Adhyaya 223

Verse 1

पाण्डवाः संविभाज्या इति द्रोणवचनम्।। 1 ।। तद्विरोधितया कर्णेन अम्बुवीचवृत्तान्तकथनम्।। 2 ।। मदुक्तं न क्रियते चेत्कुरवो विनङ्क्ष्यन्तीति द्रोणेनोक्तिः।। 3 ।। द्रोण उवाच। मन्त्राय समुपानीतैर्धृतराष्ट्र हितैर्नृप। धर्म्यमर्थ्यं यशस्यं च वाच्यमित्यनुशुश्रुम।।

pāṇḍavāḥ saṃvibhājyā iti droṇavacanam|| 1 || tadvirodhitayā karṇena ambuvīcavṛttāntakathanam|| 2 || maduktaṃ na kriyate cetkuravo vinaṅkṣyantīti droṇenoktiḥ|| 3 || droṇa uvāca| mantrāya samupānītairdhṛtarāṣṭra hitairnṛpa| dharmyamarthyaṃ yaśasyaṃ ca vācyamityanuśuśruma||

Verse 2

ममाप्येषा मतिस्तात या भीष्मस्य महात्मनः। संविभज्यास्तु कौन्तेया धर्म एष सनातनः।।

mamāpyeṣā matistāta yā bhīṣmasya mahātmanaḥ| saṃvibhajyāstu kaunteyā dharma eṣa sanātanaḥ||

Verse 3

प्रेष्यतां द्रुपदायाशु नऱः कश्चित्प्रियंवदः। बहुलं रत्नमादाय तेषामर्थाय भारत।।

preṣyatāṃ drupadāyāśu naṟaḥ kaścitpriyaṃvadaḥ| bahulaṃ ratnamādāya teṣāmarthāya bhārata||

Verse 4

मिथः कृत्यं च तस्मै स आदाय वसु गच्छतु। वृद्धिं च परमां ब्रूयात्तत्संयोगोद्भवां तथा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलाभपर्वणि त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 223 ।।

mithaḥ kṛtyaṃ ca tasmai sa ādāya vasu gacchatu| vṛddhiṃ ca paramāṃ brūyāttatsaṃyogodbhavāṃ tathā|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi vidurāgamanarājyalābhaparvaṇi trayoviṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 223 ||

Verse 5

संप्रीयमाणं त्वां ब्रूयाद्राजन्दुर्योधनं तथा। असकृद्द्रुपदे चैव धृष्टद्युम्ने च भारत।।

saṃprīyamāṇaṃ tvāṃ brūyādrājanduryodhanaṃ tathā| asakṛddrupade caiva dhṛṣṭadyumne ca bhārata||

Verse 6

उचितत्वं प्रियत्वं च योगस्यापि च वर्णयेत्। पुनःपुनश्च कौन्येयान्माद्रीपुत्रौ च सान्त्वयन्।।

ucitatvaṃ priyatvaṃ ca yogasyāpi ca varṇayet| punaḥpunaśca kaunyeyānmādrīputrau ca sāntvayan||

Verse 7

हिरण्मयानि शुभ्राणि बहून्याभरणानि च। वचनात्तव राजेन्द्र द्रौपद्याः संप्रयच्छतु।।

hiraṇmayāni śubhrāṇi bahūnyābharaṇāni ca| vacanāttava rājendra draupadyāḥ saṃprayacchatu||

Verse 8

तथा द्रुपदपुत्राणां सर्वेषां भरतर्षभ। पाण्डवानां च सर्वेषां कुन्त्या युक्तानि यानि च।।

tathā drupadaputrāṇāṃ sarveṣāṃ bharatarṣabha| pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ kuntyā yuktāni yāni ca||

Verse 9

दत्त्वा तानि महार्हाणि पाण्डवान्संप्रहर्षय। एवं सान्त्वसमायुक्तं द्रुपदं पाण्डवैः सह। उक्त्वा सोऽनन्तरं ब्रूयात्तेषामागमनं प्रति।।

dattvā tāni mahārhāṇi pāṇḍavānsaṃpraharṣaya| evaṃ sāntvasamāyuktaṃ drupadaṃ pāṇḍavaiḥ saha| uktvā so'nantaraṃ brūyātteṣāmāgamanaṃ prati||

Verse 10

अनुज्ञातेषु वीरेषु बलं गच्छतु शोभनम्। दुःशासनो विकर्णश्चाप्यानेतुं पाण्डवानिह।।

anujñāteṣu vīreṣu balaṃ gacchatu śobhanam| duḥśāsano vikarṇaścāpyānetuṃ pāṇḍavāniha||

Verse 11

ततस्ते पाण्डवाः श्रेष्ठाः पूज्यमानाः सदा त्वया। प्रकृतीनामनुमते पदे स्थास्यन्ति पैतृके।।

tataste pāṇḍavāḥ śreṣṭhāḥ pūjyamānāḥ sadā tvayā| prakṛtīnāmanumate pade sthāsyanti paitṛke||

Verse 12

एतत्तव महाराज तेषु पुत्रेषु चैव हि। वृत्तमौपयिकं मन्ये भीष्मेण सह भारत।।

etattava mahārāja teṣu putreṣu caiva hi| vṛttamaupayikaṃ manye bhīṣmeṇa saha bhārata||

Verse 13

कर्ण उवाच। योजितावर्थमानाभ्यां सर्वकार्येष्वनन्तरौ। न मन्त्रयेतां त्वच्छ्रेयः किमद्भुततरं ततः।।

karṇa uvāca| yojitāvarthamānābhyāṃ sarvakāryeṣvanantarau| na mantrayetāṃ tvacchreyaḥ kimadbhutataraṃ tataḥ||

Verse 14

दुष्टेन मनसा यो वै प्रच्छन्नेनान्तरात्मना। ब्रूयान्नि)श्रेयसं नाम कथं कुर्यात्सतां मतम्।।

duṣṭena manasā yo vai pracchannenāntarātmanā| brūyānni)śreyasaṃ nāma kathaṃ kuryātsatāṃ matam||

Verse 15

न मित्राण्यर्थकृच्छ्रेषु श्रेयसे चेतराय वा। विधिपूर्वं हि सर्वस्य दुःखं वा यदि वा सुखम्।। मिथः कृत्यं सांबन्धिकं वरपक्षीयैर्वध्वलंकारादिकन्यापक्षीयैर्वरालंकारादि।।

na mitrāṇyarthakṛcchreṣu śreyase cetarāya vā| vidhipūrvaṃ hi sarvasya duḥkhaṃ vā yadi vā sukham|| mithaḥ kṛtyaṃ sāṃbandhikaṃ varapakṣīyairvadhvalaṃkārādikanyāpakṣīyairvarālaṃkārādi||

Verse 16

कृतप्रज्ञोऽकृतप्रज्ञो बालो वृद्धश्च मानवः। ससहायोऽसहायश्च सर्वं सर्वत्र विन्दति।।

kṛtaprajño'kṛtaprajño bālo vṛddhaśca mānavaḥ| sasahāyo'sahāyaśca sarvaṃ sarvatra vindati||

Verse 17

श्रूयते हि पुरा कश्चिदम्बुवीच इतीश्वरः। आसीद्राजगृहे राजा मागधानां महीक्षिताम्।। विधिपूर्वं अधृष्टकारणकम्।।

śrūyate hi purā kaścidambuvīca itīśvaraḥ| āsīdrājagṛhe rājā māgadhānāṃ mahīkṣitām|| vidhipūrvaṃ adhṛṣṭakāraṇakam||

Verse 18

स हीनः करणैः सर्वैरुच्छ्वासपरमो नृपः। अमात्यसंस्थः सर्वेषु कार्येष्वेवाभवत्तदा।।

sa hīnaḥ karaṇaiḥ sarvairucchvāsaparamo nṛpaḥ| amātyasaṃsthaḥ sarveṣu kāryeṣvevābhavattadā||

Verse 19

तस्यामात्यो महाकर्णिर्बभूवैकेश्वरस्तदा। स लब्धबलमात्मानं मन्यमानोऽवमन्यते।।

tasyāmātyo mahākarṇirbabhūvaikeśvarastadā| sa labdhabalamātmānaṃ manyamāno'vamanyate||

Verse 20

स राज्ञ उपभोग्यानि स्त्रियो रत्नधनानि च। आददे सर्वशो मूढ ऐश्वर्यं च स्वयं तदा।।

sa rājña upabhogyāni striyo ratnadhanāni ca| ādade sarvaśo mūḍha aiśvaryaṃ ca svayaṃ tadā||

Verse 21

तदादाय च लुब्धस्य लोभाल्लोभोऽभ्यवर्धत। तथाहि सर्वमादाय राज्यमस्य जिहीर्षति।।

tadādāya ca lubdhasya lobhāllobho'bhyavardhata| tathāhi sarvamādāya rājyamasya jihīrṣati||

Verse 22

हीनस्य करणैः सर्वैरच्छ्वासपरमस्य च। यतमानोऽपि तद्राज्यं न शशाकेति नः श्रुतं।।

hīnasya karaṇaiḥ sarvairacchvāsaparamasya ca| yatamāno'pi tadrājyaṃ na śaśāketi naḥ śrutaṃ||

Verse 23

किमन्यद्विहिता नूनं तस्य सा पुरुषेन्द्रता। यदि ते विहितं राज्यं भविष्यति विशांपते।।

kimanyadvihitā nūnaṃ tasya sā puruṣendratā| yadi te vihitaṃ rājyaṃ bhaviṣyati viśāṃpate||

Verse 24

मिषतः सर्वलोकस्य स्थास्यते त्वयि तद्धुवम्। अतोऽन्यथा चेद्विहितं यतमानो न लप्स्यसे।।

miṣataḥ sarvalokasya sthāsyate tvayi taddhuvam| ato'nyathā cedvihitaṃ yatamāno na lapsyase||

Verse 25

एवं विद्वन्नुपादत्स्व मन्त्रिणां साध्वसाधुताम्। दुष्टानां चैव बोद्धव्यमदुष्टानां च भाषितम्।।

evaṃ vidvannupādatsva mantriṇāṃ sādhvasādhutām| duṣṭānāṃ caiva boddhavyamaduṣṭānāṃ ca bhāṣitam||

Verse 26

द्रोण उवाच। विद्म ते भावदोषेण यदर्थमिदमुच्यते। दुष्ट पाण्डवहेतोस्त्वं दोषमाख्यापयस्युत।।

droṇa uvāca| vidma te bhāvadoṣeṇa yadarthamidamucyate| duṣṭa pāṇḍavahetostvaṃ doṣamākhyāpayasyuta||

Verse 27

हितं तु परमं कर्ण ब्रवीमि कुलवर्धनम्। अथ त्वं मन्यसे दुष्टं ब्रूहि यत्परमं हितम्।।

hitaṃ tu paramaṃ karṇa bravīmi kulavardhanam| atha tvaṃ manyase duṣṭaṃ brūhi yatparamaṃ hitam||

Verse 28

अतोऽन्यथा चेत्क्रियते यद्ब्रवीमि परं हितम्। कुरवो वै विनङ्क्ष्यन्ति नचिरेणैव मे मतिः।।

ato'nyathā cetkriyate yadbravīmi paraṃ hitam| kuravo vai vinaṅkṣyanti nacireṇaiva me matiḥ||