Adhyaya 222

Verse 1

भीष्मेण दुर्योधनादिसमीपे पाण्डवेक्ष्योऽर्धराज्यं दातव्यमिति स्वाबिप्रायकथनम्।। 1 ।। भीष्म उवाच। न रोचते विग्रहो मे पाण्डुपुत्रैः कथंचन। यथैव धृतराष्ट्रो मे तथा पाण्डुरसंशयम्।।

bhīṣmeṇa duryodhanādisamīpe pāṇḍavekṣyo'rdharājyaṃ dātavyamiti svābiprāyakathanam|| 1 || bhīṣma uvāca| na rocate vigraho me pāṇḍuputraiḥ kathaṃcana| yathaiva dhṛtarāṣṭro me tathā pāṇḍurasaṃśayam||

Verse 2

गान्धार्याश्च यथा पुत्रास्तथा कुन्तीसुता मम। यथा च मम ते रक्ष्या धृतराष्ट्र तथा तव।।

gāndhāryāśca yathā putrāstathā kuntīsutā mama| yathā ca mama te rakṣyā dhṛtarāṣṭra tathā tava||

Verse 3

यथा च मम राज्ञश्च तथा दुर्योधनस्य ते। तथा कुरूणां सर्वेषामन्येषामपि पार्थिव।।

yathā ca mama rājñaśca tathā duryodhanasya te| tathā kurūṇāṃ sarveṣāmanyeṣāmapi pārthiva||

Verse 4

एवं गते विग्रहं तैर्न रोचे सन्धाय वीरैर्दीयतामर्धभूमिः। तेषामपीदं प्रपितामहानां राज्यं पितुश्चैव कुरूत्तमानाम्।।

evaṃ gate vigrahaṃ tairna roce sandhāya vīrairdīyatāmardhabhūmiḥ| teṣāmapīdaṃ prapitāmahānāṃ rājyaṃ pituścaiva kurūttamānām||

Verse 5

दुर्योधन यथा र्जायं त्वमिदं तात पश्यसि। मम पैतृकमित्येवं तेऽपि पश्यन्ति पाण्डवाः।।

duryodhana yathā rjāyaṃ tvamidaṃ tāta paśyasi| mama paitṛkamityevaṃ te'pi paśyanti pāṇḍavāḥ||

Verse 6

यदि राज्यं न ते प्राप्ताः पाण्डवेया यशस्विनः। कुत एव तवापीदं भारतस्यापि कस्यचित्।।

yadi rājyaṃ na te prāptāḥ pāṇḍaveyā yaśasvinaḥ| kuta eva tavāpīdaṃ bhāratasyāpi kasyacit||

Verse 7

अधर्मेण च राज्यं त्वं प्राप्तवान्भरतर्षभ। तेऽपि राज्यमनुप्राप्ताः पूर्वमेवेति मे मतिः।।

adharmeṇa ca rājyaṃ tvaṃ prāptavānbharatarṣabha| te'pi rājyamanuprāptāḥ pūrvameveti me matiḥ||

Verse 8

मधुरेणैव राज्यस्य तेषामर्धं प्रदीयताम्। एतद्धि पुरुषव्याघ्र हितं सर्वजनस्य च।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलाभपर्वणि द्वाविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 222 ।।

madhureṇaiva rājyasya teṣāmardhaṃ pradīyatām| etaddhi puruṣavyāghra hitaṃ sarvajanasya ca|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi vidurāgamanarājyalābhaparvaṇi dvāviṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 222 ||

Verse 9

अतोऽन्यथा चेत्क्रियते न हितं नो भविष्यति। तवाप्यकीर्तिः सकला भविष्यति न संशयः।।

ato'nyathā cetkriyate na hitaṃ no bhaviṣyati| tavāpyakīrtiḥ sakalā bhaviṣyati na saṃśayaḥ||

Verse 10

कीर्तिरक्षणमातिष्ठ कीर्तिर्हि परमं बलम्। नष्टकीर्तेर्मनुष्यस्य जीवितं ह्यफळं स्मृतम्।।

kīrtirakṣaṇamātiṣṭha kīrtirhi paramaṃ balam| naṣṭakīrtermanuṣyasya jīvitaṃ hyaphaḻaṃ smṛtam||

Verse 11

यावत्कीर्तिर्मनुष्यस्य न प्रणश्यति कौरव। तावज्जीवति गान्धरे नष्टकीर्तिस्तु नश्यति।।

yāvatkīrtirmanuṣyasya na praṇaśyati kaurava| tāvajjīvati gāndhare naṣṭakīrtistu naśyati||

Verse 12

तमिमं समुपातिष्ठ धर्मं कुरुकुलोचितम्। अनुरूपं महाबाहो पूर्वेषामात्मनः कुरु।।

tamimaṃ samupātiṣṭha dharmaṃ kurukulocitam| anurūpaṃ mahābāho pūrveṣāmātmanaḥ kuru||

Verse 13

दिष्ट्या ध्रियन्ते पार्था हि दिष्ट्या जीवति सा पृथा। दिष्ट्या पुरोचनः पापो न सकामोऽत्ययं गतः।। मधुरेण प्रीत्या।।

diṣṭyā dhriyante pārthā hi diṣṭyā jīvati sā pṛthā| diṣṭyā purocanaḥ pāpo na sakāmo'tyayaṃ gataḥ|| madhureṇa prītyā||

Verse 14

यदाप्रभृति दग्धास्ते कुन्तिभोजसुतासुताः। तदाप्रभृति गान्धारे न शक्नोम्यभिवीक्षितुम्।।

yadāprabhṛti dagdhāste kuntibhojasutāsutāḥ| tadāprabhṛti gāndhāre na śaknomyabhivīkṣitum||

Verse 15

लोके प्राणभृतां किंचिच्छ्रुत्वा कुन्तीं तथागताम्। न चापि दोषेण तथा लोको मन्येत्पुरोचनम्। यथा त्वां पुरुषव्याघ्र लोको दोषेण गच्छति।। ध्रियन्ते जीवन्ति।।

loke prāṇabhṛtāṃ kiṃcicchrutvā kuntīṃ tathāgatām| na cāpi doṣeṇa tathā loko manyetpurocanam| yathā tvāṃ puruṣavyāghra loko doṣeṇa gacchati|| dhriyante jīvanti||

Verse 16

तदिदं जीवितं तेषां तव किल्बिषनाशनम्। संमन्तव्यं महाराज पाण्डवानां च दर्शनम्।।

tadidaṃ jīvitaṃ teṣāṃ tava kilbiṣanāśanam| saṃmantavyaṃ mahārāja pāṇḍavānāṃ ca darśanam||

Verse 17

न चापि तेषां वीराणां जीवतां कुरुनन्दन। पित्र्योंशः शक्य आदातुमपि वज्रभृता स्वयं।।

na cāpi teṣāṃ vīrāṇāṃ jīvatāṃ kurunandana| pitryoṃśaḥ śakya ādātumapi vajrabhṛtā svayaṃ||

Verse 18

ते सर्वेऽवस्थिता धर्मे सर्वे चैवैकचेतसः। अधर्मेण निरस्ताश्च तुल्ये राज्ये विशेषतः।।

te sarve'vasthitā dharme sarve caivaikacetasaḥ| adharmeṇa nirastāśca tulye rājye viśeṣataḥ||

Verse 19

यदि धर्मस्त्वया कार्यो यदि कार्यं प्रियं च मे। क्षेमं च यदि कर्तव्यं तेषामर्धं प्रदीयताम्।।

yadi dharmastvayā kāryo yadi kāryaṃ priyaṃ ca me| kṣemaṃ ca yadi kartavyaṃ teṣāmardhaṃ pradīyatām||