Adhyaya 224

Verse 1

भीष्मद्रोणाभ्यामुक्तमेवावश्यं करणीयं पाण्डवा जेतुं न शक्याः दुर्योधनादीनां वचनं मा कुरु इति धृतराष्ट्रंप्रति विदुरस्योक्तिः।। 1 ।। विदुर उवाच। राजन्निःसंशयं श्रेयो वाच्यस्त्वमसि बान्धवैः। न त्वशुश्रूषमाणे वै वाक्यं संप्रति तिष्ठति।।

bhīṣmadroṇābhyāmuktamevāvaśyaṃ karaṇīyaṃ pāṇḍavā jetuṃ na śakyāḥ duryodhanādīnāṃ vacanaṃ mā kuru iti dhṛtarāṣṭraṃprati vidurasyoktiḥ|| 1 || vidura uvāca| rājanniḥsaṃśayaṃ śreyo vācyastvamasi bāndhavaiḥ| na tvaśuśrūṣamāṇe vai vākyaṃ saṃprati tiṣṭhati||

Verse 2

प्रियं हितं च तद्वाक्यमुक्तवान्कुरुसत्तमः। भीष्मः शान्तनवो राजन्प्रतिगृह्णासि तन्न च।।

priyaṃ hitaṃ ca tadvākyamuktavānkurusattamaḥ| bhīṣmaḥ śāntanavo rājanpratigṛhṇāsi tanna ca||

Verse 3

तथा द्रोणेन बहुधा भाषितं हितमुत्तमम्। तच्च राधासुतः कर्णो मन्यते न हितं तव।।

tathā droṇena bahudhā bhāṣitaṃ hitamuttamam| tacca rādhāsutaḥ karṇo manyate na hitaṃ tava||

Verse 4

चिन्तयंश्च न पश्यामि राजंस्तव सुहृत्तमम्। आभ्यां पुरुषसिंहाभ्यां यो वा स्यात्प्रज्ञयाधिकः।।

cintayaṃśca na paśyāmi rājaṃstava suhṛttamam| ābhyāṃ puruṣasiṃhābhyāṃ yo vā syātprajñayādhikaḥ||

Verse 5

इमौ हि वृद्धौ वयसा प्रज्ञया च श्रुतेन च। समौ च त्वयि राजेन्त्र तथा पाण्डुसुतेषु च।।

imau hi vṛddhau vayasā prajñayā ca śrutena ca| samau ca tvayi rājentra tathā pāṇḍusuteṣu ca||

Verse 6

धर्मे चानवरौ राजन्सत्यतायां च भारत। रामाद्दाशरथेश्चैव गयाच्चैव न संशयः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलाभपर्वणि चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 224 ।।

dharme cānavarau rājansatyatāyāṃ ca bhārata| rāmāddāśaratheścaiva gayāccaiva na saṃśayaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi vidurāgamanarājyalābhaparvaṇi caturviṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 224 ||

Verse 7

न चोक्तवन्तावश्रेयः पुरस्तादपि किंचन। न चाप्यपकृतं किंचिदनयोर्लक्ष्यते त्वयि।। अनवरौ श्रेष्ठौ।।

na coktavantāvaśreyaḥ purastādapi kiṃcana| na cāpyapakṛtaṃ kiṃcidanayorlakṣyate tvayi|| anavarau śreṣṭhau||

Verse 8

तावुभौ पुरुषव्याघ्रावनागसि नृपे त्वयि। न मन्त्रयेतां त्वच्छ्रेयः कथं सत्यपराक्रमौ।।

tāvubhau puruṣavyāghrāvanāgasi nṛpe tvayi| na mantrayetāṃ tvacchreyaḥ kathaṃ satyaparākramau||

Verse 9

प्रज्ञावन्तौ नरश्रेष्ठावस्मिँल्लोके नराधिप। त्वन्निमित्तमतो नेमौ किंचिज्जिह्मं वदिष्यतः।।

prajñāvantau naraśreṣṭhāvasmi~lloke narādhipa| tvannimittamato nemau kiṃcijjihmaṃ vadiṣyataḥ||

Verse 10

इति मे नैष्ठिकी बुद्धिर्वर्तते कुरुनन्दन। न चार्थहेतोर्धर्मज्ञौ वक्ष्यतः पक्षसंश्रितम्।।

iti me naiṣṭhikī buddhirvartate kurunandana| na cārthahetordharmajñau vakṣyataḥ pakṣasaṃśritam||

Verse 11

एतद्धि परमं श्रेयो मन्येऽहं तव भारत। दुर्योधनप्रभृतयः पुत्रा राजन्यथा तव।।

etaddhi paramaṃ śreyo manye'haṃ tava bhārata| duryodhanaprabhṛtayaḥ putrā rājanyathā tava||

Verse 12

तथैव पाण्डवेयास्ते पुत्रा राजन्न संशयः। तेषु चेदहितं किंचिन्मन्त्रयेयुरतद्विदः।।

tathaiva pāṇḍaveyāste putrā rājanna saṃśayaḥ| teṣu cedahitaṃ kiṃcinmantrayeyuratadvidaḥ||

Verse 13

मन्त्रिणस्ते न च श्रेयः प्रपश्यन्ति विशेषतः। अथ ते हृदये राजन्विशेषः स्वेषु वर्तते। अन्तरस्थं विवृण्वानाः श्रेयः कुर्युर्न ते ध्रुवम्।।

mantriṇaste na ca śreyaḥ prapaśyanti viśeṣataḥ| atha te hṛdaye rājanviśeṣaḥ sveṣu vartate| antarasthaṃ vivṛṇvānāḥ śreyaḥ kuryurna te dhruvam||

Verse 14

एतदर्थमिमौ राजन्महात्मानौ महाद्युती। नोचतुर्विवृतं किंचिन्न ह्येष तव निश्चयः।।

etadarthamimau rājanmahātmānau mahādyutī| nocaturvivṛtaṃ kiṃcinna hyeṣa tava niścayaḥ||

Verse 15

यच्चाप्यशक्यतां तेषामाहतुः पुरुषर्षभौ। तत्तथा पुरुषव्याघ्र तव तद्भद्रमस्तु ते।।

yaccāpyaśakyatāṃ teṣāmāhatuḥ puruṣarṣabhau| tattathā puruṣavyāghra tava tadbhadramastu te||

Verse 16

कथं हि पाण्डवः श्रीमान्सव्यसाची धनञ्जयः। शक्यो विजेतुं संग्रामे राजन्मघवतापि हि।।

kathaṃ hi pāṇḍavaḥ śrīmānsavyasācī dhanañjayaḥ| śakyo vijetuṃ saṃgrāme rājanmaghavatāpi hi||

Verse 17

भीमसेनो महाबाहुर्नागायुतबलो महान्। राक्षसानां भयकरो बाहुशाली महाबलः।।

bhīmaseno mahābāhurnāgāyutabalo mahān| rākṣasānāṃ bhayakaro bāhuśālī mahābalaḥ||

Verse 18

हिडिम्बो निहतो येन बाहुयुद्धेन भारत। यो रावणसमो युद्धे तथा च बकराक्षसः।।

hiḍimbo nihato yena bāhuyuddhena bhārata| yo rāvaṇasamo yuddhe tathā ca bakarākṣasaḥ||

Verse 19

स युध्यमानो राजेन्द्र भीमो भीमपराक्रमः। कथं स्म युधि शक्येत विजेतुममरैरपि।।

sa yudhyamāno rājendra bhīmo bhīmaparākramaḥ| kathaṃ sma yudhi śakyeta vijetumamarairapi||

Verse 20

तथैव कृतिनौ युद्धे यमौ यमसुताविव। कथं विजेतुं शक्यौ तौ रणे जीवितुमिच्छता।।

tathaiva kṛtinau yuddhe yamau yamasutāviva| kathaṃ vijetuṃ śakyau tau raṇe jīvitumicchatā||

Verse 21

यस्मिन्धृतिरनुक्रोशः क्षमा सत्यं पराक्रमः। नित्यानि पाण्डवे ज्येष्ठे स जीयेत रणे कथम्।।

yasmindhṛtiranukrośaḥ kṣamā satyaṃ parākramaḥ| nityāni pāṇḍave jyeṣṭhe sa jīyeta raṇe katham||

Verse 22

येषां पक्षधरो रामो येषां मन्त्री जनार्दनः। किं नु तैरजितं सङ्ख्ये येषां पक्षे च सात्यकिः।।

yeṣāṃ pakṣadharo rāmo yeṣāṃ mantrī janārdanaḥ| kiṃ nu tairajitaṃ saṅkhye yeṣāṃ pakṣe ca sātyakiḥ||

Verse 23

द्रुपदः श्वशुरो येषां येषां स्यालाश्च पार्षताः। धृष्टद्युम्नमुखा वीरा भ्रातरो द्रुपदात्मजाः।।

drupadaḥ śvaśuro yeṣāṃ yeṣāṃ syālāśca pārṣatāḥ| dhṛṣṭadyumnamukhā vīrā bhrātaro drupadātmajāḥ||

Verse 24

चैद्यश्च येषां भ्राता च शिशुपालो महारथः। सोऽशक्यतां च विज्ञाय तेषामग्रे च भारत। दायाद्यतां च धर्मेण सम्यक्तेषु समाचर।। अनयोः आभ्याम्।।

caidyaśca yeṣāṃ bhrātā ca śiśupālo mahārathaḥ| so'śakyatāṃ ca vijñāya teṣāmagre ca bhārata| dāyādyatāṃ ca dharmeṇa samyakteṣu samācara|| anayoḥ ābhyām||

Verse 25

इदं निर्दिष्टमयशः पुरोचनकृतं महत्। तेषामनुग्रहेणाद्य राजन्प्रक्षालयात्मनः।।

idaṃ nirdiṣṭamayaśaḥ purocanakṛtaṃ mahat| teṣāmanugraheṇādya rājanprakṣālayātmanaḥ||

Verse 26

तेषामनुग्रहश्चायं सर्वेषां चैव नः कुले। जीवितं च परं श्रेयः क्षत्रस्य च विवर्धनम्।।

teṣāmanugrahaścāyaṃ sarveṣāṃ caiva naḥ kule| jīvitaṃ ca paraṃ śreyaḥ kṣatrasya ca vivardhanam||

Verse 27

द्रुपदोऽपि महान्राजा कृतवैरश्च नः पुरा। तस्य संग्रहणं राजन्स्वपक्षस्य विवर्धनम्।।

drupado'pi mahānrājā kṛtavairaśca naḥ purā| tasya saṃgrahaṇaṃ rājansvapakṣasya vivardhanam||

Verse 28

बलवन्तश्च दाशार्हा बहवश्च विशांपते। यतः कृष्णस्ततः सर्वे यतः कृष्णस्ततो जयः।।

balavantaśca dāśārhā bahavaśca viśāṃpate| yataḥ kṛṣṇastataḥ sarve yataḥ kṛṣṇastato jayaḥ||

Verse 29

यच्च साम्नैव शक्येत कार्यं साधयितुं नृप। को दैवशप्तस्तत्कार्यं विग्रहेण समाचरेत्।।

yacca sāmnaiva śakyeta kāryaṃ sādhayituṃ nṛpa| ko daivaśaptastatkāryaṃ vigraheṇa samācaret||

Verse 30

श्रुत्वा च जीवतः पार्थान्पौरजानपदा जनाः। बलवद्दर्शने हृष्टास्तेषां राजन्प्रियं कुरु।।

śrutvā ca jīvataḥ pārthānpaurajānapadā janāḥ| balavaddarśane hṛṣṭāsteṣāṃ rājanpriyaṃ kuru||

Verse 31

दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः। अधर्मयुक्ता दुष्प्रज्ञा बाला मैषां वचः कृथाः।।

duryodhanaśca karṇaśca śakuniścāpi saubalaḥ| adharmayuktā duṣprajñā bālā maiṣāṃ vacaḥ kṛthāḥ||

Verse 32

उक्तमेतत्पुरा राजन्मया गुणवतस्तव। दुर्योधनापराधेन प्रजेयं वै विनङ्क्ष्यति।।

uktametatpurā rājanmayā guṇavatastava| duryodhanāparādhena prajeyaṃ vai vinaṅkṣyati||