Adhyaya 228

Verse 1

पाण्डवानां समीपे नारदागमनम्।। 1 ।। जनमेजय उवाच। एवं संप्राप्य राज्यं तदिन्द्रप्रस्थे तपोधन। अत ऊर्ध्वं नरव्याघ्राः किमकुर्वत पाण्डवाः।।

pāṇḍavānāṃ samīpe nāradāgamanam|| 1 || janamejaya uvāca| evaṃ saṃprāpya rājyaṃ tadindraprasthe tapodhana| ata ūrdhvaṃ naravyāghrāḥ kimakurvata pāṇḍavāḥ||

Verse 2

सर्व एव महात्मानः सर्वे मम पितामहाः। द्रौपदी धर्मपत्नी च कथं तानन्ववर्तत।।

sarva eva mahātmānaḥ sarve mama pitāmahāḥ| draupadī dharmapatnī ca kathaṃ tānanvavartata||

Verse 3

कथमासुश्च कृष्णायामेकस्यां ते नरर्षभाः। वर्तमाना महाभागा नाभिद्यन्त परस्परम्।।

kathamāsuśca kṛṣṇāyāmekasyāṃ te nararṣabhāḥ| vartamānā mahābhāgā nābhidyanta parasparam||

Verse 4

श्रोतुमिच्छाम्यहं तत्र विस्तरेण यथातथम्। तेषां चेष्टितमन्योन्यं युक्तानां कृष्णया सह।।

śrotumicchāmyahaṃ tatra vistareṇa yathātatham| teṣāṃ ceṣṭitamanyonyaṃ yuktānāṃ kṛṣṇayā saha||

Verse 5

वैशंपायन उवाच। धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञाता इन्द्रप्रस्थं प्रविश्य तत्। रेमिरे पुरुषव्याघ्राः कृष्णया सह पाण्डवाः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| dhṛtarāṣṭrābhyanujñātā indraprasthaṃ praviśya tat| remire puruṣavyāghrāḥ kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ||

Verse 6

प्राप्य राज्यं महातेजाः सत्यसन्धो युधिष्ठिरः। पालयामास धर्मेण पृथिवीं भ्रातृभिः सह।।

prāpya rājyaṃ mahātejāḥ satyasandho yudhiṣṭhiraḥ| pālayāmāsa dharmeṇa pṛthivīṃ bhrātṛbhiḥ saha||

Verse 7

जितारयो महात्मानः सत्यधर्मपरायणाः। एवं पुरमिदं प्राप्य तत्रोषुः पाण्डुनन्दनाः।।

jitārayo mahātmānaḥ satyadharmaparāyaṇāḥ| evaṃ puramidaṃ prāpya tatroṣuḥ pāṇḍunandanāḥ||

Verse 8

कुर्वाणाः पौरकार्याणि सर्वाणि भरतर्षभाः। आसांचक्रुर्महार्हेषु पार्थिवेष्वासनेषु च।।

kurvāṇāḥ paurakāryāṇi sarvāṇi bharatarṣabhāḥ| āsāṃcakrurmahārheṣu pārthiveṣvāsaneṣu ca||

Verse 9

तेषु तत्रोपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु। आययौ धर्मराजं तु द्रष्टुकामोऽथ नारदः।।

teṣu tatropaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu| āyayau dharmarājaṃ tu draṣṭukāmo'tha nāradaḥ||

Verse 10

पथा नक्षत्रजुष्टेन सुपर्णाचरितेन च। चन्द्रसूर्यप्रकाशेन सेवितेन महर्षिभिः।।

pathā nakṣatrajuṣṭena suparṇācaritena ca| candrasūryaprakāśena sevitena maharṣibhiḥ||

Verse 11

नभस्स्थलेन दिव्येन दुर्लभेनातपस्विनाम्। भूतार्चितो भूतधरां राष्ट्रमन्दिरभूषिताम्।।

nabhassthalena divyena durlabhenātapasvinām| bhūtārcito bhūtadharāṃ rāṣṭramandirabhūṣitām||

Verse 12

अवेक्षमाणो द्युतिमानाजगाम महातपाः। सर्ववेदान्तगो विप्रः सर्ववेदाङ्गपारगः।।

avekṣamāṇo dyutimānājagāma mahātapāḥ| sarvavedāntago vipraḥ sarvavedāṅgapāragaḥ||

Verse 13

परेण तपसा युक्तो ब्राह्मेण तपसा वृतः। नये नीतौ च निस्तो विश्रुतश्च महामुनिः।।

pareṇa tapasā yukto brāhmeṇa tapasā vṛtaḥ| naye nītau ca nisto viśrutaśca mahāmuniḥ||

Verse 14

परात्परतरं प्राप्तो धर्मान्समभिजग्मिवान्। भावितात्मा गतरजाः शान्तो मृदुर्ऋजुर्दिवजः।।

parātparataraṃ prāpto dharmānsamabhijagmivān| bhāvitātmā gatarajāḥ śānto mṛdurṛjurdivajaḥ||

Verse 15

धर्मेणाधिगतः सर्वैर्देवदानवमानुषैः। क्षीणकर्मसु पापेषु भूतेषु विविधेषु च।।

dharmeṇādhigataḥ sarvairdevadānavamānuṣaiḥ| kṣīṇakarmasu pāpeṣu bhūteṣu vividheṣu ca||

Verse 16

सर्वथा कृतमर्यादो वेदेषु विविधेषु च। शतशः सोमपा यज्ञे पुण्ये पुण्यकृदग्निचित्।।

sarvathā kṛtamaryādo vedeṣu vividheṣu ca| śataśaḥ somapā yajñe puṇye puṇyakṛdagnicit||

Verse 17

ऋक्सामयजुषां वेत्ता न्यायदृग्धर्मकोविदः। ऋजुरारोहबान्वृद्धो भूयिष्ठपथिकोऽनघः।।

ṛksāmayajuṣāṃ vettā nyāyadṛgdharmakovidaḥ| ṛjurārohabānvṛddho bhūyiṣṭhapathiko'naghaḥ||

Verse 18

श्लक्ष्णया शिखयोपेतः संपन्नः परमत्विषा। अवदाते च सूक्ष्मे च दिव्ये च रचिते शुभे।।

ślakṣṇayā śikhayopetaḥ saṃpannaḥ paramatviṣā| avadāte ca sūkṣme ca divye ca racite śubhe||

Verse 19

महेन्द्रदत्ते महती बिभ्रत्परमवाससी। जाम्बूनदमये दिव्ये गण्डूपदमुखे नवे।।

mahendradatte mahatī bibhratparamavāsasī| jāmbūnadamaye divye gaṇḍūpadamukhe nave||

Verse 20

अग्न्यर्कसदृशे दिव्ये धारयन्कुण्डले शुभे। राजतच्छत्रमुच्छ्रित्य चित्रं परमवर्चसम्।।

agnyarkasadṛśe divye dhārayankuṇḍale śubhe| rājatacchatramucchritya citraṃ paramavarcasam||

Verse 21

प्राप्य दुष्प्रापमन्येन ब्रह्मवर्चसमुत्तमम्। भवने भूमिपालस्य बृहस्पतिरिवाप्लुतः।।

prāpya duṣprāpamanyena brahmavarcasamuttamam| bhavane bhūmipālasya bṛhaspatirivāplutaḥ||

Verse 22

संहितायां च सर्वेषां स्थितस्योपस्थितस्य च। द्विपदस्य च धर्मस्य क्रमधर्मस्य पारगः।।

saṃhitāyāṃ ca sarveṣāṃ sthitasyopasthitasya ca| dvipadasya ca dharmasya kramadharmasya pāragaḥ||

Verse 23

गाधा सामानुसामज्ञः साम्नां परमवल्गुनाम्। आत्मनः सर्वमोक्षिभ्यः कृतिमान्कृत्यवित्सदा।।

gādhā sāmānusāmajñaḥ sāmnāṃ paramavalgunām| ātmanaḥ sarvamokṣibhyaḥ kṛtimānkṛtyavitsadā||

Verse 24

यजुर्धर्मैर्बहुविधैर्मतो मतिमतां वरः। विदितार्थः समश्चैव च्छेत्ता निगमसंशयान्।।

yajurdharmairbahuvidhairmato matimatāṃ varaḥ| viditārthaḥ samaścaiva cchettā nigamasaṃśayān||

Verse 25

अर्थनिर्वचने नित्यं संशयच्छिदसंशयः। प्रकृत्या धर्मकुशलो दाता धर्मविशारदः।।

arthanirvacane nityaṃ saṃśayacchidasaṃśayaḥ| prakṛtyā dharmakuśalo dātā dharmaviśāradaḥ||

Verse 26

लोपेनागमधर्मेण संक्रमेण च वृत्तिषु। एकशब्दांश्च नानार्थानेकार्थांश्च पृथक्कृतान्।।

lopenāgamadharmeṇa saṃkrameṇa ca vṛttiṣu| ekaśabdāṃśca nānārthānekārthāṃśca pṛthakkṛtān||

Verse 27

पृथगर्थाभिधानांश्च प्रयोगानन्ववेक्षिता। प्रमाणभूतो लोकेषु सर्वाधिकरणेषु च।।

pṛthagarthābhidhānāṃśca prayogānanvavekṣitā| pramāṇabhūto lokeṣu sarvādhikaraṇeṣu ca||

Verse 28

सर्ववर्णविकारेषु नित्यं कुशलपूजितः। स्वरेऽस्वरे च विविधे वृत्तेषु विविधेषु च।।

sarvavarṇavikāreṣu nityaṃ kuśalapūjitaḥ| svare'svare ca vividhe vṛtteṣu vividheṣu ca||

Verse 29

समस्थानेषु सर्वेषु समाम्नायेषु धातुषु। उद्देश्यानां समाख्याता सर्वमाख्यातमुद्दिशन्।।

samasthāneṣu sarveṣu samāmnāyeṣu dhātuṣu| uddeśyānāṃ samākhyātā sarvamākhyātamuddiśan||

Verse 30

अभिसन्धिषु तत्त्वज्ञः पदान्यङ्गान्यनुस्मरन्। कालधर्मेण निर्दिष्टं यथार्थं च विचारयन्।।

abhisandhiṣu tattvajñaḥ padānyaṅgānyanusmaran| kāladharmeṇa nirdiṣṭaṃ yathārthaṃ ca vicārayan||

Verse 31

चिकीर्षितं च यो वेत्ता यथा लोकेन संवृतम्। विभाषितं च समयं भाषितं हृदयंगमम्।।

cikīrṣitaṃ ca yo vettā yathā lokena saṃvṛtam| vibhāṣitaṃ ca samayaṃ bhāṣitaṃ hṛdayaṃgamam||

Verse 32

आत्मने च परस्मै च स्वरसंस्कारयोगवित्। एषां स्वराणां ज्ञाता च बोद्धा प्रवचनः स्वराट्।।

ātmane ca parasmai ca svarasaṃskārayogavit| eṣāṃ svarāṇāṃ jñātā ca boddhā pravacanaḥ svarāṭ||

Verse 33

विज्ञाता चोक्तवाक्यानामेकतां बहुतां तथा। बोद्धा हि परमार्थांश्च विविधांश्च व्यतिक्रमान्।।

vijñātā coktavākyānāmekatāṃ bahutāṃ tathā| boddhā hi paramārthāṃśca vividhāṃśca vyatikramān||

Verse 34

अभेदतश्च बहुशो बहुशश्चापि भेदतः। वक्ता विविधवाक्यानां नानादेशसमीक्षिता।।

abhedataśca bahuśo bahuśaścāpi bhedataḥ| vaktā vividhavākyānāṃ nānādeśasamīkṣitā||

Verse 35

पञ्चागमांश्च विविधानादेशांश्च समीक्षिता। नानार्थकुशलस्तत्र तद्धितेषु च कृत्स्नशः।।

pañcāgamāṃśca vividhānādeśāṃśca samīkṣitā| nānārthakuśalastatra taddhiteṣu ca kṛtsnaśaḥ||

Verse 36

परिभूषयिता वाचां वर्णतः स्वरतोऽर्थतः। प्रत्ययं च समाख्याता नियतं प्रतिधातुकम्।।

paribhūṣayitā vācāṃ varṇataḥ svarato'rthataḥ| pratyayaṃ ca samākhyātā niyataṃ pratidhātukam||

Verse 37

पञ्च चाक्षरजातानि स्वरसंज्ञानि यानि च। तमागतमृषिं दृष्ट्वा प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च।।

pañca cākṣarajātāni svarasaṃjñāni yāni ca| tamāgatamṛṣiṃ dṛṣṭvā pratyudgamyābhivādya ca||

Verse 38

आसनं रुचिरं तस्मै प्रददौ स युधिष्ठिरः। कृष्णाजिनोत्तरे तस्मिन्नुपविष्टो महानृषिः।।

āsanaṃ ruciraṃ tasmai pradadau sa yudhiṣṭhiraḥ| kṛṣṇājinottare tasminnupaviṣṭo mahānṛṣiḥ||

Verse 39

देवर्षेरुपविष्टस्य स्वयमर्ध्यं यथाविधि। प्रादाद्युधिष्ठिरो धीमान्राज्यं तस्मै न्यवेदयत्। प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिः प्रीतमनास्तदा।।

devarṣerupaviṣṭasya svayamardhyaṃ yathāvidhi| prādādyudhiṣṭhiro dhīmānrājyaṃ tasmai nyavedayat| pratigṛhya tu tāṃ pūjāmṛṣiḥ prītamanāstadā||

Verse 40

आशीर्भिर्वर्धयित्वा च तमुवाचास्यतामिति। निषसादाभ्यनुज्ञातस्ततो राजा युधिष्ठिरः।।

āśīrbhirvardhayitvā ca tamuvācāsyatāmiti| niṣasādābhyanujñātastato rājā yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 41

प्रेषयामास कृष्णायै भगवन्तमुपस्थितम्। श्रुत्वैतद्द्रौपदी चापि शुचिर्भूत्वा समाहिता।।

preṣayāmāsa kṛṣṇāyai bhagavantamupasthitam| śrutvaitaddraupadī cāpi śucirbhūtvā samāhitā||

Verse 42

जगाम तत्र यत्रास्ते नारदः पाण्डवैः सह। तस्याभिवाद्य चरणौ देवर्षेर्धर्मचारिणी।।

jagāma tatra yatrāste nāradaḥ pāṇḍavaiḥ saha| tasyābhivādya caraṇau devarṣerdharmacāriṇī||

Verse 43

कृताञ्जलिः सुसंवीता स्थिताऽथ द्रुपदात्मजा। तस्याश्चापि स धर्मात्मा सत्यवागृषिसत्तमः।।

kṛtāñjaliḥ susaṃvītā sthitā'tha drupadātmajā| tasyāścāpi sa dharmātmā satyavāgṛṣisattamaḥ||

Verse 44

आशिषो विविधाः प्रोच्य राजपुत्र्यास्तु नारदः। गम्यतामिति होवाच भगवांस्तामनिन्दिताम्।।

āśiṣo vividhāḥ procya rājaputryāstu nāradaḥ| gamyatāmiti hovāca bhagavāṃstāmaninditām||

Verse 45

गतायामथ कृष्णायां युधिष्ठिरपुरोगमान्। विविक्ते पाण्डवान्सर्वानुवाच भगवानृषिः।।

gatāyāmatha kṛṣṇāyāṃ yudhiṣṭhirapurogamān| vivikte pāṇḍavānsarvānuvāca bhagavānṛṣiḥ||

Verse 46

पाञ्चाली भवतामेका धर्मपत्नी यशस्विनी। यथा वो नात्र भेदः स्यात्तथा नीतिर्विधीयतां।।

pāñcālī bhavatāmekā dharmapatnī yaśasvinī| yathā vo nātra bhedaḥ syāttathā nītirvidhīyatāṃ||

Verse 47

सुन्दोपसुन्दौ हि पुरा भ्रातरौ सहितावुभौ। आस्तामवध्यावन्येषां त्रिषु लोकेषु विश्रुतौ।।

sundopasundau hi purā bhrātarau sahitāvubhau| āstāmavadhyāvanyeṣāṃ triṣu lokeṣu viśrutau||

Verse 48

एकराज्यावेकगृहावेकशय्यासनाशनौ। तिलोत्तमायास्तौ हेतोरन्योन्यमभिजघ्नतुः।।

ekarājyāvekagṛhāvekaśayyāsanāśanau| tilottamāyāstau hetoranyonyamabhijaghnatuḥ||

Verse 49

रक्ष्यतां सौहृदं तस्मादन्योन्यप्रीतिभावकम्। यथा वो नात्र भेदः स्यात्तत्कुरुष्व युधिष्ठिर।।

rakṣyatāṃ sauhṛdaṃ tasmādanyonyaprītibhāvakam| yathā vo nātra bhedaḥ syāttatkuruṣva yudhiṣṭhira||

Verse 50

युधिष्ठिर उवाच। सुन्दोपसुन्दावसुरौ कस्य पुत्रौ महामुने। उत्पन्नश्च कथं भेदः कथं चान्योन्यमघ्नताम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| sundopasundāvasurau kasya putrau mahāmune| utpannaśca kathaṃ bhedaḥ kathaṃ cānyonyamaghnatām||

Verse 51

अप्सरा देवकन्या वै कस्य चैषा तिलोत्तमा। यस्याः कामेन संमत्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम्।।

apsarā devakanyā vai kasya caiṣā tilottamā| yasyāḥ kāmena saṃmattau jaghnatustau parasparam||

Verse 52

एतत्सर्वं यथा वृत्तं विस्तरेण तपोधन। श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन्परं कौतूहलं हि मे।।

etatsarvaṃ yathā vṛttaṃ vistareṇa tapodhana| śrotumicchāmahe brahmanparaṃ kautūhalaṃ hi me||