Adhyaya 227

Verse 1

द्रौपद्या नमस्कृतया गान्धार्या तद्रूपदर्शनेन तस्याः स्वपुत्रमृत्युत्ववितर्कः।। 1 ।। धृतराष्ट्रेण युधिष्ठिरस्य धर्मराज्येऽभिषेकः।। 2 ।। पाण्डवानां खाण्डवप्रस्थगमनम्।। 3 ।। श्रीकृष्णचिन्तितेनेन्द्रेण विश्वकर्मणः प्रेषणम्।। 4 ।। विश्वकर्मणा इन्द्रप्रस्थपुरनिर्माणम्।। 5 ।। तत्रागतानां सर्वेषां विसर्जनम्।। 6 ।। वैशंपायन उवाच। दुर्योधनस्य महिषी काशिराजसुता तदा। धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां वधूभिः सहिता तदा।।

draupadyā namaskṛtayā gāndhāryā tadrūpadarśanena tasyāḥ svaputramṛtyutvavitarkaḥ|| 1 || dhṛtarāṣṭreṇa yudhiṣṭhirasya dharmarājye'bhiṣekaḥ|| 2 || pāṇḍavānāṃ khāṇḍavaprasthagamanam|| 3 || śrīkṛṣṇacintitenendreṇa viśvakarmaṇaḥ preṣaṇam|| 4 || viśvakarmaṇā indraprasthapuranirmāṇam|| 5 || tatrāgatānāṃ sarveṣāṃ visarjanam|| 6 || vaiśaṃpāyana uvāca| duryodhanasya mahiṣī kāśirājasutā tadā| dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ vadhūbhiḥ sahitā tadā||

Verse 2

पाञ्चालीं प्रतिजग्राह साध्वीं श्रियमिवापराम्। पूजयामास पूजार्हां शचीदेवीमिवागताम्।।

pāñcālīṃ pratijagrāha sādhvīṃ śriyamivāparām| pūjayāmāsa pūjārhāṃ śacīdevīmivāgatām||

Verse 3

ववन्दे तत्र गान्धारीं कृष्णया सह माधवी। आशिषश्च प्रयुक्त्वा तु पाञ्चालीं परिषस्वजे।।

vavande tatra gāndhārīṃ kṛṣṇayā saha mādhavī| āśiṣaśca prayuktvā tu pāñcālīṃ pariṣasvaje||

Verse 4

परिष्वज्यैव गान्धारी कृष्णां कमललोचनाम्। पुत्राणां मम पाञ्चाली मृत्युरेवेत्यमन्यत।।

pariṣvajyaiva gāndhārī kṛṣṇāṃ kamalalocanām| putrāṇāṃ mama pāñcālī mṛtyurevetyamanyata||

Verse 5

संचिन्त्य विदुरं प्राह युक्तितः सुबलात्मजा। कुन्तीं राजसुतां क्षत्तः सवधूं सपरिच्छदाम्।।

saṃcintya viduraṃ prāha yuktitaḥ subalātmajā| kuntīṃ rājasutāṃ kṣattaḥ savadhūṃ saparicchadām||

Verse 6

पाण्डोर्निवेशनं शीघ्रं नीयतां यदि रोचते। करणेन मुहूर्तेन नक्षत्रेण शुभे तिथौ।।

pāṇḍorniveśanaṃ śīghraṃ nīyatāṃ yadi rocate| karaṇena muhūrtena nakṣatreṇa śubhe tithau||

Verse 7

यथा सुखं तथा कुन्ती रंस्यते स्वगृहे सुतैः। तथेत्येव तदा क्षत्ता कारयामास तत्तथा।।

yathā sukhaṃ tathā kuntī raṃsyate svagṛhe sutaiḥ| tathetyeva tadā kṣattā kārayāmāsa tattathā||

Verse 8

पूजयामासुरत्यर्थं बान्धवाः पाण्डवांस्तदा। नागराः श्रेणिमुख्याश्च पूजयन्ति स्म पाण्डवान्।।

pūjayāmāsuratyarthaṃ bāndhavāḥ pāṇḍavāṃstadā| nāgarāḥ śreṇimukhyāśca pūjayanti sma pāṇḍavān||

Verse 9

भीष्मो द्रोणः कृपः कर्णो बाह्लीकः ससुतस्तदा। शासनाद्धृतराष्ट्रस्य अकुर्वन्नतिथिक्रियाम्।।

bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ karṇo bāhlīkaḥ sasutastadā| śāsanāddhṛtarāṣṭrasya akurvannatithikriyām||

Verse 10

एवं विहरतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम्। नेता सर्वस्य कार्यस्य विदुरो राजशासनात्।।

evaṃ viharatāṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām| netā sarvasya kāryasya viduro rājaśāsanāt||

Verse 11

विश्रान्तास्ते महात्मानः कंचित्कालं सकेशवाः। आहूता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शान्तनवेन च।।

viśrāntāste mahātmānaḥ kaṃcitkālaṃ sakeśavāḥ| āhūtā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāntanavena ca||

Verse 12

धृतराष्ट्र उवाच। भ्रातृभिः सह कौन्तेय निबोधेदं वचो मम। पाण्डुना वर्धितं राज्यं पाण्डुना पालितं जगत्।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| bhrātṛbhiḥ saha kaunteya nibodhedaṃ vaco mama| pāṇḍunā vardhitaṃ rājyaṃ pāṇḍunā pālitaṃ jagat||

Verse 13

शासनान्मम कौन्तेय मम भ्राता महाबलः। कृतवान्दुष्करं कर्म नित्यमेव विशांपते।।

śāsanānmama kaunteya mama bhrātā mahābalaḥ| kṛtavānduṣkaraṃ karma nityameva viśāṃpate||

Verse 14

तस्मात्त्वमपि कौन्तेय शासनं कुरु मा चिरम्। मम पुत्रा दुरात्मानः सर्वेऽहंकारसंयुताः।।

tasmāttvamapi kaunteya śāsanaṃ kuru mā ciram| mama putrā durātmānaḥ sarve'haṃkārasaṃyutāḥ||

Verse 15

शासनं न करिष्यन्ति मम नित्यं युधिष्ठिर। स्वकार्यनिरतैर्नित्यमवलिप्तैर्दुरात्मभिः।।

śāsanaṃ na kariṣyanti mama nityaṃ yudhiṣṭhira| svakāryaniratairnityamavaliptairdurātmabhiḥ||

Verse 16

पुनर्वै विग्रहो मा भूत्खाण्डवप्रस्थमाविश। न हि वो वसतस्तत्र कश्चिच्छक्तः प्रबाधितुम्।।

punarvai vigraho mā bhūtkhāṇḍavaprasthamāviśa| na hi vo vasatastatra kaścicchaktaḥ prabādhitum||

Verse 17

संरक्ष्यमाणान्पार्थेन त्रिदशानिव वज्रिणा। अर्धराज्यं तु संप्राप्य खाण्डवप्रस्थणाविश।।

saṃrakṣyamāṇānpārthena tridaśāniva vajriṇā| ardharājyaṃ tu saṃprāpya khāṇḍavaprasthaṇāviśa||

Verse 18

केशवो यदि मन्यते तत्कर्तव्यमसंशयम्।।

keśavo yadi manyate tatkartavyamasaṃśayam||

Verse 19

वैशंपायन उवाच। प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं नृपं सर्वे प्रणम्य च। वासुदेवेन संमन्त्र्य पाण्डवाः समुपाविशन्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| pratigṛhya tu tadvākyaṃ nṛpaṃ sarve praṇamya ca| vāsudevena saṃmantrya pāṇḍavāḥ samupāviśan||

Verse 20

धृतराष्ट्र उवाच। अभिषेकस्य संभारान्क्षत्तरानय मा चिरम्। अभिषिक्तं करिष्यामि ह्यद्य वै कुरुनन्दनम्।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| abhiṣekasya saṃbhārānkṣattarānaya mā ciram| abhiṣiktaṃ kariṣyāmi hyadya vai kurunandanam||

Verse 21

ब्राह्मणा नैगमश्रेष्ठाः श्रेणीमुख्याश्च सर्वतः। आहूयन्तां प्रकृतयो बान्धवाश्च विशेषतः।।

brāhmaṇā naigamaśreṣṭhāḥ śreṇīmukhyāśca sarvataḥ| āhūyantāṃ prakṛtayo bāndhavāśca viśeṣataḥ||

Verse 22

पुण्याहं वाच्यतां तात गोसहस्रं प्रदीयताम्। ग्राममुख्याश्च विप्रेभ्यो दीयन्तां बहुदक्षिणाः।।

puṇyāhaṃ vācyatāṃ tāta gosahasraṃ pradīyatām| grāmamukhyāśca viprebhyo dīyantāṃ bahudakṣiṇāḥ||

Verse 23

अङ्गदे मकुटं क्षत्तर्हस्ताभरणमानय। मुक्तावलीश्च हारं च निष्काणि कटकानि च।।

aṅgade makuṭaṃ kṣattarhastābharaṇamānaya| muktāvalīśca hāraṃ ca niṣkāṇi kaṭakāni ca||

Verse 24

कटिबन्धश्च सूत्रं च तथोदरनिबन्धनम्। अष्टोत्तरसहस्रं तु ब्राह्मणाधिष्ठिता गजाः।।

kaṭibandhaśca sūtraṃ ca tathodaranibandhanam| aṣṭottarasahasraṃ tu brāhmaṇādhiṣṭhitā gajāḥ||

Verse 25

जाह्नवीसलिलं शीघ्रमानीयन्तां पुरोहितैः। अभिषेकोदकक्लिन्नं सर्वाभरणभूषितम्।।

jāhnavīsalilaṃ śīghramānīyantāṃ purohitaiḥ| abhiṣekodakaklinnaṃ sarvābharaṇabhūṣitam||

Verse 26

औपवाह्योपरिगतं दिव्यचारमरवीजितम्। सुवर्णमणिचित्रेण श्वेतच्छत्रेण शोभितम्।।

aupavāhyoparigataṃ divyacāramaravījitam| suvarṇamaṇicitreṇa śvetacchatreṇa śobhitam||

Verse 27

जयेति द्विजवाक्येनु स्तूयमानं नृपैस्तथा। दृष्ट्वा कुन्तीसुतं ज्येष्ठमाजमीढं युधिष्ठिरम्।।

jayeti dvijavākyenu stūyamānaṃ nṛpaistathā| dṛṣṭvā kuntīsutaṃ jyeṣṭhamājamīḍhaṃ yudhiṣṭhiram||

Verse 28

प्रीताः प्रीतेन मनसा प्रशंसन्तु परे जनाः। पाण्डोः कृतोपकारस्य राज्यं दत्वा ममैव च।।

prītāḥ prītena manasā praśaṃsantu pare janāḥ| pāṇḍoḥ kṛtopakārasya rājyaṃ datvā mamaiva ca||

Verse 29

प्रतिक्रिया कृतमिदं भविष्यति न संशयः। भीष्मो द्रोणः कृपः क्षत्ता साधुसाध्वित्यथाब्रुवन्।।

pratikriyā kṛtamidaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ| bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ kṣattā sādhusādhvityathābruvan||

Verse 30

श्रीवासुदेव उवाच। युक्तमेतन्महाभाग कौरवाणां यशस्करम्। शीघ्रमद्यैव राजेन्द्र त्वयोक्तं कर्तुमर्हसि।।

śrīvāsudeva uvāca| yuktametanmahābhāga kauravāṇāṃ yaśaskaram| śīghramadyaiva rājendra tvayoktaṃ kartumarhasi||

Verse 31

इत्येवमुक्तो वार्ष्णेयस्त्वरयामास तत्तदा। तथोक्तं धृतराष्ट्रेण कारयामास केशवः।।

ityevamukto vārṣṇeyastvarayāmāsa tattadā| tathoktaṃ dhṛtarāṣṭreṇa kārayāmāsa keśavaḥ||

Verse 32

तस्मिन्क्षणे महाराज कृष्णद्वैपायनस्तदा। आगत्य कुरुभिः सर्वैः पूजितः ससुहृद्गणैः।।

tasminkṣaṇe mahārāja kṛṣṇadvaipāyanastadā| āgatya kurubhiḥ sarvaiḥ pūjitaḥ sasuhṛdgaṇaiḥ||

Verse 33

मूर्धाभिषिक्तैः सहितो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। कारयामास विधिवत्केशवानुमते तदा।।

mūrdhābhiṣiktaiḥ sahito brāhmaṇairvedapāragaiḥ| kārayāmāsa vidhivatkeśavānumate tadā||

Verse 34

कृपो द्रोणश्च भीष्मश्च धौम्यश्च व्यासकेशवौ। बाह्लीकः सोमदत्तश्च चातुर्वेद्यपुरस्कृताः।।

kṛpo droṇaśca bhīṣmaśca dhaumyaśca vyāsakeśavau| bāhlīkaḥ somadattaśca cāturvedyapuraskṛtāḥ||

Verse 35

अभिषेकं तदा चक्रुर्भद्रपीठे सुसंस्कृतम्।।

abhiṣekaṃ tadā cakrurbhadrapīṭhe susaṃskṛtam||

Verse 36

व्यास उवाच। जित्वा तु पृथिवीं कृत्स्नां वशे कृत्वा नृपान्भवान्। राजसूयादिभिर्यज्ञैः क्रतुभिर्वरदक्षिणैः।।

vyāsa uvāca| jitvā tu pṛthivīṃ kṛtsnāṃ vaśe kṛtvā nṛpānbhavān| rājasūyādibhiryajñaiḥ kratubhirvaradakṣiṇaiḥ||

Verse 37

स्नात्वा ह्यवभृथस्नानं मोदतां बान्धवैः सह। एवमुक्त्वा तु ते सर्वे आशीर्भिरभिपूजयन्।।

snātvā hyavabhṛthasnānaṃ modatāṃ bāndhavaiḥ saha| evamuktvā tu te sarve āśīrbhirabhipūjayan||

Verse 38

मूर्धाभिषिक्तः कौरव्यः सर्वाभरणभूषितः। जयेति संस्तुतो राजा प्रददौ धनमक्षयम्।।

mūrdhābhiṣiktaḥ kauravyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ| jayeti saṃstuto rājā pradadau dhanamakṣayam||

Verse 39

सर्वमूर्धाभिषिक्तैश्च पूजितः कुरनन्दनः। औपवाह्यमथारुह्य श्वेतच्छत्रेण शोभितः।।

sarvamūrdhābhiṣiktaiśca pūjitaḥ kuranandanaḥ| aupavāhyamathāruhya śvetacchatreṇa śobhitaḥ||

Verse 40

रराज राजाभिमतो महेन्द्र इव दैवतैः। ततः प्रदक्षिणीकृत्य नगरं नागसाह्वयम्।।

rarāja rājābhimato mahendra iva daivataiḥ| tataḥ pradakṣiṇīkṛtya nagaraṃ nāgasāhvayam||

Verse 41

प्रविवेश तदा राजा नागरैः पूजितो गृहम्। मूर्धाभिषिक्तं कौन्तेयमभ्यगच्छन्त कौरवाः।।

praviveśa tadā rājā nāgaraiḥ pūjito gṛham| mūrdhābhiṣiktaṃ kaunteyamabhyagacchanta kauravāḥ||

Verse 42

गान्धारिपुत्राः शोचन्तः सर्वे ते सह बान्धवैः। ज्ञात्वा शोकं च पुत्राणां धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदं।।

gāndhāriputrāḥ śocantaḥ sarve te saha bāndhavaiḥ| jñātvā śokaṃ ca putrāṇāṃ dhṛtarāṣṭro'bravīdidaṃ||

Verse 43

समक्षं वासुदेवस्य कुरूणां च समक्षतः। अभिषेकस्त्वया प्राप्तो दुष्प्रापो ह्यकृतात्मभिः।।

samakṣaṃ vāsudevasya kurūṇāṃ ca samakṣataḥ| abhiṣekastvayā prāpto duṣprāpo hyakṛtātmabhiḥ||

Verse 44

गच्छ त्वमद्यैव नृप कृतकृत्योऽसि कौरव। आयुः पुरूरवा राजन्नहुषेण ययातिना।।

gaccha tvamadyaiva nṛpa kṛtakṛtyo'si kaurava| āyuḥ purūravā rājannahuṣeṇa yayātinā||

Verse 45

तत्रैव निवसन्ति स्म खाण्डवे तु नृपोत्तम। राजधानी तु सर्वेषां पौरवाणां महाभुज।।

tatraiva nivasanti sma khāṇḍave tu nṛpottama| rājadhānī tu sarveṣāṃ pauravāṇāṃ mahābhuja||

Verse 46

विनाशितं मुनिगणैर्लोभाद्बुधसुतस्य वै। तस्मात्त्वं खाण्डवप्रस्थं पुरं राष्ट्रं च वर्धय।।

vināśitaṃ munigaṇairlobhādbudhasutasya vai| tasmāttvaṃ khāṇḍavaprasthaṃ puraṃ rāṣṭraṃ ca vardhaya||

Verse 47

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः। त्वद्भक्त्या जन्तवश्चान्ये भजन्त्येव पुरं शुभम्।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca kṛtalakṣaṇāḥ| tvadbhaktyā jantavaścānye bhajantyeva puraṃ śubham||

Verse 48

पुरं राष्ट्रं समृद्धं वै धनधान्यसमाकुलम्। तस्माद्गच्छस्व कौन्तेय भ्रातृभिः सहितोऽनघ।।

puraṃ rāṣṭraṃ samṛddhaṃ vai dhanadhānyasamākulam| tasmādgacchasva kaunteya bhrātṛbhiḥ sahito'nagha||

Verse 49

वैशंपायन उवाच। प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं तस्मै सर्वे प्रणम्य च। रथैर्नागैर्हयैश्चापि सहितास्तु पदातिभिः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| pratigṛhya tu tadvākyaṃ tasmai sarve praṇamya ca| rathairnāgairhayaiścāpi sahitāstu padātibhiḥ||

Verse 50

प्रतस्थिरे ततो घोषसंयुक्तैः स्यन्दनैर्वरैः। तान्दृष्ट्वा नागराः सर्वे भक्त्या चैव प्रतस्थिरे।।

pratasthire tato ghoṣasaṃyuktaiḥ syandanairvaraiḥ| tāndṛṣṭvā nāgarāḥ sarve bhaktyā caiva pratasthire||

Verse 51

गच्छतः पाण्डवैः सार्धं दृष्ट्वा नागपुरालयात्। पाण्डवैः सहिता गन्तुं नार्हतेति च नागरान्।।

gacchataḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ dṛṣṭvā nāgapurālayāt| pāṇḍavaiḥ sahitā gantuṃ nārhateti ca nāgarān||

Verse 52

घोषयामास नगरे धार्तराष्ट्रः ससौबलः। ततस्ते पाण्डवास्तत्र गत्वा कृष्णपुरोगमाः।।

ghoṣayāmāsa nagare dhārtarāṣṭraḥ sasaubalaḥ| tataste pāṇḍavāstatra gatvā kṛṣṇapurogamāḥ||

Verse 53

मण्डयाञ्चक्रिरे तद्वै पुरं स्वर्गादिव च्युतम्। वासुदेवो जगन्नाथश्चिन्तयामास वासवम्।।

maṇḍayāñcakrire tadvai puraṃ svargādiva cyutam| vāsudevo jagannāthaścintayāmāsa vāsavam||

Verse 54

महेन्द्रश्चिन्तितो राजन्विश्वकर्माणमादिशत्। विश्वकर्मन्महाप्राज्ञ अद्यप्रभृति तत्पुरम्।।

mahendraścintito rājanviśvakarmāṇamādiśat| viśvakarmanmahāprājña adyaprabhṛti tatpuram||

Verse 55

इन्द्रप्रस्थमिति ख्यातं दिव्यं भूम्यां भविष्यति। महेन्द्रशासनाद्गत्वा विश्वकर्मा तु केशवम्।।

indraprasthamiti khyātaṃ divyaṃ bhūmyāṃ bhaviṣyati| mahendraśāsanādgatvā viśvakarmā tu keśavam||

Verse 56

प्रणम्य प्रणिपातार्हं किं करोमीत्यभाषत। वासुदेवस्तु तच्छ्रुत्वा विश्वकर्माणमूचिवान्।।

praṇamya praṇipātārhaṃ kiṃ karomītyabhāṣata| vāsudevastu tacchrutvā viśvakarmāṇamūcivān||

Verse 57

कुरुष्व कुरुराजस्य महेन्द्रपुरसन्निभम्। इन्द्रेण कृतनामानमिन्द्रप्रस्थं महापुरम्।।

kuruṣva kururājasya mahendrapurasannibham| indreṇa kṛtanāmānamindraprasthaṃ mahāpuram||

Verse 58

वैशंपायन उवाच। ततः पुण्ये शिवे देशे शान्तिं कृत्वा महारथाः। स्वस्तिवाच्य यथान्यायमिन्द्रप्रस्थं भवत्विति।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ puṇye śive deśe śāntiṃ kṛtvā mahārathāḥ| svastivācya yathānyāyamindraprasthaṃ bhavatviti||

Verse 59

तत्पुरं मापयामासुर्द्वैपायनपुरोगमाः। ततः स विश्वकर्मा तु चकार पुरमुत्तमम्।।

tatpuraṃ māpayāmāsurdvaipāyanapurogamāḥ| tataḥ sa viśvakarmā tu cakāra puramuttamam||

Verse 60

सागरप्रतिरूपाभिः परिखाभिरलङ्कृतम्। प्राकारेण च संपन्नं दिवमावृत्य तिष्ठता।।

sāgarapratirūpābhiḥ parikhābhiralaṅkṛtam| prākāreṇa ca saṃpannaṃ divamāvṛtya tiṣṭhatā||

Verse 61

पाण्डुराभ्रप्रकाशेन हिमरश्मिनिभेन च। शुशुभे तत्पुरश्रेष्ठं नागैर्भोगवती यथा।।

pāṇḍurābhraprakāśena himaraśminibhena ca| śuśubhe tatpuraśreṣṭhaṃ nāgairbhogavatī yathā||

Verse 62

द्विपक्षगरुडप्रख्यैर्द्वारैः सौधैश्च शोभितम्। गुप्तमभ्रचयप्रख्यैर्गोपुरैर्मन्दरोपमैः।।

dvipakṣagaruḍaprakhyairdvāraiḥ saudhaiśca śobhitam| guptamabhracayaprakhyairgopurairmandaropamaiḥ||

Verse 63

विविधैरपि निर्विद्धैः शस्त्रोपेतैः सुसंवृतैः। शक्तिभिश्चावृतं तद्धि द्विजिह्वैरिव पन्नगैः।।

vividhairapi nirviddhaiḥ śastropetaiḥ susaṃvṛtaiḥ| śaktibhiścāvṛtaṃ taddhi dvijihvairiva pannagaiḥ||

Verse 64

तल्पैश्चाभ्यासिकैर्युक्तं शुशुभे योधरक्षितम्। थीक्ष्णाङ्कुशशतघ्नीभिर्यन्त्रजालैश्च शोभितम्।।

talpaiścābhyāsikairyuktaṃ śuśubhe yodharakṣitam| thīkṣṇāṅkuśaśataghnībhiryantrajālaiśca śobhitam||

Verse 65

आयसैश्च महाचक्रैः शुशुभे तत्पुरोत्तमम्। सुविभक्तमहारथ्यं देवताबाधवर्जितम्।।

āyasaiśca mahācakraiḥ śuśubhe tatpurottamam| suvibhaktamahārathyaṃ devatābādhavarjitam||

Verse 66

विरोचमानं विविधैः पाण्डुरैर्भवनोत्तमैः। तत्त्रिविष्टपसंकाशमिन्द्रप्रस्थं व्यरोचत।।

virocamānaṃ vividhaiḥ pāṇḍurairbhavanottamaiḥ| tattriviṣṭapasaṃkāśamindraprasthaṃ vyarocata||

Verse 67

मेघवृन्दमिवाकाशे विद्धं विद्युत्समावृतम्। तत्र रम्ये शिवे देशे कौरव्यस्य निवेशनम्।।

meghavṛndamivākāśe viddhaṃ vidyutsamāvṛtam| tatra ramye śive deśe kauravyasya niveśanam||

Verse 68

शुशुभे धनसंपूर्णं धनाध्यक्षक्षयोपमम्। तत्रागच्छन्द्विजा राजन्सर्ववेदविदां वराः।।

śuśubhe dhanasaṃpūrṇaṃ dhanādhyakṣakṣayopamam| tatrāgacchandvijā rājansarvavedavidāṃ varāḥ||

Verse 69

निवासं रोचयन्ति स्म सर्वभाषाविदस्तथा। वणिजश्चाययुस्तत्र नानादिग्भ्यो धनार्थिनः।।

nivāsaṃ rocayanti sma sarvabhāṣāvidastathā| vaṇijaścāyayustatra nānādigbhyo dhanārthinaḥ||

Verse 70

सर्वशिल्पविदस्तत्र वासायाभ्यागमंस्तदा। उद्यानानि च रम्याणि नगरस्य समन्ततः।।

sarvaśilpavidastatra vāsāyābhyāgamaṃstadā| udyānāni ca ramyāṇi nagarasya samantataḥ||

Verse 71

आम्रैराम्रातकैर्नीपैरशोकैश्चम्पकैस्तथा। पुन्नागैर्नागपुष्पैश्च लकुचैः पनसैस्तथा।।

āmrairāmrātakairnīpairaśokaiścampakaistathā| punnāgairnāgapuṣpaiśca lakucaiḥ panasaistathā||

Verse 72

शालतालतमालैश्च बकुलैश्च सकेतकैः। मनोहरैः सुपुष्पैश्च फलभारावनामितैः।।

śālatālatamālaiśca bakulaiśca saketakaiḥ| manoharaiḥ supuṣpaiśca phalabhārāvanāmitaiḥ||

Verse 73

प्राचीनामलकैर्लोध्रैरङ्कोलैश्च सुपिष्पितैः। जम्बूभिः पाटलाभिश्च कुब्जकैरतिमुक्तकैः।।

prācīnāmalakairlodhrairaṅkolaiśca supiṣpitaiḥ| jambūbhiḥ pāṭalābhiśca kubjakairatimuktakaiḥ||

Verse 74

करवीरैः पारिजातैरन्यैश्च विविधैर्द्रुमैः। नित्यपुष्पफलोपेतैर्नानाद्विजगणायुतैः।।

karavīraiḥ pārijātairanyaiśca vividhairdrumaiḥ| nityapuṣpaphalopetairnānādvijagaṇāyutaiḥ||

Verse 75

मत्तबर्हिणसंघुष्टकोकिलैश्च सदामदैः। गृहैरादर्शविमलैर्विविधैश्च लतागृहैः।।

mattabarhiṇasaṃghuṣṭakokilaiśca sadāmadaiḥ| gṛhairādarśavimalairvividhaiśca latāgṛhaiḥ||

Verse 76

मनोहरैश्चित्रगृहैस्तथाऽजगतिप्रवतैः। वापीभिर्विविधाभिश्च पूर्णाभिः परमाम्भसा।।

manoharaiścitragṛhaistathā'jagatipravataiḥ| vāpībhirvividhābhiśca pūrṇābhiḥ paramāmbhasā||

Verse 77

सरोभिरतिरम्यैश्च पद्मोत्पलसुगन्धिभिः। हंसकारण्डवयुतैश्चक्रवाकोपशोभितैः।।

sarobhiratiramyaiśca padmotpalasugandhibhiḥ| haṃsakāraṇḍavayutaiścakravākopaśobhitaiḥ||

Verse 78

रम्याश्च विविधास्तत्र पुष्करिण्यो वनावृताः। तडागानि च रम्याणि बृहन्ति सुबहूनि च।।

ramyāśca vividhāstatra puṣkariṇyo vanāvṛtāḥ| taḍāgāni ca ramyāṇi bṛhanti subahūni ca||

Verse 79

नदी च नन्दिनी नाम सा पुरीमुपगूहति। चातुर्वर्ण्यसमाकीर्णमन्यैः शिल्पिभिरावृतम्।।

nadī ca nandinī nāma sā purīmupagūhati| cāturvarṇyasamākīrṇamanyaiḥ śilpibhirāvṛtam||

Verse 80

सर्वदाभिसृतं सद्भिः कारितं विश्वकर्मणा। उपभोगसमृद्धैश्च सर्वद्रव्यसमावृतम्।।

sarvadābhisṛtaṃ sadbhiḥ kāritaṃ viśvakarmaṇā| upabhogasamṛddhaiśca sarvadravyasamāvṛtam||

Verse 81

नित्यमार्यजनोपेतं नरनारीगणैर्युतम्। वाजिवारणसंपूर्णं गोभिरुष्ट्रैः खरैरजैः।।

nityamāryajanopetaṃ naranārīgaṇairyutam| vājivāraṇasaṃpūrṇaṃ gobhiruṣṭraiḥ kharairajaiḥ||

Verse 82

तत्त्रिविष्टपसङ्काशमिन्द्रप्रस्थं व्यरोचत। पुरीं सर्वगुणोपेतां निर्मितां विश्वकर्मणा।।

tattriviṣṭapasaṅkāśamindraprasthaṃ vyarocata| purīṃ sarvaguṇopetāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā||

Verse 83

पौरवाणामधिपतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। कृतमङ्गलसत्कारैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।।

pauravāṇāmadhipatiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| kṛtamaṅgalasatkārairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ||

Verse 84

द्वैपायनं पुरस्कृत्य धौम्यस्याभिमते स्थितः। भ्रातृभिः सहितो राजा राजमार्गमतीत्य च।।

dvaipāyanaṃ puraskṛtya dhaumyasyābhimate sthitaḥ| bhrātṛbhiḥ sahito rājā rājamārgamatītya ca||

Verse 85

औपवाह्यगतो राजा केशवेन सहाभिभूः। तोरणद्वारसुमुखं द्वात्रिंशद्द्वारसंयुतम्।।

aupavāhyagato rājā keśavena sahābhibhūḥ| toraṇadvārasumukhaṃ dvātriṃśaddvārasaṃyutam||

Verse 86

वर्धमानपुरद्वारात्प्रविवेश महाद्युतिः। शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषाः श्रूयन्ते बहवो भृशम्।।

vardhamānapuradvārātpraviveśa mahādyutiḥ| śaṅkhadundubhinirghoṣāḥ śrūyante bahavo bhṛśam||

Verse 87

जयेति ब्राह्मणगिरः श्रूयन्ते च सहस्रशः। संस्तूयमानो मुनिभिः सूतमागधबन्दिभिः।।

jayeti brāhmaṇagiraḥ śrūyante ca sahasraśaḥ| saṃstūyamāno munibhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ||

Verse 88

औपवाह्यगतो राजा राजमार्गमतीत्य च। कृतमङ्गलसत्कारं प्रविवेश गृहोत्तमम्।।

aupavāhyagato rājā rājamārgamatītya ca| kṛtamaṅgalasatkāraṃ praviveśa gṛhottamam||

Verse 89

प्रविश्य भवनं राजा नागरैरभिसंवृतः। प्रहृष्टमुदितैरासीत्सत्कारैरभिपूजितः।।

praviśya bhavanaṃ rājā nāgarairabhisaṃvṛtaḥ| prahṛṣṭamuditairāsītsatkārairabhipūjitaḥ||

Verse 90

पूजयामास विप्रेन्द्रान्केशेन महात्मना। ततस्तु राष्ट्रं नगरं नरनारीगणायुतम्।।

pūjayāmāsa viprendrānkeśena mahātmanā| tatastu rāṣṭraṃ nagaraṃ naranārīgaṇāyutam||

Verse 91

गोधनैश्च समाकीर्णं सस्यैर्वृद्धिं तदागमत्।।

godhanaiśca samākīrṇaṃ sasyairvṛddhiṃ tadāgamat||

Verse 92

तेषां पुण्यजनोपेतं राष्ट्रमाविशतां महत्। पाण्डवानां महाराज शश्वत्प्रीतिरवर्धत।।

teṣāṃ puṇyajanopetaṃ rāṣṭramāviśatāṃ mahat| pāṇḍavānāṃ mahārāja śaśvatprītiravardhata||

Verse 93

सौबलेन च कर्णेन धार्तराष्ट्रैः कृपेण च। तथा भीष्मेण राज्ञा च धर्मप्रणयिना सदा।।

saubalena ca karṇena dhārtarāṣṭraiḥ kṛpeṇa ca| tathā bhīṣmeṇa rājñā ca dharmapraṇayinā sadā||

Verse 94

पाण्डवाः समपद्यन्त खाण्डवप्रस्थवासिनः। पञ्चभिस्तैर्महेष्वासैरिन्द्रकल्पैः समावृतम्।।

pāṇḍavāḥ samapadyanta khāṇḍavaprasthavāsinaḥ| pañcabhistairmaheṣvāsairindrakalpaiḥ samāvṛtam||

Verse 95

शुशुभे तत्पुरश्रेष्ठं नागैर्भोगवती यथा। ततस्तु विश्वकर्माणं पूजयित्वा विसृज्य च।।

śuśubhe tatpuraśreṣṭhaṃ nāgairbhogavatī yathā| tatastu viśvakarmāṇaṃ pūjayitvā visṛjya ca||

Verse 96

द्वैपायनं च संपूज्य विसृज्य च नराधिपः। वार्ष्णेयमब्रवीद्राजा गन्तुकामं कृतक्षणम्।।

dvaipāyanaṃ ca saṃpūjya visṛjya ca narādhipaḥ| vārṣṇeyamabravīdrājā gantukāmaṃ kṛtakṣaṇam||

Verse 97

तव प्रसादाद्वार्ष्णेय राज्यं प्राप्तं मयाऽनघ। प्रसादादेव ते वीर शून्यं राष्ट्रं सुदुर्गमम्।।

tava prasādādvārṣṇeya rājyaṃ prāptaṃ mayā'nagha| prasādādeva te vīra śūnyaṃ rāṣṭraṃ sudurgamam||

Verse 98

तवैव तु प्रसादेन राज्यस्थाश्च भवामहे। गतिस्त्वमापत्कालेऽपि पाण्डवानां च माधव।।

tavaiva tu prasādena rājyasthāśca bhavāmahe| gatistvamāpatkāle'pi pāṇḍavānāṃ ca mādhava||

Verse 99

ज्ञात्वा तु कृत्यं कर्तव्यं कारयस्व भवान्हि नः। यदिष्टमनुमन्तव्यं पाण्डवानां त्वयाऽनघ।।

jñātvā tu kṛtyaṃ kartavyaṃ kārayasva bhavānhi naḥ| yadiṣṭamanumantavyaṃ pāṇḍavānāṃ tvayā'nagha||

Verse 100

श्रीवासुदेव उवाच। त्वत्प्रभावान्महाराज्यं संप्राप्तं हि स्वधर्मतः। पितृपैतामहं राज्यं कथं न स्यात्तव प्रभो।।

śrīvāsudeva uvāca| tvatprabhāvānmahārājyaṃ saṃprāptaṃ hi svadharmataḥ| pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ kathaṃ na syāttava prabho||

Verse 101

धार्तराष्ट्रा दुराचाराः किं करिष्यन्ति पाण्डवान्। यथेष्टं पालय जगच्छश्वद्धर्मधुरं वह।।

dhārtarāṣṭrā durācārāḥ kiṃ kariṣyanti pāṇḍavān| yatheṣṭaṃ pālaya jagacchaśvaddharmadhuraṃ vaha||

Verse 102

पुनः पुनश्च संहर्षाद्ब्राह्मणान्भर पौरव। अद्यैव नारदः श्रीमानागमिष्यति सत्वरः।।

punaḥ punaśca saṃharṣādbrāhmaṇānbhara paurava| adyaiva nāradaḥ śrīmānāgamiṣyati satvaraḥ||

Verse 103

आदत्स्व तस्य वाक्यानि शासनं कुरु तस्य वै। एवमुक्त्वा ततः कुन्तीमभिवाद्य जनार्दनः।।

ādatsva tasya vākyāni śāsanaṃ kuru tasya vai| evamuktvā tataḥ kuntīmabhivādya janārdanaḥ||

Verse 104

उवाच श्लक्ष्णया वाचा गमिष्यामि नमोस्तु ते। कुन्त्युवाच। जातुषं गृहमासाद्य मया प्राप्तं यदानघ।।

uvāca ślakṣṇayā vācā gamiṣyāmi namostu te| kuntyuvāca| jātuṣaṃ gṛhamāsādya mayā prāptaṃ yadānagha||

Verse 105

आर्येण समभिज्ञातं त्वया वै यदुपुङ्गव। त्वया नाथेन गोविन्द दुःखं तीर्णं महत्तरम्।।

āryeṇa samabhijñātaṃ tvayā vai yadupuṅgava| tvayā nāthena govinda duḥkhaṃ tīrṇaṃ mahattaram||

Verse 106

त्वं हि नाथस्त्वनाथानां दरिद्राणां विशेषतः। सर्वदुःखानि शाम्यन्ति तव संदर्शनान्मम।।

tvaṃ hi nāthastvanāthānāṃ daridrāṇāṃ viśeṣataḥ| sarvaduḥkhāni śāmyanti tava saṃdarśanānmama||

Verse 107

स्मरस्वैनान्महाप्राज्ञ तेन जीवन्ति पाण्डवाः।।

smarasvainānmahāprājña tena jīvanti pāṇḍavāḥ||

Verse 108

वैशंपायन उवाच। करिष्यामीति चामन्त्र्य अभिवाद्य पितृष्वसाम्। गमनाय मतिं चक्रे वासुदेवः सहानुगः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| kariṣyāmīti cāmantrya abhivādya pitṛṣvasām| gamanāya matiṃ cakre vāsudevaḥ sahānugaḥ||

Verse 109

तान्निवेश्य ततो वीरः सह रामेण कौरवान्। ययौ द्वारवतीं राजन्पाण्डवानुमते तदा।।

tānniveśya tato vīraḥ saha rāmeṇa kauravān| yayau dvāravatīṃ rājanpāṇḍavānumate tadā||