Adhyaya 238

Verse 1

अर्जुनस्य प्रभासतीर्थगमनम्।। 1 ।। तत्र स्मृतिपथागतसुभद्रारूपलावण्यादिकं चिन्तयतोऽर्जुनस्य परिव्राजकवेषस्वीकारेण तस्या हरणे निश्चयः।। 2 ।। अर्जुनस्य चिन्तितज्ञानेन हसता श्रीकृष्णेन सह शायिन्या सत्यभामया हासकारणे पृष्टे तां प्रति अर्जुनवृत्तान्तकथनम्।। 3 ।। सत्यभामां शयने विहाय एकाकिना श्रीकृष्णेन प्रभासतीर्थंप्रति प्रस्थानम्।। 4 ।। चारमुखेन अर्जुनस्य तत्रागमनं श्रुत्वा कृष्णस्य तत्रागमनम्।। 5 ।। अर्जुनेन संभाप्य कृष्णस्य द्वारकांप्रति पुनरागमनम्।। 6 ।। वैशंपायन उवाच। सोऽपरान्तेषु तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च। सर्वाण्येवानुपूर्व्येण जगामामितविक्रमः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि अर्जुनवनवासपर्वणि अष्टत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 238 ।।

arjunasya prabhāsatīrthagamanam|| 1 || tatra smṛtipathāgatasubhadrārūpalāvaṇyādikaṃ cintayato'rjunasya parivrājakaveṣasvīkāreṇa tasyā haraṇe niścayaḥ|| 2 || arjunasya cintitajñānena hasatā śrīkṛṣṇena saha śāyinyā satyabhāmayā hāsakāraṇe pṛṣṭe tāṃ prati arjunavṛttāntakathanam|| 3 || satyabhāmāṃ śayane vihāya ekākinā śrīkṛṣṇena prabhāsatīrthaṃprati prasthānam|| 4 || cāramukhena arjunasya tatrāgamanaṃ śrutvā kṛṣṇasya tatrāgamanam|| 5 || arjunena saṃbhāpya kṛṣṇasya dvārakāṃprati punarāgamanam|| 6 || vaiśaṃpāyana uvāca| so'parānteṣu tīrthāni puṇyānyāyatanāni ca| sarvāṇyevānupūrvyeṇa jagāmāmitavikramaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi arjunavanavāsaparvaṇi aṣṭatriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 238 ||

Verse 2

समुद्रे पश्चिमे यानि तीर्थान्यायतनानि च। तानि सर्वाणि गत्वा स प्रभासमुपजग्मिवान्।।

samudre paścime yāni tīrthānyāyatanāni ca| tāni sarvāṇi gatvā sa prabhāsamupajagmivān||

Verse 3

चिन्तयामास रात्रौ तु गदेन कथितं पुरा। सुभद्रायाश्च माधुर्यरूपसंपद्गुणानि च।।

cintayāmāsa rātrau tu gadena kathitaṃ purā| subhadrāyāśca mādhuryarūpasaṃpadguṇāni ca||

Verse 4

प्राप्तुमं तां चिन्तयामास कोऽत्रोपायो भवेदिति। वेषवैकृत्यमापन्नः परिव्राजकरूपधृत्।।

prāptumaṃ tāṃ cintayāmāsa ko'tropāyo bhavediti| veṣavaikṛtyamāpannaḥ parivrājakarūpadhṛt||

Verse 5

कुकुरान्धकवृष्णीनामज्ञातो वेषधारणात्। भ्रममाणश्चरन्भैक्षं परिव्राजकवेषवान्।।

kukurāndhakavṛṣṇīnāmajñāto veṣadhāraṇāt| bhramamāṇaścaranbhaikṣaṃ parivrājakaveṣavān||

Verse 6

येनकेनाप्युपायेन प्रविश्य च गृहं महत्। दृष्ट्वा सुभद्रां कृष्णस्य भगिनीमेकसुन्दरीम्।।

yenakenāpyupāyena praviśya ca gṛhaṃ mahat| dṛṣṭvā subhadrāṃ kṛṣṇasya bhaginīmekasundarīm||

Verse 7

वासुदेवमतं ज्ञात्वा करिष्यामि हितं शुभम्। एवं विनिश्चयं कृत्वा दीक्षितो वै तदाऽभवत्।।

vāsudevamataṃ jñātvā kariṣyāmi hitaṃ śubham| evaṃ viniścayaṃ kṛtvā dīkṣito vai tadā'bhavat||

Verse 8

त्रिदण्डी मुण्डितः कुण्डी अक्षमालाङ्गुलीयकः। योगभारं वहन्पार्थो वटवृक्षस्य कोटरम्।।

tridaṇḍī muṇḍitaḥ kuṇḍī akṣamālāṅgulīyakaḥ| yogabhāraṃ vahanpārtho vaṭavṛkṣasya koṭaram||

Verse 9

प्रविशंश्चैव बीभत्सुर्वृष्टिं वर्षति वासवे। चिन्तयामास देवेशं केशवं क्लेशनाशनम्।।

praviśaṃścaiva bībhatsurvṛṣṭiṃ varṣati vāsave| cintayāmāsa deveśaṃ keśavaṃ kleśanāśanam||

Verse 10

केशवश्चिन्तितं ज्ञात्वा दिव्यज्ञानेन दृष्टवान्। शयानः शयने दिव्ये सत्यभामासहायवान्।।

keśavaścintitaṃ jñātvā divyajñānena dṛṣṭavān| śayānaḥ śayane divye satyabhāmāsahāyavān||

Verse 11

केशवः सहसा राजञ्जहाय च ननन्द च। पुनः पुनः सत्यभामा चाब्रवीत्पुरुषोत्तमम्।।

keśavaḥ sahasā rājañjahāya ca nananda ca| punaḥ punaḥ satyabhāmā cābravītpuruṣottamam||

Verse 12

भगवंश्चिन्तयाविष्टः शयने शयितः सुखम्। भवान्बहुप्रकारेण जहास च पुनः पुनः।।

bhagavaṃścintayāviṣṭaḥ śayane śayitaḥ sukham| bhavānbahuprakāreṇa jahāsa ca punaḥ punaḥ||

Verse 13

श्रोतव्यं यदि वा कृष्ण प्रसादो यदि ते मयि। वक्तुमर्हसि देवेश तच्छ्रोतुं कामयाम्यहम्।।

śrotavyaṃ yadi vā kṛṣṇa prasādo yadi te mayi| vaktumarhasi deveśa tacchrotuṃ kāmayāmyaham||

Verse 14

श्रीभगवानुवाच। पितृष्वसुर्यः पुत्रो मे भीमसेनानुजोऽर्जुनः। तीर्थयात्रां गतः पार्थः कारणात्समयात्तदा।।

śrībhagavānuvāca| pitṛṣvasuryaḥ putro me bhīmasenānujo'rjunaḥ| tīrthayātrāṃ gataḥ pārthaḥ kāraṇātsamayāttadā||

Verse 15

तीर्थयात्रासमाप्तौ तु निवृत्तो निशि भारतः। सुभध्रां चिन्तयामास रूपेणाप्रतिमां भुवि।।

tīrthayātrāsamāptau tu nivṛtto niśi bhārataḥ| subhadhrāṃ cintayāmāsa rūpeṇāpratimāṃ bhuvi||

Verse 16

चिन्तयेन्नेव तां भद्रां यतिरूपधरोऽर्जुनः। यतिरूपप्रतिच्छन्नो द्वारकां प्राप्य माधवीम्।।

cintayenneva tāṃ bhadrāṃ yatirūpadharo'rjunaḥ| yatirūpapraticchanno dvārakāṃ prāpya mādhavīm||

Verse 17

येनकेनाप्युपायेन दृष्ट्वा तु वरवर्णिनीम्। वासुदेवमतं ज्ञात्वा प्रयतिष्ये मनोरथम्।।

yenakenāpyupāyena dṛṣṭvā tu varavarṇinīm| vāsudevamataṃ jñātvā prayatiṣye manoratham||

Verse 18

एवं व्यवसितः पार्थो यतिलिङ्गेन पाण्डवः। छायायां वटवृक्षस्य वृष्टिं वर्षति वासवे।।

evaṃ vyavasitaḥ pārtho yatiliṅgena pāṇḍavaḥ| chāyāyāṃ vaṭavṛkṣasya vṛṣṭiṃ varṣati vāsave||

Verse 19

योगभारं वहन्नेव मानसं दुःखमाप्तवान्। एतदर्थं विजानीहि हसन्तं मां मुदा प्रिये।।

yogabhāraṃ vahanneva mānasaṃ duḥkhamāptavān| etadarthaṃ vijānīhi hasantaṃ māṃ mudā priye||

Verse 20

भ्रातरं तव पश्येति सत्यभामां व्यसर्जयत्। तत उत्थाय शयनात्प्रस्थितो मधुसूदनः।।

bhrātaraṃ tava paśyeti satyabhāmāṃ vyasarjayat| tata utthāya śayanātprasthito madhusūdanaḥ||

Verse 21

प्रभासदेशं संप्राप्तं बीभत्सुमपराजितम्। तीर्थान्यनुचरन्तं तं शुश्राव मधुसूदनः।।

prabhāsadeśaṃ saṃprāptaṃ bībhatsumaparājitam| tīrthānyanucarantaṃ taṃ śuśrāva madhusūdanaḥ||

Verse 22

चाराणां चैव वचनादेकाकी स जनार्दनः। तत्राभ्यगच्छत्कौन्तेयं महात्मातं स माधवः।।

cārāṇāṃ caiva vacanādekākī sa janārdanaḥ| tatrābhyagacchatkaunteyaṃ mahātmātaṃ sa mādhavaḥ||

Verse 23

ददृशाते तदान्योन्यं प्रभासे कृष्णपाण्डवौ।।

dadṛśāte tadānyonyaṃ prabhāse kṛṣṇapāṇḍavau||

Verse 24

तावन्योन्यं समाश्लिष्य पृष्ट्वा च कुशलं वने। आस्तां प्रियसखायौ तौ नरनारायणावृषी।।

tāvanyonyaṃ samāśliṣya pṛṣṭvā ca kuśalaṃ vane| āstāṃ priyasakhāyau tau naranārāyaṇāvṛṣī||

Verse 25

ततोऽर्जुनं वासुदेवस्तां चर्यां पर्यपृच्छत। किमर्थं पाण्डवैतानि तीर्थान्यनुचरस्युत।।

tato'rjunaṃ vāsudevastāṃ caryāṃ paryapṛcchata| kimarthaṃ pāṇḍavaitāni tīrthānyanucarasyuta||

Verse 26

ततोऽर्जनो यथावृत्तं सर्वमाख्यातवांस्तदा। श्रुत्वोवाच च वार्ष्णेय एवमेतदिति प्रभुः।।

tato'rjano yathāvṛttaṃ sarvamākhyātavāṃstadā| śrutvovāca ca vārṣṇeya evametaditi prabhuḥ||

Verse 27

तौ विहृत्य यथाकामं प्रभासे कृष्णपाण्डवौ। महीधरं रैवतकं वासायैवाभिजग्मतुः।।

tau vihṛtya yathākāmaṃ prabhāse kṛṣṇapāṇḍavau| mahīdharaṃ raivatakaṃ vāsāyaivābhijagmatuḥ||

Verse 28

पूर्वमेव तु कृष्णस्य वचनात्तं महीधरम्। पुरुषा मण्डयाञ्चक्रुरुपजह्रश्च भोजनम्।।

pūrvameva tu kṛṣṇasya vacanāttaṃ mahīdharam| puruṣā maṇḍayāñcakrurupajahraśca bhojanam||

Verse 29

प्रतिगृह्यार्जुनः सर्वमुपभुज्य च पाण्डवः। सहैव वासुदेवेन दृष्टवान्नटनर्तकान्।।

pratigṛhyārjunaḥ sarvamupabhujya ca pāṇḍavaḥ| sahaiva vāsudevena dṛṣṭavānnaṭanartakān||

Verse 30

अभ्यनुज्ञाय तान्सर्वानर्चयित्वा च पाण्डवः। सत्कृतं शनं दिव्यमभ्यगच्छन्महामतिः।।

abhyanujñāya tānsarvānarcayitvā ca pāṇḍavaḥ| satkṛtaṃ śanaṃ divyamabhyagacchanmahāmatiḥ||

Verse 31

ततस्तत्र महाबाहुः शयानः शयने शुभे। तीर्थानां पल्वलानां च पर्वतानां च दर्शनम्। आपगानां वनानां च कथयामास सात्वते।।

tatastatra mahābāhuḥ śayānaḥ śayane śubhe| tīrthānāṃ palvalānāṃ ca parvatānāṃ ca darśanam| āpagānāṃ vanānāṃ ca kathayāmāsa sātvate||

Verse 32

एवं स कथयन्नेव निद्रया जनमेजय। कौन्तेयोऽपि हृतस्तस्मिञ्शयने स्वर्गसन्निभे।।

evaṃ sa kathayanneva nidrayā janamejaya| kaunteyo'pi hṛtastasmiñśayane svargasannibhe||

Verse 33

मधुरेणैव गीतेन वीणाशब्देन चैव ह। प्रबोध्यमानो बुबुधे स्तुतिभिर्मङ्गलैस्तता।।

madhureṇaiva gītena vīṇāśabdena caiva ha| prabodhyamāno bubudhe stutibhirmaṅgalaistatā||

Verse 34

स कृत्वाऽवश्यकार्याणि वार्ष्णेयेनाभिनन्दितः। वार्ष्णेयं समनुज्ञाप्य तत्र वासमरोचयत्।।

sa kṛtvā'vaśyakāryāṇi vārṣṇeyenābhinanditaḥ| vārṣṇeyaṃ samanujñāpya tatra vāsamarocayat||

Verse 35

तथेत्युक्त्वा वासुदेवो भोजनं वै शशास ह। यतिरूपधरं पार्थं विसृज्य सहसा हरिः। रथेन काञ्चनाङ्गेन द्वारकामभिजग्मिवान्।।

tathetyuktvā vāsudevo bhojanaṃ vai śaśāsa ha| yatirūpadharaṃ pārthaṃ visṛjya sahasā hariḥ| rathena kāñcanāṅgena dvārakāmabhijagmivān||

Verse 36

अलङ्कृता द्वारका तु बभूव जनमेजय।। अपरान्तेषु पश्चिसमुद्रतीरेषु।।

alaṅkṛtā dvārakā tu babhūva janamejaya|| aparānteṣu paścisamudratīreṣu||

Verse 37

दिदृक्षन्तश्च गोविन्दं द्वारकावासिनो जनाः। नरेन्द्रमार्गमाजग्मुस्तूर्णं शतसहस्रशः।। अलंकृता द्वारका तु बभूव जनमेजय। कुन्तीपुत्रस्य पूजार्थमपि निष्कुटकेष्वपि।। इति च, ज, झ, ञ, ड, पाठः।।

didṛkṣantaśca govindaṃ dvārakāvāsino janāḥ| narendramārgamājagmustūrṇaṃ śatasahasraśaḥ|| alaṃkṛtā dvārakā tu babhūva janamejaya| kuntīputrasya pūjārthamapi niṣkuṭakeṣvapi|| iti ca, ja, jha, ña, ḍa, pāṭhaḥ||

Verse 38

क्षणार्धमपि वार्ष्णेया गोविन्दविरहाक्षमाः। कौतूहलसमाविष्टा भृशमुत्प्रेक्ष्य संस्थिताः।।

kṣaṇārdhamapi vārṣṇeyā govindavirahākṣamāḥ| kautūhalasamāviṣṭā bhṛśamutprekṣya saṃsthitāḥ||

Verse 39

अवलोकेषु नारीणां सहस्राणि शतानि च। भोजवृष्ण्यन्धकानां च समवायो महानभूत्।।

avalokeṣu nārīṇāṃ sahasrāṇi śatāni ca| bhojavṛṣṇyandhakānāṃ ca samavāyo mahānabhūt||

Verse 40

स तथा सत्कृतः सर्वैर्भोजवृष्ण्यन्धकात्मजैः। अभिवाद्याभिवाद्यांश्च सर्वैश्च प्रतिनन्दितः।।

sa tathā satkṛtaḥ sarvairbhojavṛṣṇyandhakātmajaiḥ| abhivādyābhivādyāṃśca sarvaiśca pratinanditaḥ||

Verse 41

कुमारैः सर्वशो वीरः सत्कारेणाभिचोदितः। समानवयसः सर्वानाश्लिष्य स पुनःपुनः।।

kumāraiḥ sarvaśo vīraḥ satkāreṇābhicoditaḥ| samānavayasaḥ sarvānāśliṣya sa punaḥpunaḥ||

Verse 42

कृष्णः स्वभवनं रम्यं प्रविवेश महाबलः। प्रभासादागतं देव्यः सर्वाः कृष्णमपूजयन्।। दिदृक्षन्तश्च कौन्तेयं इति च, ज, झ, ञ, ज, पाठः।।

kṛṣṇaḥ svabhavanaṃ ramyaṃ praviveśa mahābalaḥ| prabhāsādāgataṃ devyaḥ sarvāḥ kṛṣṇamapūjayan|| didṛkṣantaśca kaunteyaṃ iti ca, ja, jha, ña, ja, pāṭhaḥ||