Adhyaya 219

Verse 1

विदुरात् ज्ञातपाण्डववृत्तान्तेन धृतराष्ट्रेण द्रौपद्यानयनार्थमाज्ञापनम्।। 1 ।। धृतराष्ट्रसमीपे कर्णदुर्योधनयोर्भाषणम्।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। वृत्ते स्वयंवरे चैव राजानः सर्व एव ते। यथागतं विप्रजग्मुर्विदित्वा पाण्डवान्वृतान्।।

vidurāt jñātapāṇḍavavṛttāntena dhṛtarāṣṭreṇa draupadyānayanārthamājñāpanam|| 1 || dhṛtarāṣṭrasamīpe karṇaduryodhanayorbhāṣaṇam|| 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| vṛtte svayaṃvare caiva rājānaḥ sarva eva te| yathāgataṃ viprajagmurviditvā pāṇḍavānvṛtān||

Verse 2

अथ दुर्योधनो राजा विमना भ्रातृभिः सह। अश्वत्थाम्ना मातुलेन कर्णेन च कृपेण च।।

atha duryodhano rājā vimanā bhrātṛbhiḥ saha| aśvatthāmnā mātulena karṇena ca kṛpeṇa ca||

Verse 3

विनिवृत्तो वृतं दृष्ट्वा द्रौपद्या श्वेतवाहनम्। तं तु दुःशासनोऽव्रीडो मन्दंमन्दमिवाब्रवीत्।।

vinivṛtto vṛtaṃ dṛṣṭvā draupadyā śvetavāhanam| taṃ tu duḥśāsano'vrīḍo mandaṃmandamivābravīt||

Verse 4

यद्यसौ ब्राह्मणो न स्याद्विन्देत द्रौपदीं न सः। न हि तं तत्त्वतो राजन्वेद कश्चिद्धनंजयम्।।

yadyasau brāhmaṇo na syādvindeta draupadīṃ na saḥ| na hi taṃ tattvato rājanveda kaściddhanaṃjayam||

Verse 5

दैवं च परमं मन्ये पौरुषं चाप्यनर्थकम्। धिगस्तु पौरुषं मन्त्रं यद्धरन्तीह पाण्डवाः।।

daivaṃ ca paramaṃ manye pauruṣaṃ cāpyanarthakam| dhigastu pauruṣaṃ mantraṃ yaddharantīha pāṇḍavāḥ||

Verse 6

बध्वा चक्षूंषि नः पार्था राज्ञां च द्रुपदात्मजाम्। उद्वाह्य राज्ञां तैर्न्यस्तो वामः पादः पृथासुतैः।।

badhvā cakṣūṃṣi naḥ pārthā rājñāṃ ca drupadātmajām| udvāhya rājñāṃ tairnyasto vāmaḥ pādaḥ pṛthāsutaiḥ||

Verse 7

विमुक्ताः कथमेतेन जतुवेश्मविर्भुजः। अस्माकं पौरुषं सत्वं बुद्धिश्चापि गता ततः।।

vimuktāḥ kathametena jatuveśmavirbhujaḥ| asmākaṃ pauruṣaṃ satvaṃ buddhiścāpi gatā tataḥ||

Verse 8

वयं हता मातुलाद्य विश्वस्य च पुरोचनम्। अदग्ध्वा पाण्डवानेतान्स्वयं दग्धो हुताशने।।

vayaṃ hatā mātulādya viśvasya ca purocanam| adagdhvā pāṇḍavānetānsvayaṃ dagdho hutāśane||

Verse 9

मत्तो मातुल मन्येऽहं पाण्डवा बुद्धिमत्तराः। तेषां नास्ति भयं मृत्योर्मुक्तानां जतुवेश्मनः।।

matto mātula manye'haṃ pāṇḍavā buddhimattarāḥ| teṣāṃ nāsti bhayaṃ mṛtyormuktānāṃ jatuveśmanaḥ||

Verse 10

वैशंपावयन उवाच। एवं संभाषमाणास्ते निन्दन्तश्च पुरोचनम्। पञ्चपुत्रां किरातीं च विदुरं च महामतिम्।।

vaiśaṃpāvayana uvāca| evaṃ saṃbhāṣamāṇāste nindantaśca purocanam| pañcaputrāṃ kirātīṃ ca viduraṃ ca mahāmatim||

Verse 11

विविशुर्हास्तिनपुरं दीना विगतचेतसः।।

viviśurhāstinapuraṃ dīnā vigatacetasaḥ||

Verse 12

त्रस्ता विगतसंकल्पा दृष्ट्वा पार्थान्महौजसः। मुक्तान्हव्यभुजश्चैव संयुक्तान्द्रुपदेन च।।

trastā vigatasaṃkalpā dṛṣṭvā pārthānmahaujasaḥ| muktānhavyabhujaścaiva saṃyuktāndrupadena ca||

Verse 13

धृष्टद्युम्नं तु संचिन्त्य तथैव च शिखण्डिनम्। द्रुपदस्यात्मजांश्चान्यान्सर्वयुद्धविशारदान्।।

dhṛṣṭadyumnaṃ tu saṃcintya tathaiva ca śikhaṇḍinam| drupadasyātmajāṃścānyānsarvayuddhaviśāradān||

Verse 14

विदुरस्त्वथ ताञ्श्रुत्वा द्रौपद्या पाण्डवान्वृतान्। व्रीडितान्धार्तराष्ट्रांश्च भग्नदर्पानुपागतान्।।

vidurastvatha tāñśrutvā draupadyā pāṇḍavānvṛtān| vrīḍitāndhārtarāṣṭrāṃśca bhagnadarpānupāgatān||

Verse 15

ततः प्रीतमनाः क्षत्ता धृतराष्ट्रं विशांपते। उवाच दिष्ट्या कुरवो वर्ध्त इति विस्मितः।।

tataḥ prītamanāḥ kṣattā dhṛtarāṣṭraṃ viśāṃpate| uvāca diṣṭyā kuravo vardhta iti vismitaḥ||

Verse 16

वैचित्रवीर्यस्तु नृपो निशम्य विदुरस्य तत्। अब्रवीत्परमप्रीतो दिष्ट्या दिष्ट्येति भारत।।

vaicitravīryastu nṛpo niśamya vidurasya tat| abravītparamaprīto diṣṭyā diṣṭyeti bhārata||

Verse 17

मन्यते स वृतं पुत्रं ज्येष्ठं द्रुपदकन्यया। दुर्योधनमविज्ञानात्प्रज्ञाचक्षुर्नरेश्वरः।।

manyate sa vṛtaṃ putraṃ jyeṣṭhaṃ drupadakanyayā| duryodhanamavijñānātprajñācakṣurnareśvaraḥ||

Verse 18

अथ त्वाज्ञापयामास द्रौपद्या भूषणं बहु। आनीयतां वै कृष्णेति पुत्रं दुर्योधनं तदा।।

atha tvājñāpayāmāsa draupadyā bhūṣaṇaṃ bahu| ānīyatāṃ vai kṛṣṇeti putraṃ duryodhanaṃ tadā||

Verse 19

अथ स्म पश्चाद्विदुर आचख्यावम्बिकात्मजम्। कौरव्या इति सामान्यान्न मन्येथास्तवात्मजान्।।

atha sma paścādvidura ācakhyāvambikātmajam| kauravyā iti sāmānyānna manyethāstavātmajān||

Verse 20

वर्धन्त इति मद्वाक्याद्वर्धिताः पाण्डुनन्दनाः। कृष्णया संवृताः पार्था विमुक्ता राजसङ्गरात्।।

vardhanta iti madvākyādvardhitāḥ pāṇḍunandanāḥ| kṛṣṇayā saṃvṛtāḥ pārthā vimuktā rājasaṅgarāt||

Verse 21

दिष्ट्या कुशलिनो राजन्पूजिता द्रुपदेन च।।

diṣṭyā kuśalino rājanpūjitā drupadena ca||

Verse 22

वैशंपायन उवाच। एतच्छ्रुत्वा तु वचनं विदुरस्य नराधिपः। आकारच्छादनार्थाय दिष्ट्यादिष्ट्येति चाब्रवीत्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| etacchrutvā tu vacanaṃ vidurasya narādhipaḥ| ākāracchādanārthāya diṣṭyādiṣṭyeti cābravīt||

Verse 23

धृतराष्ट्र उवाच। एवं विदुर भद्रं ते यदि जीवन्ति पाण्डवाः। न ममौ मे तनौ प्रीतिस्त्वद्वाक्यामृतसंभवा।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| evaṃ vidura bhadraṃ te yadi jīvanti pāṇḍavāḥ| na mamau me tanau prītistvadvākyāmṛtasaṃbhavā||

Verse 24

साध्वाचारतया तेषां संबन्धो द्रुपदेन च। बभूव परमश्लाघ्यो दिष्ट्यादिष्ट्येति चाब्रवीत्।।

sādhvācāratayā teṣāṃ saṃbandho drupadena ca| babhūva paramaślāghyo diṣṭyādiṣṭyeti cābravīt||

Verse 25

अन्ववाये वसोर्जातः प्रवरे मात्स्यके कुले। वृत्तविद्यातपोवृद्धः पार्थिवानां च संमतः।।

anvavāye vasorjātaḥ pravare mātsyake kule| vṛttavidyātapovṛddhaḥ pārthivānāṃ ca saṃmataḥ||

Verse 26

पुत्राश्चास्य तथा पौत्राः सर्वे सुचरितव्रताः। तेषां संबन्धिनश्चान्ये बहवः सुमहाबलाः।।

putrāścāsya tathā pautrāḥ sarve sucaritavratāḥ| teṣāṃ saṃbandhinaścānye bahavaḥ sumahābalāḥ||

Verse 27

यथैव पाण्डोः पुत्रास्ते ततोऽप्यभ्यधिका मम। सेयमभ्यधिकान्येभ्यो वृत्तिर्विदुर मे मता।।

yathaiva pāṇḍoḥ putrāste tato'pyabhyadhikā mama| seyamabhyadhikānyebhyo vṛttirvidura me matā||

Verse 28

या प्रीतिः पाण्डुपुत्रेषु न साऽन्यत्र ममाभिभो। नित्योऽयं चिन्तितः क्षत्तः सत्यं सत्येन शपे।।

yā prītiḥ pāṇḍuputreṣu na sā'nyatra mamābhibho| nityo'yaṃ cintitaḥ kṣattaḥ satyaṃ satyena śape||

Verse 29

यत्ते कुशलिनो वीराः पाण्डुपुत्रा महारथाः। मित्रवन्तोऽभवन्पुत्रा दुर्योधनमुखास्तथा।।

yatte kuśalino vīrāḥ pāṇḍuputrā mahārathāḥ| mitravanto'bhavanputrā duryodhanamukhāstathā||

Verse 30

मया श्रुतं यदा वह्नेर्दग्धाः पाण्डुसुता इति। तदाऽदह्यं दिवारात्रं न भोक्ष्ये न स्वपामि च।।

mayā śrutaṃ yadā vahnerdagdhāḥ pāṇḍusutā iti| tadā'dahyaṃ divārātraṃ na bhokṣye na svapāmi ca||

Verse 31

असहायाश्चं मे पुत्रा लूनपक्षा इव द्विजाः। तत्त्वतः शृणु मे क्षत्तः सुसहायाः सुता मम। अद्य वै स्थिरसाम्राज्यमाचन्द्रार्कं ममाभवत्।।

asahāyāścaṃ me putrā lūnapakṣā iva dvijāḥ| tattvataḥ śṛṇu me kṣattaḥ susahāyāḥ sutā mama| adya vai sthirasāmrājyamācandrārkaṃ mamābhavat||

Verse 32

को हि द्रुपदमासाद्य मित्रं क्षत्तः सबान्धवम्। न बुभूषेद्भवेनार्थी गतश्रीरपि पार्थिवः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वमि विदुरागमनराज्यलाभपर्वणि एकोनविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 219 ।।

ko hi drupadamāsādya mitraṃ kṣattaḥ sabāndhavam| na bubhūṣedbhavenārthī gataśrīrapi pārthivaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvami vidurāgamanarājyalābhaparvaṇi ekonaviṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 219 ||

Verse 33

वैशंपायन उवाच। तं तथा भाषमाणं तु विदुरः प्रत्यभाषत। नित्यं भवतु ते बुद्धिरेषा राजञ्छतं समाः। इत्युक्त्वा प्रययौ राजन्विदुरः स्वं निवेशनम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu viduraḥ pratyabhāṣata| nityaṃ bhavatu te buddhireṣā rājañchataṃ samāḥ| ityuktvā prayayau rājanviduraḥ svaṃ niveśanam||

Verse 34

ततो दुर्योधनश्चापि राधेयश्च विशांपते। धृतराष्ट्रमुपागम्य वचोऽब्रूतामिदं तदा।।

tato duryodhanaścāpi rādheyaśca viśāṃpate| dhṛtarāṣṭramupāgamya vaco'brūtāmidaṃ tadā||

Verse 35

सन्निधौ विदुरस्य त्वां दोषं वक्तुं न शक्नुवः। विविक्तमिति वक्ष्यावः किं तवेदं चिकीर्षितम्।।

sannidhau vidurasya tvāṃ doṣaṃ vaktuṃ na śaknuvaḥ| viviktamiti vakṣyāvaḥ kiṃ tavedaṃ cikīrṣitam||

Verse 36

सपत्नवृद्धिं यत्तात मन्यसे वृद्धिमात्मनः। अभिष्टौषि च यत्क्षत्तुः समीपे द्विपदांवर।।

sapatnavṛddhiṃ yattāta manyase vṛddhimātmanaḥ| abhiṣṭauṣi ca yatkṣattuḥ samīpe dvipadāṃvara||

Verse 37

अन्यस्मिन्नृप कर्तव्ये त्वमन्यत्कुरुषेऽनघ। तेषां बलविघातो हि कर्तव्यस्तात नित्यशः।।

anyasminnṛpa kartavye tvamanyatkuruṣe'nagha| teṣāṃ balavighāto hi kartavyastāta nityaśaḥ||

Verse 38

ते वयं प्राप्तकालस्य चिकीर्षां मन्त्रयामहे। यथा नो न ग्रसेयुस्ते सपुत्रबलबान्धवान्।।

te vayaṃ prāptakālasya cikīrṣāṃ mantrayāmahe| yathā no na graseyuste saputrabalabāndhavān||