Adhyaya 226

Verse 1

पाण्डवानां हास्तिनपुरगमनंप्रति श्रीकृष्णद्रुपदयोरश्यनुज्ञा।। 1 ।। पृथाविदुरसंवादः।। 2 ।। प्रस्थितानां पाण्डवानां द्रुपदेन पारिबर्हदानम्।। 3 ।। प्रत्युद्गमनायागतैः कौरवैः सह पाण्डवानां भीष्मादिवन्दनपुरःसरं गृहप्रवेशः।। 4 ।। द्रुपद उवाच। एवमेतन्महाप्राज्ञ यथात्थ विदुराद्य माम्। ममापि परमो हर्षः संबन्धेऽस्मिन्कृते प्रभो।।

pāṇḍavānāṃ hāstinapuragamanaṃprati śrīkṛṣṇadrupadayoraśyanujñā|| 1 || pṛthāvidurasaṃvādaḥ|| 2 || prasthitānāṃ pāṇḍavānāṃ drupadena pāribarhadānam|| 3 || pratyudgamanāyāgataiḥ kauravaiḥ saha pāṇḍavānāṃ bhīṣmādivandanapuraḥsaraṃ gṛhapraveśaḥ|| 4 || drupada uvāca| evametanmahāprājña yathāttha vidurādya mām| mamāpi paramo harṣaḥ saṃbandhe'sminkṛte prabho||

Verse 2

गमनं चापि युक्तं स्याद्दृढमेषां महात्मनाम्। न तु तावन्मया युक्तमेतद्वक्तुं स्वयं गिरा।।

gamanaṃ cāpi yuktaṃ syāddṛḍhameṣāṃ mahātmanām| na tu tāvanmayā yuktametadvaktuṃ svayaṃ girā||

Verse 3

यदा तु मन्यते वीरः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। भीमसेनार्जुनौ चैव यमौ च पुरुषर्षभौ।।

yadā tu manyate vīraḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| bhīmasenārjunau caiva yamau ca puruṣarṣabhau||

Verse 4

रामकृष्णौ च धर्मज्ञौ तदा गच्छन्तु पाण्डवाः। एतौ हि पुरुषव्याघ्रावेषां प्रियहिते रतौ।।

rāmakṛṣṇau ca dharmajñau tadā gacchantu pāṇḍavāḥ| etau hi puruṣavyāghrāveṣāṃ priyahite ratau||

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच। परवन्तो वयं राजंस्त्वयि सर्वे सहानुगाः। यथा वक्ष्यसि नः प्रीत्या तत्करिष्यामहे वयम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| paravanto vayaṃ rājaṃstvayi sarve sahānugāḥ| yathā vakṣyasi naḥ prītyā tatkariṣyāmahe vayam||

Verse 6

वैशंपायन उवाच। ततोऽब्रवीद्वासुदेवो गमनं रोचते मम। यथा वा मन्यते राजा द्रुपदः सर्वधर्मवित्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato'bravīdvāsudevo gamanaṃ rocate mama| yathā vā manyate rājā drupadaḥ sarvadharmavit||

Verse 7

द्रुपद उवाच। यथैव मन्यते वीरो दाशार्हः पुरुषोत्तमः। प्राप्तकालं महाबाहुः सा बुद्धिर्निश्चिता मम।।

drupada uvāca| yathaiva manyate vīro dāśārhaḥ puruṣottamaḥ| prāptakālaṃ mahābāhuḥ sā buddhirniścitā mama||

Verse 8

यथैव हि महाभागाः कौन्तेया मम सांप्रतम्। तथैव वासुदेवस्य पाण्डुपुत्रा न संशयः।।

yathaiva hi mahābhāgāḥ kaunteyā mama sāṃpratam| tathaiva vāsudevasya pāṇḍuputrā na saṃśayaḥ||

Verse 9

न तद्ध्यायति कौन्तेयः पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः। यथैषां पुरुषव्याघ्रः श्रेयो ध्यायति केशवः।।

na taddhyāyati kaunteyaḥ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ| yathaiṣāṃ puruṣavyāghraḥ śreyo dhyāyati keśavaḥ||

Verse 10

वैशंपायन उवाच। पृथायास्तु ततो वेश्म प्रविवेश महामतिः। पादौ स्पृष्ट्वा पृथायास्तु शिरसा च महीं गतः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| pṛthāyāstu tato veśma praviveśa mahāmatiḥ| pādau spṛṣṭvā pṛthāyāstu śirasā ca mahīṃ gataḥ||

Verse 11

दृष्ट्वा तु देवरं कुन्ती शुशोच च मुहुर्मुहुः। कुन्त्युवाच। वैचित्रवीर्य ते पुत्राः कथंचिज्जीवितास्त्वया।।

dṛṣṭvā tu devaraṃ kuntī śuśoca ca muhurmuhuḥ| kuntyuvāca| vaicitravīrya te putrāḥ kathaṃcijjīvitāstvayā||

Verse 12

त्वत्प्रसादाज्जतुगृहे मृताः प्रत्यागतास्तथा। कूर्मी चिन्तयते पुत्रान्यत्र वा तत्र संमता।।

tvatprasādājjatugṛhe mṛtāḥ pratyāgatāstathā| kūrmī cintayate putrānyatra vā tatra saṃmatā||

Verse 13

चिन्तया वर्धिताः पुत्रा यथा कुशलिनस्तथा। तव पुत्रास्तु जीवन्ति त्वद्भक्त्या भरतर्षभ।।

cintayā vardhitāḥ putrā yathā kuśalinastathā| tava putrāstu jīvanti tvadbhaktyā bharatarṣabha||

Verse 14

यथा परभृतः पुत्रानरिष्टा वर्धयेत्सदा। तथैव पुत्रास्तु मम त्वया तात सुरक्षिताः।।

yathā parabhṛtaḥ putrānariṣṭā vardhayetsadā| tathaiva putrāstu mama tvayā tāta surakṣitāḥ||

Verse 15

क्लेशास्तु बहवः प्राप्तास्तथा प्राणान्तिका मया। अतः परं न जानामि कर्तव्यं ज्ञातुमर्हसि।।

kleśāstu bahavaḥ prāptāstathā prāṇāntikā mayā| ataḥ paraṃ na jānāmi kartavyaṃ jñātumarhasi||

Verse 16

विदुर उवाच। न विनश्यन्ति लोकेषु तव पुत्रा महाबलाः। अचिरेणैव कालेन स्वराज्यस्था भवन्ति ते।।

vidura uvāca| na vinaśyanti lokeṣu tava putrā mahābalāḥ| acireṇaiva kālena svarājyasthā bhavanti te||

Verse 17

बान्धवैः सहिताः सर्वे न शोकं कुरु माधवि। वैशंपायन उवाच। ततस्ते समनुज्ञाता द्रुपदेन महात्मना।।

bāndhavaiḥ sahitāḥ sarve na śokaṃ kuru mādhavi| vaiśaṃpāyana uvāca| tataste samanujñātā drupadena mahātmanā||

Verse 18

पाण्डवाश्चैव कृष्णश्च विदुरश्च महामतिः। आदाय द्रौपदीं कृष्णां कुन्तीं चैव यशस्विनीम्।।

pāṇḍavāścaiva kṛṣṇaśca viduraśca mahāmatiḥ| ādāya draupadīṃ kṛṣṇāṃ kuntīṃ caiva yaśasvinīm||

Verse 19

सविहारं सुखं जग्मुर्नगरं नागसाह्वयम्। सुवर्णकक्ष्याग्रैवेयान्सुवर्णाङ्कुशभूषितान्।।

savihāraṃ sukhaṃ jagmurnagaraṃ nāgasāhvayam| suvarṇakakṣyāgraiveyānsuvarṇāṅkuśabhūṣitān||

Verse 20

जाम्बूनदपरिष्कारान्प्रभिन्नकरटामुखान्। अधिष्ठितान्महामात्रैः सर्वशस्त्रसमन्वितान्।।

jāmbūnadapariṣkārānprabhinnakaraṭāmukhān| adhiṣṭhitānmahāmātraiḥ sarvaśastrasamanvitān||

Verse 21

सहस्रं प्रददौ राजा गजानां वरवर्मिणाम्। रथानां च सहस्रं वै सुवर्णमणिचित्रितम्।।

sahasraṃ pradadau rājā gajānāṃ varavarmiṇām| rathānāṃ ca sahasraṃ vai suvarṇamaṇicitritam||

Verse 22

चतुर्युजां भानुमच्च पञ्चानां प्रददौ तदा। सुवर्णपरिबर्हाणां वरचामरमालिनाम्।।

caturyujāṃ bhānumacca pañcānāṃ pradadau tadā| suvarṇaparibarhāṇāṃ varacāmaramālinām||

Verse 23

जात्यश्वानां च पञ्चाशत्सहस्रं प्रददौ नृपः। दासीनामयुतं राजा प्रददौ वरभूषणम्। ततः सहस्रं दासानां प्रददौ वरधन्वनाम्।।

jātyaśvānāṃ ca pañcāśatsahasraṃ pradadau nṛpaḥ| dāsīnāmayutaṃ rājā pradadau varabhūṣaṇam| tataḥ sahasraṃ dāsānāṃ pradadau varadhanvanām||

Verse 24

हैमानि शय्यासनबाजनानि द्रव्याणि चान्यानि च गोधनानि। पृथक्पृथक्वैव ददौ स कोटिं पाञ्चालराजः परमप्रहृष्टः।।

haimāni śayyāsanabājanāni dravyāṇi cānyāni ca godhanāni| pṛthakpṛthakvaiva dadau sa koṭiṃ pāñcālarājaḥ paramaprahṛṣṭaḥ||

Verse 25

शिबिकानां शतं पूर्णं वाहान्पञ्चशतं नरान्।।

śibikānāṃ śataṃ pūrṇaṃ vāhānpañcaśataṃ narān||

Verse 26

एवमेतानि पाञ्चालो जन्यार्थे प्रददौ धनम्। हरणं चापि पाञ्चाल्या ज्ञातिदेयं च सोमकः।।

evametāni pāñcālo janyārthe pradadau dhanam| haraṇaṃ cāpi pāñcālyā jñātideyaṃ ca somakaḥ||

Verse 27

धृष्टद्युम्नो ययौ तत्र भगिनीं गृह्य भारत। नानद्यमानो बहुशस्तूर्यघोषैः सहस्रशः।।

dhṛṣṭadyumno yayau tatra bhaginīṃ gṛhya bhārata| nānadyamāno bahuśastūryaghoṣaiḥ sahasraśaḥ||

Verse 28

श्रुत्वा चोपस्थितान्वीरान्धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। प्रतिग्रहाय पाण्डूनां प्रेषयामास कौरवान्।।

śrutvā copasthitānvīrāndhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ| pratigrahāya pāṇḍūnāṃ preṣayāmāsa kauravān||

Verse 29

विकर्णं च महेष्वासं चित्रसेनं च भारत। द्रोणं च परमेष्वासं गौतमं कृपमेव च।।

vikarṇaṃ ca maheṣvāsaṃ citrasenaṃ ca bhārata| droṇaṃ ca parameṣvāsaṃ gautamaṃ kṛpameva ca||

Verse 30

तैस्तैः परिवृताः शूरैः शोभमाना महारथाः। नगरं हास्तिनपुरं शनैः प्रविविशुस्तदा।।

taistaiḥ parivṛtāḥ śūraiḥ śobhamānā mahārathāḥ| nagaraṃ hāstinapuraṃ śanaiḥ praviviśustadā||

Verse 31

पाण्डवानागताञ्छ्रुत्वा नागरास्तु कुतूहलात्। मण्डयाञ्चक्रिरे तत्र नगरं नागसाह्वयम्।।

pāṇḍavānāgatāñchrutvā nāgarāstu kutūhalāt| maṇḍayāñcakrire tatra nagaraṃ nāgasāhvayam||

Verse 32

मुक्तपुष्पावकीर्णं तु जलसिक्तं तु सर्वतः। धूपितं दिव्यधूपेन मङ्गलैश्चाभिसंवृतम्।।

muktapuṣpāvakīrṇaṃ tu jalasiktaṃ tu sarvataḥ| dhūpitaṃ divyadhūpena maṅgalaiścābhisaṃvṛtam||

Verse 33

पताकोच्छ्रितमाल्यं च पुरमप्रतिमं बभौ। शङ्खभेरीनिनादैश्च नानावादित्रनिस्वनैः।।

patākocchritamālyaṃ ca puramapratimaṃ babhau| śaṅkhabherīninādaiśca nānāvāditranisvanaiḥ||

Verse 34

कौतूहलेन नगरं पूर्यमाणमिवाभवत्। यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शोकदुःखसमन्विताः।।

kautūhalena nagaraṃ pūryamāṇamivābhavat| yatra te puruṣavyāghrāḥ śokaduḥkhasamanvitāḥ||

Verse 35

निर्गताश्च पुरात्पूर्वं धृतराष्ट्रप्रबाधिताः। पुनर्निवृत्ता दिष्ट्या वै सह मात्रा परन्तपाः।।

nirgatāśca purātpūrvaṃ dhṛtarāṣṭraprabādhitāḥ| punarnivṛttā diṣṭyā vai saha mātrā parantapāḥ||

Verse 36

इत्येवमीरिता वाचो जनैः प्रियचिकीर्षुभिः। तत उच्चावचा वाचः प्रियाः सर्वत्र भारत।।

ityevamīritā vāco janaiḥ priyacikīrṣubhiḥ| tata uccāvacā vācaḥ priyāḥ sarvatra bhārata||

Verse 37

उदीरितास्तदाऽशृण्वन्पाण्डवा हृदयंगमाः। पौरा ऊचुः अयं स पुरुषव्याघ्रः पुनरायाति धर्मवित्।।

udīritāstadā'śṛṇvanpāṇḍavā hṛdayaṃgamāḥ| paurā ūcuḥ ayaṃ sa puruṣavyāghraḥ punarāyāti dharmavit||

Verse 38

यो नः स्वानिव दायादान्धर्मेण परिरक्षति। अद्य पाण्डुर्महाराजो वनादिव मनःप्रियम्।।

yo naḥ svāniva dāyādāndharmeṇa parirakṣati| adya pāṇḍurmahārājo vanādiva manaḥpriyam||

Verse 39

आगतश्चैवमस्माकं चिकीर्षन्नात्र संशयः। किं न्वद्य सुकृतं कर्म सर्वेषां नः प्रियं परम्।।

āgataścaivamasmākaṃ cikīrṣannātra saṃśayaḥ| kiṃ nvadya sukṛtaṃ karma sarveṣāṃ naḥ priyaṃ param||

Verse 40

यन्नः कुन्तीसुता वीरा भर्तारः पुनरागताः। यदि दत्तं यदि हुतं यदि वाप्यस्ति नस्तपः। तेन तिष्ठन्तु नगरे पाण्डवाः शरदां शतम्।।

yannaḥ kuntīsutā vīrā bhartāraḥ punarāgatāḥ| yadi dattaṃ yadi hutaṃ yadi vāpyasti nastapaḥ| tena tiṣṭhantu nagare pāṇḍavāḥ śaradāṃ śatam||

Verse 41

ततस्ते धृतराष्ट्रस्य भीष्मस्य च महात्मनः। अन्येषां च तदर्हाणां चक्रुः पादाभिवन्दनम्।।

tataste dhṛtarāṣṭrasya bhīṣmasya ca mahātmanaḥ| anyeṣāṃ ca tadarhāṇāṃ cakruḥ pādābhivandanam||

Verse 42

पृष्टास्तु कुशलप्रश्नं सर्वेण नगरेण ते। समाविशन्त वेश्मानि धृतराष्ट्रस्य शासनात्।।

pṛṣṭāstu kuśalapraśnaṃ sarveṇa nagareṇa te| samāviśanta veśmāni dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt||