Adhyaya 217

Verse 1

चारद्वारा पाण्डवविवाहादिवृत्तान्तश्रवणेन अन्यैः राजभिः भीष्मधृतराष्ट्रादीनां धिक्कारः।। 1 ।। धार्तराष्ट्रैः पाण्डवान्प्रति मन्त्रालोचनं।। 2 ।। पाण्डवा हन्तव्या इति शकुनेरुक्तिः।। 3 ।। पाण्डवानां हन्तुमशक्यत्वात्तैः सह सन्धिः कर्तव्य इति सौमदत्तेरुक्तिः।। 4 ।। वैशंपायन उवाच। ततो राज्ञां चैरराप्तैः प्रवृत्तिरुपनीयत। पाण्डवैरुपसंपन्ना द्रौपदी पतिभिः शुभा।।

cāradvārā pāṇḍavavivāhādivṛttāntaśravaṇena anyaiḥ rājabhiḥ bhīṣmadhṛtarāṣṭrādīnāṃ dhikkāraḥ|| 1 || dhārtarāṣṭraiḥ pāṇḍavānprati mantrālocanaṃ|| 2 || pāṇḍavā hantavyā iti śakuneruktiḥ|| 3 || pāṇḍavānāṃ hantumaśakyatvāttaiḥ saha sandhiḥ kartavya iti saumadatteruktiḥ|| 4 || vaiśaṃpāyana uvāca| tato rājñāṃ cairarāptaiḥ pravṛttirupanīyata| pāṇḍavairupasaṃpannā draupadī patibhiḥ śubhā||

Verse 2

येन तद्धनुरादाय लक्ष्यं विद्धं महात्मना। सोऽर्जुनो जयतां श्रेष्ठो महाबाणधनुर्धरः।।

yena taddhanurādāya lakṣyaṃ viddhaṃ mahātmanā| so'rjuno jayatāṃ śreṣṭho mahābāṇadhanurdharaḥ||

Verse 3

यः शल्यं मद्रराजं वै प्रोत्क्षिप्यापातयद्बली। त्रासयामास संक्रुद्धो वृक्षेण पुरुषान्रणे।।

yaḥ śalyaṃ madrarājaṃ vai protkṣipyāpātayadbalī| trāsayāmāsa saṃkruddho vṛkṣeṇa puruṣānraṇe||

Verse 4

न चास्य संभ्रमः कश्चिदासीत्तत्र महात्मनः। स भीमो भीमसंस्पर्शः शत्रुसेनाङ्गपातनः।।

na cāsya saṃbhramaḥ kaścidāsīttatra mahātmanaḥ| sa bhīmo bhīmasaṃsparśaḥ śatrusenāṅgapātanaḥ||

Verse 5

योऽसावत्यक्रमीद्युध्यन्युद्धे दुर्योधनं तथा। स राजा पाण्डवश्रेष्ठः पुण्यभाग्बुद्धिवर्धनः।।

yo'sāvatyakramīdyudhyanyuddhe duryodhanaṃ tathā| sa rājā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ puṇyabhāgbuddhivardhanaḥ||

Verse 6

दुर्योधनस्यावरजैर्यौ युध्येतां प्रतीपवत्। तौ यमौ वृत्तसंपन्नौ संपन्नबलविक्रमौ।।

duryodhanasyāvarajairyau yudhyetāṃ pratīpavat| tau yamau vṛttasaṃpannau saṃpannabalavikramau||

Verse 7

ब्रह्मरूपधराञ्श्रुत्वा प्रशान्तान्पाण्डुनन्दनान्। कौन्तेयान्मनुजेन्द्राणां विस्मयः समजायत।।

brahmarūpadharāñśrutvā praśāntānpāṇḍunandanān| kaunteyānmanujendrāṇāṃ vismayaḥ samajāyata||

Verse 8

पौरा हि सर्वे राजन्याः समपद्यन्त विस्मिताः। सपुत्रा हि पुरा कुन्ती दग्धा जतुगृहे श्रुता।।

paurā hi sarve rājanyāḥ samapadyanta vismitāḥ| saputrā hi purā kuntī dagdhā jatugṛhe śrutā||

Verse 9

सर्वभूमिपतीनां च राष्ट्राणां च यशस्विनी। पुनर्जातानिव च तांस्तेऽमन्यन्त नराधिपाः।।

sarvabhūmipatīnāṃ ca rāṣṭrāṇāṃ ca yaśasvinī| punarjātāniva ca tāṃste'manyanta narādhipāḥ||

Verse 10

धिगकुर्वंस्तदा भीष्मं धृतराष्ट्रं च कौरवम्। कर्मणाऽतिनृशंसेन पुरोचनकृतेन वै।।

dhigakurvaṃstadā bhīṣmaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca kauravam| karmaṇā'tinṛśaṃsena purocanakṛtena vai||

Verse 11

धार्मिकान्वृत्तसंपन्नान्मातुः प्रियहिते रतान्। यदा तानीदृशान्पार्थानुत्सादयितुमिच्छति।।

dhārmikānvṛttasaṃpannānmātuḥ priyahite ratān| yadā tānīdṛśānpārthānutsādayitumicchati||

Verse 12

ततः स्वयंवरे वृत्ते धार्तराष्ट्राश्च भारत। मन्त्रयन्ति ततः सर्वे कर्णसौबलदूषिताः।।

tataḥ svayaṃvare vṛtte dhārtarāṣṭrāśca bhārata| mantrayanti tataḥ sarve karṇasaubaladūṣitāḥ||

Verse 13

शकुनिरुवाच। कश्चिच्छत्रुः कर्शनीयः पीडनीयस्तथाऽपरः। उत्सादनीयाः कौन्तेयाः सर्वक्षत्रस्य मे मताः।।

śakuniruvāca| kaścicchatruḥ karśanīyaḥ pīḍanīyastathā'paraḥ| utsādanīyāḥ kaunteyāḥ sarvakṣatrasya me matāḥ||

Verse 14

एवं पराजिताः सर्वे यदि यूयं गमिष्यथ। अकृत्वा संविदं कांचिन्मनस्तप्स्यत्यसंशयम्।।

evaṃ parājitāḥ sarve yadi yūyaṃ gamiṣyatha| akṛtvā saṃvidaṃ kāṃcinmanastapsyatyasaṃśayam||

Verse 15

अयं देशश्च कालश्च पाण्डवाहरणाय नः। न चेदेवं करिष्यध्वं लोके हास्या भविष्यथ।।

ayaṃ deśaśca kālaśca pāṇḍavāharaṇāya naḥ| na cedevaṃ kariṣyadhvaṃ loke hāsyā bhaviṣyatha||

Verse 16

यमेते संश्रिता वस्तुं कामयन्ते च भूमिपम्। सोऽल्पवीर्यबलो राजा द्रुपदो वै मतो मम।।

yamete saṃśritā vastuṃ kāmayante ca bhūmipam| so'lpavīryabalo rājā drupado vai mato mama||

Verse 17

यावदेतान्न जानन्ति जीवतो वृष्णिपुङ्गवाः। चैद्यश्च पुरुषव्याघ्रः शिशुपालः प्रतापवान्।।

yāvadetānna jānanti jīvato vṛṣṇipuṅgavāḥ| caidyaśca puruṣavyāghraḥ śiśupālaḥ pratāpavān||

Verse 18

एकीभावं गतो राज्ञा द्रुपदेन महात्मना। दुराधर्षतरा राजन्भविष्यन्ति न संशयः।।

ekībhāvaṃ gato rājñā drupadena mahātmanā| durādharṣatarā rājanbhaviṣyanti na saṃśayaḥ||

Verse 19

यावच्चञ्चलतां सर्वे प्राप्नुवन्ति नराधिपाः। तावदेव व्यवस्यामः पाण्डवानां वधं प्रति।।

yāvaccañcalatāṃ sarve prāpnuvanti narādhipāḥ| tāvadeva vyavasyāmaḥ pāṇḍavānāṃ vadhaṃ prati||

Verse 20

मुक्ता जतुगृहाद्भीमादाशीविषमुखादिव। पुनस्ते यदि मुच्यन्ते महन्नो भयमागतम्।।

muktā jatugṛhādbhīmādāśīviṣamukhādiva| punaste yadi mucyante mahanno bhayamāgatam||

Verse 21

तेषामिहोपयातानामेषां तु चिरवासिनाम्। अन्तरे दुष्करं स्थातुं गजयोर्महतोरिव।।

teṣāmihopayātānāmeṣāṃ tu ciravāsinām| antare duṣkaraṃ sthātuṃ gajayormahatoriva||

Verse 22

हनध्वं प्रगृहीतानि बलानि बलिनां वराः। यावन्नः कुरुसेनायां पतन्ति पतगा इव।।

hanadhvaṃ pragṛhītāni balāni balināṃ varāḥ| yāvannaḥ kurusenāyāṃ patanti patagā iva||

Verse 23

तावत्सर्वाभिसारेण पुरमेतद्विहन्यताम्। एतन्मम मतं चैव प्राप्तकालं नरर्षभ।।

tāvatsarvābhisāreṇa purametadvihanyatām| etanmama mataṃ caiva prāptakālaṃ nararṣabha||

Verse 24

वैशंपायन उवाच। शकुनेर्वचनं श्रुत्वा भाषमाणस्य दुर्मतेः। सोमदत्तिरिदं वाक्यं जगाद परमं ततः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śakunervacanaṃ śrutvā bhāṣamāṇasya durmateḥ| somadattiridaṃ vākyaṃ jagāda paramaṃ tataḥ||

Verse 25

प्रकृतीः सप्त वै ज्ञात्वा आत्मनश्च परस्य च। तथा देशं च कालं च षड्विधान्स नयोद्गुणान्।।

prakṛtīḥ sapta vai jñātvā ātmanaśca parasya ca| tathā deśaṃ ca kālaṃ ca ṣaḍvidhānsa nayodguṇān||

Verse 26

स्थानं वृद्धिं क्षयं चैव भूमिं मित्राणि विक्रमम्। प्रसमीक्ष्याभियुञ्जीत परं व्यसनपीडितम्।।

sthānaṃ vṛddhiṃ kṣayaṃ caiva bhūmiṃ mitrāṇi vikramam| prasamīkṣyābhiyuñjīta paraṃ vyasanapīḍitam||

Verse 27

ततोऽहं पाण्डवान्मन्ये मित्रकोशसमन्वितान्। बलस्थान्विक्रमस्थांश्च स्वकृतैः प्रकृतिप्रियान्।।

tato'haṃ pāṇḍavānmanye mitrakośasamanvitān| balasthānvikramasthāṃśca svakṛtaiḥ prakṛtipriyān||

Verse 28

वपुषा हि तु भूतानां नेत्राणि हृदयानि च। श्रोत्रं मधुरया वाचा रमयत्यर्जुनो नृणाम्।।

vapuṣā hi tu bhūtānāṃ netrāṇi hṛdayāni ca| śrotraṃ madhurayā vācā ramayatyarjuno nṛṇām||

Verse 29

न तु केवलदैवेन प्रजा भावेन भेजिरे। यद्बभूव मनःकान्तं कर्मणा स चकार तत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलाभपर्वणि सप्तदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 217 ।।

na tu kevaladaivena prajā bhāvena bhejire| yadbabhūva manaḥkāntaṃ karmaṇā sa cakāra tat|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi vidurāgamanarājyalābhaparvaṇi saptadaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 217 ||

Verse 30

न ह्ययुक्तं न चासक्तं नानृतं न च विप्रियम्। भाषितं चारुभाषस्य जज्ञे पार्थस्य भारती।।

na hyayuktaṃ na cāsaktaṃ nānṛtaṃ na ca vipriyam| bhāṣitaṃ cārubhāṣasya jajñe pārthasya bhāratī||

Verse 31

तानेवंगुणसंपन्नान्संपन्नान्राजलक्षणैः। न तान्पश्यामि ये शक्ताः समुच्छेत्तुं यथा बलात्।।

tānevaṃguṇasaṃpannānsaṃpannānrājalakṣaṇaiḥ| na tānpaśyāmi ye śaktāḥ samucchettuṃ yathā balāt||

Verse 32

प्रभावशक्तिर्विपुला मन्त्रशक्तिश्च पुष्कला। तथैवोत्साहशक्तिश्च पार्थेष्वप्यधितिष्ठति।।

prabhāvaśaktirvipulā mantraśaktiśca puṣkalā| tathaivotsāhaśaktiśca pārtheṣvapyadhitiṣṭhati||

Verse 33

मौलमित्रबलानां च कालज्ञो वै युधिष्टिरः। साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनेति युधिष्ठिरः।।

maulamitrabalānāṃ ca kālajño vai yudhiṣṭiraḥ| sāmnā dānena bhedena daṇḍeneti yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 34

अमित्रांश्च ततो जेतुनं न रोषेणेति मे मतिः। परिक्रीय धनैः शत्रुं मित्राणि च बलानि च।।

amitrāṃśca tato jetunaṃ na roṣeṇeti me matiḥ| parikrīya dhanaiḥ śatruṃ mitrāṇi ca balāni ca||

Verse 35

मूलं च सुकृतं कृत्वा भुङ्क्ते भूमिं च पाण्डवः। अशक्यान्पाण्डवान्मन्ये देवैरपि सवासवैः।।

mūlaṃ ca sukṛtaṃ kṛtvā bhuṅkte bhūmiṃ ca pāṇḍavaḥ| aśakyānpāṇḍavānmanye devairapi savāsavaiḥ||

Verse 36

येषामर्थे सदा युक्तौ कृष्णसंकर्षणावुभौ। श्रेयश्च यदि मन्यद्वं मन्मतं यदि वा मतम्।।

yeṣāmarthe sadā yuktau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāvubhau| śreyaśca yadi manyadvaṃ manmataṃ yadi vā matam||

Verse 37

संविदं पाण्डवैः सर्वैः कृत्वा याम यथागतम्। गोपुराट्टालकैरुच्चैरुपतल्पशतैरपि।।

saṃvidaṃ pāṇḍavaiḥ sarvaiḥ kṛtvā yāma yathāgatam| gopurāṭṭālakairuccairupatalpaśatairapi||

Verse 38

गुप्तं पुरवरश्रेष्ठमेतदद्भिश्च संवृतम्। तृणधान्येन्धरसैस्तथा यन्त्रायुधौषधैः।।

guptaṃ puravaraśreṣṭhametadadbhiśca saṃvṛtam| tṛṇadhānyendharasaistathā yantrāyudhauṣadhaiḥ||

Verse 39

युक्तं बहुकवाटैश्च द्रव्यागारसुवेदिकैः। भीमोच्छ्रितमहाचक्रं बृहदट्टालसंवृतम्।।

yuktaṃ bahukavāṭaiśca dravyāgārasuvedikaiḥ| bhīmocchritamahācakraṃ bṛhadaṭṭālasaṃvṛtam||

Verse 40

दृढप्राकारनिर्यूहं शतघ्नीशतसंकुलम्। ऐष्टको दारवो वप्रो मानुषश्चेति यः स्मृतः।।

dṛḍhaprākāraniryūhaṃ śataghnīśatasaṃkulam| aiṣṭako dāravo vapro mānuṣaśceti yaḥ smṛtaḥ||

Verse 41

प्राकारकर्तृभिर्वीरैर्नृगर्भस्तत्र पूजितः। तदेतन्नरगर्भेण पाण्डरेण विराजते।।

prākārakartṛbhirvīrairnṛgarbhastatra pūjitaḥ| tadetannaragarbheṇa pāṇḍareṇa virājate||

Verse 42

सालेनानेकतालेन सर्वतः संवृतं पुरम्। अनुरक्ताः प्रकृतयो द्रुपदस्य महात्मनः।।

sālenānekatālena sarvataḥ saṃvṛtaṃ puram| anuraktāḥ prakṛtayo drupadasya mahātmanaḥ||

Verse 43

दानमानार्जिताः सर्वे बाह्याभ्यन्तरगाश्च ये। प्रतिरुद्धानिमाञ्ज्ञात्वा राजभिर्भीमविक्रमैः।।

dānamānārjitāḥ sarve bāhyābhyantaragāśca ye| pratiruddhānimāñjñātvā rājabhirbhīmavikramaiḥ||

Verse 44

उपयास्यन्ति दाशार्हाः समुदग्रोच्छ्रितायुधाः। तस्मात्संन्धिं वयं कृत्वा धार्तराष्ट्रस्य पाण्डवैः।।

upayāsyanti dāśārhāḥ samudagrocchritāyudhāḥ| tasmātsaṃndhiṃ vayaṃ kṛtvā dhārtarāṣṭrasya pāṇḍavaiḥ||

Verse 45

स्वराष्ट्रमेव गच्छामो यद्याप्तं वचनं मम। एतन्मम मतं सर्वैः क्रियतां यदि रोचते। एतद्धि सुकृतं मन्ये क्षेमं चापि महीभिताम्।।

svarāṣṭrameva gacchāmo yadyāptaṃ vacanaṃ mama| etanmama mataṃ sarvaiḥ kriyatāṃ yadi rocate| etaddhi sukṛtaṃ manye kṣemaṃ cāpi mahībhitām||