Adhyaya 229

Verse 1

सुन्दोपसुन्दकथा--सुन्दोपसुन्दयोर्ब्रह्मणो वरलाभः।। 1 ।। नारद उवाच। शणु मे विस्तरेणेममितिहासं पुरातनम्। भ्रातृभिः सहितः पार्थ यथा वृत्तं युधिष्ठिर।।

sundopasundakathā--sundopasundayorbrahmaṇo varalābhaḥ|| 1 || nārada uvāca| śaṇu me vistareṇemamitihāsaṃ purātanam| bhrātṛbhiḥ sahitaḥ pārtha yathā vṛttaṃ yudhiṣṭhira||

Verse 2

महासुरस्यान्ववाये हिरण्यकशिपोः पुरा। निकुम्भो नाम दैत्येन्द्रस्तेजस्वी बलवानभूत्।।

mahāsurasyānvavāye hiraṇyakaśipoḥ purā| nikumbho nāma daityendrastejasvī balavānabhūt||

Verse 3

तस्य पुत्रौ महावीर्यौ जातौ भीमपराक्रमौ। सुन्दोपसुन्दौ दैत्येन्द्रौ दारुणौ क्रूरमानसौ।।

tasya putrau mahāvīryau jātau bhīmaparākramau| sundopasundau daityendrau dāruṇau krūramānasau||

Verse 4

तावेकनिश्चयौ दैत्यावेककार्यार्थसंमतौ। निरन्तरमवर्तेतां समदुःखसुखावुभौ।।

tāvekaniścayau daityāvekakāryārthasaṃmatau| nirantaramavartetāṃ samaduḥkhasukhāvubhau||

Verse 5

विनाऽन्योन्यं न भुञ्जाते विनाऽन्योन्यं न जल्पतः। अन्योन्यस्य प्रियकरावन्योन्यस्य प्रियंवदौ।।

vinā'nyonyaṃ na bhuñjāte vinā'nyonyaṃ na jalpataḥ| anyonyasya priyakarāvanyonyasya priyaṃvadau||

Verse 6

एकशीलसमाचारौ द्विधैवैकोऽभवत्कृतः। तौ विवृद्धौ महावीर्यौ कार्येष्वप्येकनिश्चयौ।।

ekaśīlasamācārau dvidhaivaiko'bhavatkṛtaḥ| tau vivṛddhau mahāvīryau kāryeṣvapyekaniścayau||

Verse 7

त्रैलोक्यविजयार्थाय समाधायैकनिश्चयम्। दीक्षां कृत्वा गतौ विन्ध्यं तावुग्रं तेपतुस्तपः।।

trailokyavijayārthāya samādhāyaikaniścayam| dīkṣāṃ kṛtvā gatau vindhyaṃ tāvugraṃ tepatustapaḥ||

Verse 8

तौ तु दीर्घेण कालेन तपोयुक्तौ बभूवतुः। क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ जटावल्कलधारिणौ।।

tau tu dīrgheṇa kālena tapoyuktau babhūvatuḥ| kṣutpipāsāpariśrāntau jaṭāvalkaladhāriṇau||

Verse 9

मलोपचितसर्वाङ्गौ वायुभक्षौ बभूवतुः। आत्ममांसानि जुह्वान्तौ पादाङ्गुष्ठाग्रधिष्ठितौ। ऊर्ध्वबाहू चानिमिषौ दीर्घकालं धृतव्रतौ।।

malopacitasarvāṅgau vāyubhakṣau babhūvatuḥ| ātmamāṃsāni juhvāntau pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitau| ūrdhvabāhū cānimiṣau dīrghakālaṃ dhṛtavratau||

Verse 10

तयोस्तपःप्रभावेण दीर्घकालं प्रतापितः। धूमं प्रमुमुचे विन्ध्यस्तद्भुतमिवाभवत्।।

tayostapaḥprabhāveṇa dīrghakālaṃ pratāpitaḥ| dhūmaṃ pramumuce vindhyastadbhutamivābhavat||

Verse 11

ततो देवा भयं जग्मुरुग्रं दृष्ट्वा तयोस्तपः। तपोविघातार्थमथो देवा विघ्नानि चक्रिरे।।

tato devā bhayaṃ jagmurugraṃ dṛṣṭvā tayostapaḥ| tapovighātārthamatho devā vighnāni cakrire||

Verse 12

रत्नैः प्रलोभयामासुः स्त्रीभिश्चोभौ पुनःपुनः। न च तौ चक्रतुर्भङ्गं व्रतस्य सुमहाव्रतौ।।

ratnaiḥ pralobhayāmāsuḥ strībhiścobhau punaḥpunaḥ| na ca tau cakraturbhaṅgaṃ vratasya sumahāvratau||

Verse 13

अथ मायां पुनर्देवास्तयोश्चक्रुर्महात्मनोः। भगिन्यो मातरो भार्यास्तयोश्चात्मजनस्तथा।।

atha māyāṃ punardevāstayoścakrurmahātmanoḥ| bhaginyo mātaro bhāryāstayoścātmajanastathā||

Verse 14

प्रपात्यमाना विस्रस्ताः शूलहस्तेन रक्षसा। भ्रष्टाभरणकेशान्ता भ्रष्टाभरणवाससः।।

prapātyamānā visrastāḥ śūlahastena rakṣasā| bhraṣṭābharaṇakeśāntā bhraṣṭābharaṇavāsasaḥ||

Verse 15

अभिभाष्य ततः सर्वास्तौ त्राहीति विचुक्रुशुः। न च तौ चक्रतुर्भङ्गं व्रतस्य सुमहाव्रतौ।।

abhibhāṣya tataḥ sarvāstau trāhīti vicukruśuḥ| na ca tau cakraturbhaṅgaṃ vratasya sumahāvratau||

Verse 16

यदा क्षोभं नोपयाति नार्तिमन्यतरस्तयोः। ततः स्त्रियस्ता भूतं च सर्वमन्तरधीयत।।

yadā kṣobhaṃ nopayāti nārtimanyatarastayoḥ| tataḥ striyastā bhūtaṃ ca sarvamantaradhīyata||

Verse 17

ततः पितामहः साक्षादभिगम्य महासुरौ। वरेण च्छ्दयामास क्वलोकहितः प्रभुः।।

tataḥ pitāmahaḥ sākṣādabhigamya mahāsurau| vareṇa cchdayāmāsa kvalokahitaḥ prabhuḥ||

Verse 18

ततः सुन्दोपसुन्दौ तौ भ्रातरौ दृढविक्रमौ। दृष्ट्वा पितामहं देवं तस्थतुः प्राञ्जली तदा।।

tataḥ sundopasundau tau bhrātarau dṛḍhavikramau| dṛṣṭvā pitāmahaṃ devaṃ tasthatuḥ prāñjalī tadā||

Verse 19

ऊचतुश्च प्रभुं देवं ततस्तौ सहितौ तदा। आवयोस्तपसाऽनेन यदि प्रीतः पितामहः।।

ūcatuśca prabhuṃ devaṃ tatastau sahitau tadā| āvayostapasā'nena yadi prītaḥ pitāmahaḥ||

Verse 20

मायाविदावस्त्रविदौ बलिनौ कामरूपिणौ। उभावप्यमरौ स्यावः प्रसन्नो यदि नौ प्रभुः।।

māyāvidāvastravidau balinau kāmarūpiṇau| ubhāvapyamarau syāvaḥ prasanno yadi nau prabhuḥ||

Verse 21

ब्रह्मोवाच। ऋतेऽमरत्वं युवयोः सर्वमुक्तं भविष्यति। अन्यद्वृणीतं मृत्योश्च विधानममरैः सम्।।

brahmovāca| ṛte'maratvaṃ yuvayoḥ sarvamuktaṃ bhaviṣyati| anyadvṛṇītaṃ mṛtyośca vidhānamamaraiḥ sam||

Verse 22

प्रभविष्याव इति यन्महदभ्युद्यतं तपः। युवयोर्हेतुनानेन नामरत्वं विधीयते।।

prabhaviṣyāva iti yanmahadabhyudyataṃ tapaḥ| yuvayorhetunānena nāmaratvaṃ vidhīyate||

Verse 23

त्रैलोक्यविजयार्थाय भवद्भ्यामास्थितं तपः। हेतुनाऽनेन दैत्येन्द्रौ न वां कामं करोम्यहम्।।

trailokyavijayārthāya bhavadbhyāmāsthitaṃ tapaḥ| hetunā'nena daityendrau na vāṃ kāmaṃ karomyaham||

Verse 24

सुन्दोपसुन्दावूचतुः। त्रिषु लोकेषु यद्भूतं किंचित्स्थावरजङ्गमम्। सर्वस्मान्नौ भयं न स्यादृतेऽन्योन्यं पितामह।।

sundopasundāvūcatuḥ| triṣu lokeṣu yadbhūtaṃ kiṃcitsthāvarajaṅgamam| sarvasmānnau bhayaṃ na syādṛte'nyonyaṃ pitāmaha||

Verse 25

पितामह उवाच। यत्प्रार्थितं यथोक्तं च काममेतद्ददानि वाम्। मृत्योर्विधानमेतच्च यथावद्वा भविष्यति।।

pitāmaha uvāca| yatprārthitaṃ yathoktaṃ ca kāmametaddadāni vām| mṛtyorvidhānametacca yathāvadvā bhaviṣyati||

Verse 26

नारद उवाच। ततः पितामहो दत्त्वा वरमेतत्तदा तयोः। निवर्त्य तपसस्तौ च ब्रह्मलोकं जगाम ह।।

nārada uvāca| tataḥ pitāmaho dattvā varametattadā tayoḥ| nivartya tapasastau ca brahmalokaṃ jagāma ha||

Verse 27

लब्ध्वा वराणि दैत्येन्द्रावथ तौ भ्रातरावुभौ। अवध्यौ सर्वलोकस्य स्वमेव भवनं गतौ।।

labdhvā varāṇi daityendrāvatha tau bhrātarāvubhau| avadhyau sarvalokasya svameva bhavanaṃ gatau||

Verse 28

तौ तु लब्धवरौ दृष्ट्वा कृतकामौ मनस्विनौ। सर्वः सुहृञ्जनस्ताभ्यां प्रहर्षमुपजग्मिवान्।।

tau tu labdhavarau dṛṣṭvā kṛtakāmau manasvinau| sarvaḥ suhṛñjanastābhyāṃ praharṣamupajagmivān||

Verse 29

ततस्तौ तु जटा भित्त्वा मौलिनौ संबभूवतुः। महार्हाभरणोपेतौ विरजोम्बरधारिणौ।।

tatastau tu jaṭā bhittvā maulinau saṃbabhūvatuḥ| mahārhābharaṇopetau virajombaradhāriṇau||

Verse 30

अकालकौमुदीं चैव चक्रतुः सार्वकालिकीम्। नित्यः प्रमुदितः सर्वस्तयोश्चैव सुहृञ्जनः।।

akālakaumudīṃ caiva cakratuḥ sārvakālikīm| nityaḥ pramuditaḥ sarvastayoścaiva suhṛñjanaḥ||

Verse 31

भक्ष्यतां भुज्यतां नित्यं दीयतां रम्यतामिति। गीयेतां पीयतां चेति शभ्दश्चासीद्गृहे गृहे।।

bhakṣyatāṃ bhujyatāṃ nityaṃ dīyatāṃ ramyatāmiti| gīyetāṃ pīyatāṃ ceti śabhdaścāsīdgṛhe gṛhe||

Verse 32

तत्रतत्र महानादैरुत्कृष्टतलनादितैः। हृष्टं प्रमुदितं सर्वं दैत्यानामभवत्पुरम्।।

tatratatra mahānādairutkṛṣṭatalanāditaiḥ| hṛṣṭaṃ pramuditaṃ sarvaṃ daityānāmabhavatpuram||

Verse 33

तैस्तैर्विहारैर्बहुभिर्दैत्यानां कामरूपिणाम्। समाः संक्रीडतां तेषामहरेकमिवाभवत्।।

taistairvihārairbahubhirdaityānāṃ kāmarūpiṇām| samāḥ saṃkrīḍatāṃ teṣāmaharekamivābhavat||