किंचिद्वचनं बाष्पदूषितलोचना।।

vaiśaṃpāyana uvāca| arjunasya vacaḥ śrutvā cintayantī janārdanam| novāca kiṃcidvacanaṃ bāṣpadūṣitalocanā||

Verse 22

रागोन्मादप्रलापी सन्नर्जुनो जयतां वरः। चिन्तयामास पितरं प्रविश्य च लतागृहम्।।

rāgonmādapralāpī sannarjuno jayatāṃ varaḥ| cintayāmāsa pitaraṃ praviśya ca latāgṛham||

Verse 23

चिन्तयानं तु कौन्तेयं मत्वा शच्या शचीपतिः। सहितो नारदाद्यैश्च मुनिभिश्च महामनाः।।

cintayānaṃ tu kaunteyaṃ matvā śacyā śacīpatiḥ| sahito nāradādyaiśca munibhiśca mahāmanāḥ||

Verse 24

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च चारणैश्चापि गुह्यकैः। अरुन्धत्या वसिष्ठेन ह्याजगाम कुशस्थलीम्।।

gandharvairapsarobhiśca cāraṇaiścāpi guhyakaiḥ| arundhatyā vasiṣṭhena hyājagāma kuśasthalīm||

Verse 25

चिन्तितं च सुभद्रायाश्चिन्तयित्वा जनार्दनः। निद्रयापहृतज्ञानं रौहिणेयं विना तदा।।

cintitaṃ ca subhadrāyāścintayitvā janārdanaḥ| nidrayāpahṛtajñānaṃ rauhiṇeyaṃ vinā tadā||

Verse 26

सहाक्रूरेण शिनिना सत्यकेन गदेन च। वसुदेवेन देवक्या आहूकेन च धीमता।।

sahākrūreṇa śininā satyakena gadena ca| vasudevena devakyā āhūkena ca dhīmatā||

Verse 27

आजगाम पुरीं रात्रौ द्वारकां स्वजनैर्वृतः। पूजयित्वा तु देवेशो नारदादीन्महायशाः।।

ājagāma purīṃ rātrau dvārakāṃ svajanairvṛtaḥ| pūjayitvā tu deveśo nāradādīnmahāyaśāḥ||

Verse 28

कुशलप्रश्नमुक्त्वा तु देवेन्द्रेणाभियाचितः। वैवाहिकीं क्रियां कृष्णः स तथेत्येवमुक्तवान्।।

kuśalapraśnamuktvā tu devendreṇābhiyācitaḥ| vaivāhikīṃ kriyāṃ kṛṣṇaḥ sa tathetyevamuktavān||

Verse 29

आहुको वसुदेवश्च सहाक्रूरः ससात्यकिः। अभिप्रणम्य शिरसा पाकशासनमब्रुवन्। देवदेव नमस्तेस्तु लोकनाथ जगत्पते।।

āhuko vasudevaśca sahākrūraḥ sasātyakiḥ| abhipraṇamya śirasā pākaśāsanamabruvan| devadeva namastestu lokanātha jagatpate||

Verse 30

वयं धन्याः स्म सहितैर्बान्धवैः सहिताः प्रभो। कृतप्रसादास्तु वयं तव वाक्येन विश्वजित्।।

vayaṃ dhanyāḥ sma sahitairbāndhavaiḥ sahitāḥ prabho| kṛtaprasādāstu vayaṃ tava vākyena viśvajit||

Verse 31

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा प्रसाद्यैनं पूजयित्वा प्रयत्नतः। महेन्द्रशासनात्सर्वे सहिता ऋषिभिस्तदा।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā prasādyainaṃ pūjayitvā prayatnataḥ| mahendraśāsanātsarve sahitā ṛṣibhistadā||

Verse 32

विवाहं कारयामासुः शक्रपुत्रस्य शास्त्रतः। अरुन्धती शची देवी रुग्मिणी देवकी तथा।।

vivāhaṃ kārayāmāsuḥ śakraputrasya śāstrataḥ| arundhatī śacī devī rugmiṇī devakī tathā||

Verse 33

दिव्यस्त्रीभिश्च सहिताः सुभद्रायाः शुभाः क्रियाः। अर्जुनेऽपि तथा सर्वाः क्रिया भद्राः प्रयोजयन्।।

divyastrībhiśca sahitāḥ subhadrāyāḥ śubhāḥ kriyāḥ| arjune'pi tathā sarvāḥ kriyā bhadrāḥ prayojayan||

Verse 34

महर्षिः काश्यपो होता सदस्या नारदादयः। पुण्याशिषः प्रयोक्तारः सर्वे ते हि तदार्जुने।।

maharṣiḥ kāśyapo hotā sadasyā nāradādayaḥ| puṇyāśiṣaḥ prayoktāraḥ sarve te hi tadārjune||

Verse 35

अभिषेकं तदा कृत्वा महेन्द्रः पाकशासनिम्। लोकपालैस्तु सहितः सर्वदेवैरभिष्टुतः।।

abhiṣekaṃ tadā kṛtvā mahendraḥ pākaśāsanim| lokapālaistu sahitaḥ sarvadevairabhiṣṭutaḥ||

Verse 36

किरीटाङ्गदहाराद्यैर्हस्ताभरणकुण्डलैः। भूषयित्वा तदा पार्थं द्वितीयमिव वासवम्।।

kirīṭāṅgadahārādyairhastābharaṇakuṇḍalaiḥ| bhūṣayitvā tadā pārthaṃ dvitīyamiva vāsavam||

Verse 37

पुत्रं परिष्वज्य तदा प्रीतिमाप पुरन्दरः। शछी देवी तदा भद्रामरुन्धत्यादिभिस्तथा।।

putraṃ pariṣvajya tadā prītimāpa purandaraḥ| śachī devī tadā bhadrāmarundhatyādibhistathā||

Verse 38

कारयामास वैवाह्यमङ्गलान्यादवस्त्रियः। सहाप्सरोभिर्मुदिता भूषयित्वा स्वभूषणैः।।

kārayāmāsa vaivāhyamaṅgalānyādavastriyaḥ| sahāpsarobhirmuditā bhūṣayitvā svabhūṣaṇaiḥ||

Verse 39

पौलोमीमिव मन्यन्ते सुभद्रां तत्र योषितः। ततो विवाहो ववृधे कृतः सर्वगुणान्वितः।।

paulomīmiva manyante subhadrāṃ tatra yoṣitaḥ| tato vivāho vavṛdhe kṛtaḥ sarvaguṇānvitaḥ||

Verse 40

तस्याः पाणिं गृहीत्वा तु मन्त्रैर्होमपुरस्कृतम्। सुभद्रया बभौ जिष्णुः शच्या इव शचीपतिः।।

tasyāḥ pāṇiṃ gṛhītvā tu mantrairhomapuraskṛtam| subhadrayā babhau jiṣṇuḥ śacyā iva śacīpatiḥ||

Verse 41

सा जिष्णुमधिकं भेजे सुभद्रा चारुदर्शना। पार्थस्य सदृशी भद्रा रूपेण वयसा तथा।।

sā jiṣṇumadhikaṃ bheje subhadrā cārudarśanā| pārthasya sadṛśī bhadrā rūpeṇa vayasā tathā||

Verse 42

सुभद्रायाश्च पार्थोऽपि सदृशो रूपलक्षणैः। इत्यूचुश्च तदा देवाः प्रीताः सेन्द्रपुरोगमाः।।

subhadrāyāśca pārtho'pi sadṛśo rūpalakṣaṇaiḥ| ityūcuśca tadā devāḥ prītāḥ sendrapurogamāḥ||

Verse 43

एवं निवेश्य देवास्ते गन्धर्वैः साप्सरोगणैः। आमन्त्र्य यादवाः सर्वे विप्रजग्मुर्यथागतम्।।

evaṃ niveśya devāste gandharvaiḥ sāpsarogaṇaiḥ| āmantrya yādavāḥ sarve viprajagmuryathāgatam||

Verse 44

यादवाः पार्थमामन्त्र्य अन्तर्द्वीपं गतास्तदा। वासुदेवस्तदा पार्थमुवाच यदुनन्दनः।।

yādavāḥ pārthamāmantrya antardvīpaṃ gatāstadā| vāsudevastadā pārthamuvāca yadunandanaḥ||

Verse 45

द्वाविंशद्दिवसान्पार्थ इहोष्य भरतर्षभ। मामकं रथमारुह्य शैब्यसुग्रीवयोजितम्।।

dvāviṃśaddivasānpārtha ihoṣya bharatarṣabha| māmakaṃ rathamāruhya śaibyasugrīvayojitam||

Verse 46

सुभद्रया सुखं पार्थ खाण्डवप्रस्थमाविश। यादवैः सहितः पश्चादागमिष्यामि भारत। यतिवेषेण नियतो वस त्वं रुक्मिणीगृहे।।

subhadrayā sukhaṃ pārtha khāṇḍavaprasthamāviśa| yādavaiḥ sahitaḥ paścādāgamiṣyāmi bhārata| yativeṣeṇa niyato vasa tvaṃ rukmiṇīgṛhe||

Verse 47

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा प्रचक्राम अन्तर्द्वीपं जनार्दनः। कृतोद्वाहस्ततः पार्थः कृतकार्योऽभवत्तदा।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā pracakrāma antardvīpaṃ janārdanaḥ| kṛtodvāhastataḥ pārthaḥ kṛtakāryo'bhavattadā||

Verse 48

तस्यां चोपगतो भावः पार्थस्य सुमहात्मनः। तस्मिन्भावः सुभद्राया अन्योन्यं समवर्धत।।

tasyāṃ copagato bhāvaḥ pārthasya sumahātmanaḥ| tasminbhāvaḥ subhadrāyā anyonyaṃ samavardhata||

Verse 49

स तथा युयुजे वीरो भद्रया भरतर्षभः। अभिनिष्पन्नया रामः सीतयेव समन्वितः।।

sa tathā yuyuje vīro bhadrayā bharatarṣabhaḥ| abhiniṣpannayā rāmaḥ sītayeva samanvitaḥ||

Verse 50

अपि जिष्णुर्विजज्ञे तां ह्रीं श्रियं सन्नतिक्रियाम्। देवतानां वरस्त्रीणां रूपेण सदृशीं सतीम्।।

api jiṣṇurvijajñe tāṃ hrīṃ śriyaṃ sannatikriyām| devatānāṃ varastrīṇāṃ rūpeṇa sadṛśīṃ satīm||

Verse 51

स प्रकृत्या श्रिया दीप्त्या संदिदीपे तयाऽधिकम्। उद्यत्सहस्रदीप्तांशुः शरदीव दिवाकरः।।

sa prakṛtyā śriyā dīptyā saṃdidīpe tayā'dhikam| udyatsahasradīptāṃśuḥ śaradīva divākaraḥ||

Verse 52

सा तु तं मनुजव्याघ्रमनुरक्ता यशस्विनी। कन्यापुरगता भूत्वा तत्परा समपद्यत।।

sā tu taṃ manujavyāghramanuraktā yaśasvinī| kanyāpuragatā bhūtvā tatparā samapadyata||