Adhyaya 231

Verse 1

सुन्दोपसुन्दकृतोपद्रवं निवेद्य देवादिभिः प्रार्थितेन ब्रह्मणा आज्ञप्तेन विश्वकर्मणा तिलोत्तमासृष्टिः।। 1 ।। तिलोत्तमया ब्रह्माज्ञास्वीकारः।। 2 ।। ततो देवर्षयः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः। जग्मुस्तदा परमार्तिं दृष्ट्वा तत्कदनं महत्।।

sundopasundakṛtopadravaṃ nivedya devādibhiḥ prārthitena brahmaṇā ājñaptena viśvakarmaṇā tilottamāsṛṣṭiḥ|| 1 || tilottamayā brahmājñāsvīkāraḥ|| 2 || tato devarṣayaḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ| jagmustadā paramārtiṃ dṛṣṭvā tatkadanaṃ mahat||

Verse 2

तेऽभिजग्मुर्जितक्रोधा जितात्मानो जितेन्द्रियाः। पितामहस्य भनं जगतः कृपया तदा।।

te'bhijagmurjitakrodhā jitātmāno jitendriyāḥ| pitāmahasya bhanaṃ jagataḥ kṛpayā tadā||

Verse 3

ततो ददृशुरासीनं सह देवैः पितामहम्। सिद्धैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव समन्तात्परिवारितम्।।

tato dadṛśurāsīnaṃ saha devaiḥ pitāmaham| siddhairbrahmarṣibhiścaiva samantātparivāritam||

Verse 4

तत्र देवो महादेवस्तत्राग्निर्वायुना सह। चन्द्रादित्यौ च शक्रश्च पारमेष्ठ्यास्तथर्षयः।।

tatra devo mahādevastatrāgnirvāyunā saha| candrādityau ca śakraśca pārameṣṭhyāstatharṣayaḥ||

Verse 5

वैखानसा वालखिल्या वानप्रस्था मरीचिपाः। अजाश्चैवाविमूढाश्च तेजोगर्भास्तपस्विनः।।

vaikhānasā vālakhilyā vānaprasthā marīcipāḥ| ajāścaivāvimūḍhāśca tejogarbhāstapasvinaḥ||

Verse 6

ऋषयः सर्व एवैते पितामहमुपागमन्। ततोऽभिगम्य ते दीनाः सर्व एव महर्षयः।।

ṛṣayaḥ sarva evaite pitāmahamupāgaman| tato'bhigamya te dīnāḥ sarva eva maharṣayaḥ||

Verse 7

सुन्दोपसुन्दयौः कर्म सर्वमेव शशंसिरे। यथा हृतं यथा चैव कृतं येन क्रमेण च।।

sundopasundayauḥ karma sarvameva śaśaṃsire| yathā hṛtaṃ yathā caiva kṛtaṃ yena krameṇa ca||

Verse 8

न्यवेदयंस्ततः सर्वमखिलेन पितामहे। ततो देवगणाः सर्वे ते चैव परमर्षयः।।

nyavedayaṃstataḥ sarvamakhilena pitāmahe| tato devagaṇāḥ sarve te caiva paramarṣayaḥ||

Verse 9

तमेवार्थं पुरस्कृत्य पितामहमचोदयन्। ततः पितामहः श्रुत्वा सर्वेषां तद्वचस्तदा।।

tamevārthaṃ puraskṛtya pitāmahamacodayan| tataḥ pitāmahaḥ śrutvā sarveṣāṃ tadvacastadā||

Verse 10

मुहूर्तमिव संचिन्त्य कर्तव्यस्य च निश्चयम्। तयोर्वधं समुद्दिश्य विश्वकर्माणमाह्वयत्।।

muhūrtamiva saṃcintya kartavyasya ca niścayam| tayorvadhaṃ samuddiśya viśvakarmāṇamāhvayat||

Verse 11

दृष्ट्वा च विश्वकर्माणं व्यादिदेश पितामहः। सृज्यतां प्रार्थनीयैका प्रमदेति महातपाः।।

dṛṣṭvā ca viśvakarmāṇaṃ vyādideśa pitāmahaḥ| sṛjyatāṃ prārthanīyaikā pramadeti mahātapāḥ||

Verse 12

पितामहं नमस्कृत्य तद्वाक्यमभिनन्द्य च। निर्ममे योषितं दिव्यां चिन्तयित्वा पुनःपुनः।।

pitāmahaṃ namaskṛtya tadvākyamabhinandya ca| nirmame yoṣitaṃ divyāṃ cintayitvā punaḥpunaḥ||

Verse 13

त्रिषु लोकेषु यत्किंचिद्भूतं स्थावरजङ्गमम्। समानयद्दर्शनीयं तत्तदत्र स विश्ववित्।।

triṣu lokeṣu yatkiṃcidbhūtaṃ sthāvarajaṅgamam| samānayaddarśanīyaṃ tattadatra sa viśvavit||

Verse 14

कोटिशश्चैव रत्नानि तस्या गात्रे न्यवेशत्। तां रत्नसङ्घातमयीमसृजद्देवरूपिणीम्।।

koṭiśaścaiva ratnāni tasyā gātre nyaveśat| tāṃ ratnasaṅghātamayīmasṛjaddevarūpiṇīm||

Verse 15

सा प्रयत्नेन महता निर्मिता विश्वकर्मणा। त्रिषु लोकेषु नारीणां रूपेणाप्रतिमाभवत्।।

sā prayatnena mahatā nirmitā viśvakarmaṇā| triṣu lokeṣu nārīṇāṃ rūpeṇāpratimābhavat||

Verse 16

न तस्याः सूक्ष्ममप्यस्ति यद्गात्रे रूपसंपदा। नियुक्ता यत्र वा दृष्टिर्न सज्जति निरीक्षताम्।।

na tasyāḥ sūkṣmamapyasti yadgātre rūpasaṃpadā| niyuktā yatra vā dṛṣṭirna sajjati nirīkṣatām||

Verse 17

सा विग्रहवतीव श्रीः कामरूपा वपुष्मती। पितामहमुपातिष्ठत्किं करोमीति चाब्रवीत्।।

sā vigrahavatīva śrīḥ kāmarūpā vapuṣmatī| pitāmahamupātiṣṭhatkiṃ karomīti cābravīt||

Verse 18

प्रीतो भूत्वा स दृष्ट्वैव प्रीत्या चास्यै वरं ददौ। कान्तत्वं सर्वभूतानां साश्रियानुत्तमं वपुः।।

prīto bhūtvā sa dṛṣṭvaiva prītyā cāsyai varaṃ dadau| kāntatvaṃ sarvabhūtānāṃ sāśriyānuttamaṃ vapuḥ||

Verse 19

सा तेन वरदानेन कर्तुश्च क्रियया तदा। जहार सर्वभूतानां चक्षूंषि च मनांसि च।।

sā tena varadānena kartuśca kriyayā tadā| jahāra sarvabhūtānāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca||

Verse 20

तिलंतिलं समानीय रत्नानां यद्विनिर्मिता। तिलोत्तमेति तत्तस्या नाम चक्रे पितामहः।।

tilaṃtilaṃ samānīya ratnānāṃ yadvinirmitā| tilottameti tattasyā nāma cakre pitāmahaḥ||

Verse 21

ब्रह्माणं सा नमस्कृत्य प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्। किं कार्यं मयि भूतेश येनास्म्यद्येह निर्मिता।।

brahmāṇaṃ sā namaskṛtya prāñjalirvākyamabravīt| kiṃ kāryaṃ mayi bhūteśa yenāsmyadyeha nirmitā||

Verse 22

पितामह उवाच। गच्छ सुन्दोपसुन्दाभ्यामसुराभ्यां तिलोत्तमे। प्रार्थनीयेन रूपेण कुरु भद्रे प्रलोभनम्।।

pitāmaha uvāca| gaccha sundopasundābhyāmasurābhyāṃ tilottame| prārthanīyena rūpeṇa kuru bhadre pralobhanam||

Verse 23

त्वत्कृते दर्शादेव रूपसंपत्कृतेन वै। विरोधः स्याद्यथा ताभ्यामन्योन्येन तथा कुरु।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलाभपर्वणि एकत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 231 ।।

tvatkṛte darśādeva rūpasaṃpatkṛtena vai| virodhaḥ syādyathā tābhyāmanyonyena tathā kuru|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi vidurāgamanarājyalābhaparvaṇi ekatriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 231 ||

Verse 24

नारद उवाच। सा तथेति प्रतिज्ञाय नमस्कृत्य पितामहम्। चकार मण्डलं तत्र विबुधानां प्रदक्षिणम्।।

nārada uvāca| sā tatheti pratijñāya namaskṛtya pitāmaham| cakāra maṇḍalaṃ tatra vibudhānāṃ pradakṣiṇam||

Verse 25

प्राङ्मुखो भगवानास्ते दक्षिणेन महेश्वरः। देवाश्चैवोत्तरेणासन्सर्वतस्त्वृषयोऽभवन्।।

prāṅmukho bhagavānāste dakṣiṇena maheśvaraḥ| devāścaivottareṇāsansarvatastvṛṣayo'bhavan||

Verse 26

कुर्वन्त्यां तु तदा तत्र मण्डलं तत्प्रदक्षिणम्। इन्द्रः स्थाणुश्च भगवान्धैर्येण तु परिच्युतौ।।

kurvantyāṃ tu tadā tatra maṇḍalaṃ tatpradakṣiṇam| indraḥ sthāṇuśca bhagavāndhairyeṇa tu paricyutau||

Verse 27

द्रष्टुकामस्य चात्यर्थं गतायां पार्श्वतस्तथा। अन्यदञ्चितपद्माक्षं दक्षिणं निःसृतं मुखम्।।

draṣṭukāmasya cātyarthaṃ gatāyāṃ pārśvatastathā| anyadañcitapadmākṣaṃ dakṣiṇaṃ niḥsṛtaṃ mukham||

Verse 28

पृष्ठतः परिवर्तन्त्यां पश्चिमं निःसृतं मुखम्। गतायां चोत्तरं पार्श्वमुत्तरं निःसृतं मुखम्।।

pṛṣṭhataḥ parivartantyāṃ paścimaṃ niḥsṛtaṃ mukham| gatāyāṃ cottaraṃ pārśvamuttaraṃ niḥsṛtaṃ mukham||

Verse 29

महेन्द्रस्यापि नेत्राणां पृष्ठतः पार्श्वतोग्रतः। रक्तान्तानां विशालानां सहस्रं सर्वतोऽभवत्।।

mahendrasyāpi netrāṇāṃ pṛṣṭhataḥ pārśvatogrataḥ| raktāntānāṃ viśālānāṃ sahasraṃ sarvato'bhavat||

Verse 30

एवं चतुर्मुखः स्थाणुर्महादेवोऽभवत्पुरा। तथा सहस्रनेत्रश्च बभूव बलसूदनः।।

evaṃ caturmukhaḥ sthāṇurmahādevo'bhavatpurā| tathā sahasranetraśca babhūva balasūdanaḥ||

Verse 31

तथा देवनिकायानां महर्षीणां च सर्वशः। मुखानि चाभ्यवर्तन्त येन याति तिलोत्तमा।। ताभ्यां तयोः।।

tathā devanikāyānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ| mukhāni cābhyavartanta yena yāti tilottamā|| tābhyāṃ tayoḥ||

Verse 32

तस्या गात्रे निपतिता दृष्टिस्तेषां महात्मनाम्। सर्वेषामेव भूयिष्ठमृते देवं पितामहम्।।

tasyā gātre nipatitā dṛṣṭisteṣāṃ mahātmanām| sarveṣāmeva bhūyiṣṭhamṛte devaṃ pitāmaham||

Verse 33

गच्छन्त्यां तु तया सर्वे देवाश्च परमर्षयः। कृतमित्येव तत्कार्यं मेनिरे रूपसंपदा।।

gacchantyāṃ tu tayā sarve devāśca paramarṣayaḥ| kṛtamityeva tatkāryaṃ menire rūpasaṃpadā||

Verse 34

तिलोत्तमायां तस्यां तु गतायां लोकभावनः। कृतं कार्यमिति श्रीमानब्रवीच्च पितामहः। सर्वान्विसर्जयामास देवानृषिगणांश्च तान्।।

tilottamāyāṃ tasyāṃ tu gatāyāṃ lokabhāvanaḥ| kṛtaṃ kāryamiti śrīmānabravīcca pitāmahaḥ| sarvānvisarjayāmāsa devānṛṣigaṇāṃśca tān||