Adhyaya 214

Verse 1

पञ्चे उपाख्यानप्रारम्भः।। 1 ।। नैमिशारण्ये देवैरारब्धे सत्रे यमस्य शामित्रकर्मणि व्यापृतत्वात् लोके प्रजाबाहुल्यं दृष्ट्वा तत्परिजिहीर्षया देवैर्ब्रह्मसमीपगमनम्।। 2 ।। ब्रह्माज्ञया पुनर्नैमिशारण्यं गतस्य गङ्गायां पुण्डरीकं दृष्ट्वा तज्जिहीर्षया गतस्य इन्द्रस्य तत्र रुदन्ताः स्त्रियाः दर्शनम्।। 3 ।। तामनुगच्छतेन्द्रेण पर्वतविवरे पूर्वेषां चतुर्णां इन्द्राणां दर्शनम्।। 4 ।। बलरामकेशवद्रौपद्यादीनामुत्पत्तिकथा।। 5 ।। व्यासदत्तदिव्यदृष्टेर्द्रुपदस्य पाण्डवद्रौपदीपूर्वरूपदर्शनं।। 6 ।। द्रौपद्या अव्यवहितपूर्वजन्मवृत्तान्तकथनम्।। 7 ।। व्यास उवाच। पुरा वै नैमिशारण्ये देवाः सत्रमुपासते। तत्र वैवस्वतो राजञ्शामित्रमकरोत्तदा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि चतुर्दशाधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 214 ।।

pañce upākhyānaprārambhaḥ|| 1 || naimiśāraṇye devairārabdhe satre yamasya śāmitrakarmaṇi vyāpṛtatvāt loke prajābāhulyaṃ dṛṣṭvā tatparijihīrṣayā devairbrahmasamīpagamanam|| 2 || brahmājñayā punarnaimiśāraṇyaṃ gatasya gaṅgāyāṃ puṇḍarīkaṃ dṛṣṭvā tajjihīrṣayā gatasya indrasya tatra rudantāḥ striyāḥ darśanam|| 3 || tāmanugacchatendreṇa parvatavivare pūrveṣāṃ caturṇāṃ indrāṇāṃ darśanam|| 4 || balarāmakeśavadraupadyādīnāmutpattikathā|| 5 || vyāsadattadivyadṛṣṭerdrupadasya pāṇḍavadraupadīpūrvarūpadarśanaṃ|| 6 || draupadyā avyavahitapūrvajanmavṛttāntakathanam|| 7 || vyāsa uvāca| purā vai naimiśāraṇye devāḥ satramupāsate| tatra vaivasvato rājañśāmitramakarottadā|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi vaivāhikaparvaṇi caturdaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 214 ||

Verse 2

ततो यमो दीक्षितस्तत्र राज- न्नामारयत्कंचिदपि प्रजानाम्। ततः प्रजास्ता बहुला बभूवुः कालातिपातान्मरणप्रहीणाः।।

tato yamo dīkṣitastatra rāja- nnāmārayatkaṃcidapi prajānām| tataḥ prajāstā bahulā babhūvuḥ kālātipātānmaraṇaprahīṇāḥ||

Verse 3

सोमश्च शक्रो वरुणः कुबेरः साध्या रुद्रा वसवोऽथाश्विनौ च। प्रजापतिर्भुवनस्य प्रणेता समाजग्मुस्तत्र देवास्तथाऽन्ये।। शमिता यज्ञे पशुवधकर्ता तस्य भावः शामित्रम्।।

somaśca śakro varuṇaḥ kuberaḥ sādhyā rudrā vasavo'thāśvinau ca| prajāpatirbhuvanasya praṇetā samājagmustatra devāstathā'nye|| śamitā yajñe paśuvadhakartā tasya bhāvaḥ śāmitram||

Verse 4

ततोऽब्रुवँल्लोकगुरुं समेता भयात्तीव्रान्मानुषाणां विवृद्ध्या। तस्माद्भयादुद्विजन्तः सुखेप्सवः प्रयाम सर्वे शरणं भवन्तम्।।

tato'bruva~llokaguruṃ sametā bhayāttīvrānmānuṣāṇāṃ vivṛddhyā| tasmādbhayādudvijantaḥ sukhepsavaḥ prayāma sarve śaraṇaṃ bhavantam||

Verse 5

पितामह उवाच। किं वो भयं मानुषेभ्यो यूयं सर्वे यदाऽमराः। मा वो मर्त्यसकाशाद्वै भयं भवितुमर्हति।।

pitāmaha uvāca| kiṃ vo bhayaṃ mānuṣebhyo yūyaṃ sarve yadā'marāḥ| mā vo martyasakāśādvai bhayaṃ bhavitumarhati||

Verse 6

देवा ऊचुः। मर्त्या अमर्त्याः संवृत्ता न विशेषोऽस्ति कश्चन। अविशेषादुद्विजन्तो विशेषार्थमिहागताः।।

devā ūcuḥ| martyā amartyāḥ saṃvṛttā na viśeṣo'sti kaścana| aviśeṣādudvijanto viśeṣārthamihāgatāḥ||

Verse 7

श्रीभगवानुवाच। वैवस्वतो व्यापृतः सत्रहेतो- स्तेन त्विमे न म्रियन्ते मनुष्याः। तस्मिन्नेकाग्रे कृतसर्वकार्ये तत एषां भवितैवान्तकालः।।

śrībhagavānuvāca| vaivasvato vyāpṛtaḥ satraheto- stena tvime na mriyante manuṣyāḥ| tasminnekāgre kṛtasarvakārye tata eṣāṃ bhavitaivāntakālaḥ||

Verse 8

वैवस्वतस्यैव तनुर्विभक्ता वीर्येण युष्माकमुत प्रवृद्धा। सैषामन्तो भविता ह्यन्तकाले न तत्र वीर्यं भविता नरेषु।।

vaivasvatasyaiva tanurvibhaktā vīryeṇa yuṣmākamuta pravṛddhā| saiṣāmanto bhavitā hyantakāle na tatra vīryaṃ bhavitā nareṣu||

Verse 9

व्यास उवाच। ततस्तु ते पूर्वजदेववाक्यं श्रुत्वा जग्मुर्यत्र देवा यजन्ते। समासीनास्ते समेता महाबला भागीरथ्यां ददृशुः पुण्डरीकम्।।

vyāsa uvāca| tatastu te pūrvajadevavākyaṃ śrutvā jagmuryatra devā yajante| samāsīnāste sametā mahābalā bhāgīrathyāṃ dadṛśuḥ puṇḍarīkam||

Verse 10

दृष्ट्वा च तद्विस्मितास्ते बभूवु- स्तेषामिन्द्रस्तत्र शूरो जगाम। सोऽपश्यद्योषामथ पावकप्रभां यत्र देवी गङ्गा सततं प्रसूता।।

dṛṣṭvā ca tadvismitāste babhūvu- steṣāmindrastatra śūro jagāma| so'paśyadyoṣāmatha pāvakaprabhāṃ yatra devī gaṅgā satataṃ prasūtā||

Verse 11

सा तत्र योषा रुदती जलार्थिनी गङ्गां देवीं व्यवगाह्य व्यतिष्ठत्। तस्याश्रुबिन्दुः पतितो जले य- स्तत्पद्ममासीदथ तत्र काञ्चनम्।। यत्र प्रजापतिस्तत्र सोमादयः समाजग्मुः।।

sā tatra yoṣā rudatī jalārthinī gaṅgāṃ devīṃ vyavagāhya vyatiṣṭhat| tasyāśrubinduḥ patito jale ya- statpadmamāsīdatha tatra kāñcanam|| yatra prajāpatistatra somādayaḥ samājagmuḥ||

Verse 12

तदद्भुतं प्रेक्ष्य वज्री तदानी- मपृच्छत्तां योषितमन्तिकाद्वै। का त्वं भद्रे रोदिषि कस्य हेतो- र्वाक्यं तथ्यं कामयेऽहं ब्रवीहि।।

tadadbhutaṃ prekṣya vajrī tadānī- mapṛcchattāṃ yoṣitamantikādvai| kā tvaṃ bhadre rodiṣi kasya heto- rvākyaṃ tathyaṃ kāmaye'haṃ bravīhi||

Verse 13

स्त्र्युवाच। त्वं वेत्स्यसे मामिह याऽस्मि शक्र यदर्थं चाहं रोदिमि मन्दभाग्या। आगच्छ राजन्पुरतो गमिष्ये द्रष्टाऽसि तद्रोदिमि यत्कृतेऽहम्।।

stryuvāca| tvaṃ vetsyase māmiha yā'smi śakra yadarthaṃ cāhaṃ rodimi mandabhāgyā| āgaccha rājanpurato gamiṣye draṣṭā'si tadrodimi yatkṛte'ham||

Verse 14

व्यास उवाच। तां गच्छन्तीमन्वगच्छत्तदानीं सोऽपश्यदारात्तरुणं दर्शनीयम्। सिद्धासनस्थं युवतीसहायं क्रीडन्तमक्षैर्गिरिराजमूर्ध्नि।।

vyāsa uvāca| tāṃ gacchantīmanvagacchattadānīṃ so'paśyadārāttaruṇaṃ darśanīyam| siddhāsanasthaṃ yuvatīsahāyaṃ krīḍantamakṣairgirirājamūrdhni||

Verse 15

तमब्रवीद्देवराजो ममेदं त्वं विद्धि विद्वन्भुवनं वशे स्थितम्। ईशोऽहस्मीति समन्युरब्रवी- द्दृष्ट्वा तमक्षैः सुभृशं प्रमत्तम्।।

tamabravīddevarājo mamedaṃ tvaṃ viddhi vidvanbhuvanaṃ vaśe sthitam| īśo'hasmīti samanyurabravī- ddṛṣṭvā tamakṣaiḥ subhṛśaṃ pramattam||

Verse 16

क्रुद्धं च शक्रं प्रसमीक्ष्य देवो जहाय शक्रं च शैरुदैक्षत। संस्तम्भितोऽभूदथ देवराज- स्तेनेक्षितः स्थाणुरिवावतस्थे।।

kruddhaṃ ca śakraṃ prasamīkṣya devo jahāya śakraṃ ca śairudaikṣata| saṃstambhito'bhūdatha devarāja- stenekṣitaḥ sthāṇurivāvatasthe||

Verse 17

यदा तु पर्याप्तमिहास्य क्रीडया तदा देवीं रुदतीं तामुवाच। आनीयतामेष यतोऽहमारा- न्नैनं दर्पः पुनरप्याविशेत।।

yadā tu paryāptamihāsya krīḍayā tadā devīṃ rudatīṃ tāmuvāca| ānīyatāmeṣa yato'hamārā- nnainaṃ darpaḥ punarapyāviśeta||

Verse 18

ततः शक्रः स्पृष्टमात्रस्तया तु स्रस्तैरङ्गैः पतितोऽभूद्धरण्याम्। तमब्रवीद्भगवानुग्रतेजा मैवं पुनः शक्र कृथाः कथंचित्।।

tataḥ śakraḥ spṛṣṭamātrastayā tu srastairaṅgaiḥ patito'bhūddharaṇyām| tamabravīdbhagavānugratejā maivaṃ punaḥ śakra kṛthāḥ kathaṃcit||

Verse 19

निवर्तयैनं च महाद्रिराजं बलं च वीर्यं च तवाप्रमेयम्। छिद्रस्य चैवाविश मध्यमस्य यत्रासते त्वद्विधाः सूर्यभासः।।

nivartayainaṃ ca mahādrirājaṃ balaṃ ca vīryaṃ ca tavāprameyam| chidrasya caivāviśa madhyamasya yatrāsate tvadvidhāḥ sūryabhāsaḥ||

Verse 20

स तद्विवृत्य विवरं महागिरे- स्तुल्यद्युतींश्चतुरोऽन्यान्ददर्श। स तानभिप्रेक्ष्य बभूव दुःखितः कच्चिन्नाहं भविता वै यथेमे।।

sa tadvivṛtya vivaraṃ mahāgire- stulyadyutīṃścaturo'nyāndadarśa| sa tānabhiprekṣya babhūva duḥkhitaḥ kaccinnāhaṃ bhavitā vai yatheme||

Verse 21

ततो देवो गिरिशो वज्रपाणिं विवृत्य नेत्रे कुपितोऽभ्युवाच। दरीमेतां प्रविश त्वं शतक्रतो यन्मां बाल्यादवमंस्थाः पुरस्तात्।। तस्याः अश्रुबिन्दुः। सन्धिरार्षः।।

tato devo giriśo vajrapāṇiṃ vivṛtya netre kupito'bhyuvāca| darīmetāṃ praviśa tvaṃ śatakrato yanmāṃ bālyādavamaṃsthāḥ purastāt|| tasyāḥ aśrubinduḥ| sandhirārṣaḥ||

Verse 22

उक्तस्त्वेवं विभुना देवराजः प्रावेपताऽऽर्तो भृशमेवाभिषङ्गात्। स्रस्तैरङ्गैरनिलेनेव नुन्न- मश्वत्थपत्रं गिरिराजमूर्ध्नि।।

uktastvevaṃ vibhunā devarājaḥ prāvepatā''rto bhṛśamevābhiṣaṅgāt| srastairaṅgairanileneva nunna- maśvatthapatraṃ girirājamūrdhni||

Verse 23

स प्राञ्जलिर्वै वृषवाहनेन प्रवेपमानः सहसैवमुक्तः। उवाच देवं बहुरूपमुग्र- मद्याशेषस्य भुवनस्य त्वं भवाद्यः।। ततः शीघ्रमप्रवेशाद्धेतोः।।

sa prāñjalirvai vṛṣavāhanena pravepamānaḥ sahasaivamuktaḥ| uvāca devaṃ bahurūpamugra- madyāśeṣasya bhuvanasya tvaṃ bhavādyaḥ|| tataḥ śīghramapraveśāddhetoḥ||

Verse 24

तमब्रवीदुग्रवर्चाः प्रहस्य नैवंशीलाः शेषमिहाप्नुवन्ति। एतेऽप्येवं भवितारः पुरस्ता- त्तस्मादेतां दरीमाविश्य शेष्य।। हे भव अद्य त्वमशेषस्य भुवनस्य आद्यः पतिरसि। अद्येत्यनेन मां जित्वैव नत्वन्यथेति सूचितम्।।

tamabravīdugravarcāḥ prahasya naivaṃśīlāḥ śeṣamihāpnuvanti| ete'pyevaṃ bhavitāraḥ purastā- ttasmādetāṃ darīmāviśya śeṣya|| he bhava adya tvamaśeṣasya bhuvanasya ādyaḥ patirasi| adyetyanena māṃ jitvaiva natvanyatheti sūcitam||

Verse 25

एषा भार्या भविता वो न संशयो योनिं सर्वे मानुषीमाविशध्वम्। तत्र यूयं कर्म कृत्वाऽविषह्यं बहूनन्यान्निधनं प्रापयित्वा।।

eṣā bhāryā bhavitā vo na saṃśayo yoniṃ sarve mānuṣīmāviśadhvam| tatra yūyaṃ karma kṛtvā'viṣahyaṃ bahūnanyānnidhanaṃ prāpayitvā||

Verse 26

कर्तव्यमन्यद्विविधार्थयुक्तम्।।

kartavyamanyadvividhārthayuktam||

Verse 27

पूर्वेन्द्रा ऊचुः। गमिष्यामो मानुषं देवलोका- द्दुराधरो विहितो यत्र मोक्षः। देवास्त्वस्मानादधीरञ्जनन्यां धर्मो वायुर्मघवानश्विनौ च।। शेषं प्रसादम्।।

pūrvendrā ūcuḥ| gamiṣyāmo mānuṣaṃ devalokā- ddurādharo vihito yatra mokṣaḥ| devāstvasmānādadhīrañjananyāṃ dharmo vāyurmaghavānaśvinau ca|| śeṣaṃ prasādam||

Verse 28

व्यास उवाच। एतच्छ्रुत्वा वज्रपाणिर्वचस्तु देवश्रेष्ठं पुनरेवेदमाह। वीर्येणाहं पुरुषं कार्यहेतो- र्दद्यामेषां पञ्चमं मत्प्रसूतम्।। दुराधरो दुष्प्रापः।।

vyāsa uvāca| etacchrutvā vajrapāṇirvacastu devaśreṣṭhaṃ punarevedamāha| vīryeṇāhaṃ puruṣaṃ kāryaheto- rdadyāmeṣāṃ pañcamaṃ matprasūtam|| durādharo duṣprāpaḥ||

Verse 29

विश्वभुग्भूतधामा च शिबिरिन्द्रः प्रतापवान्। शान्तिश्चतुर्थस्तेषां वै तेजस्वी पञ्चमः स्मृतः।। वीर्येण शुक्रद्वारा पुरुषमंशभूतं दद्याम्।।

viśvabhugbhūtadhāmā ca śibirindraḥ pratāpavān| śāntiścaturthasteṣāṃ vai tejasvī pañcamaḥ smṛtaḥ|| vīryeṇa śukradvārā puruṣamaṃśabhūtaṃ dadyām||

Verse 30

तेषां कामं भगवानुग्रधन्वा प्रादादिष्टं सन्निसर्गाद्यथोक्तम्। तां चाप्येषां योषितं लोककान्तां श्रियं भार्यां व्यदधान्मानुषेषु।।

teṣāṃ kāmaṃ bhagavānugradhanvā prādādiṣṭaṃ sannisargādyathoktam| tāṃ cāpyeṣāṃ yoṣitaṃ lokakāntāṃ śriyaṃ bhāryāṃ vyadadhānmānuṣeṣu||

Verse 31

तैरेव सार्धं तु ततः स देवो जगाम नारायणमप्रमेयम्। अनन्तमव्यक्तमजं पुराणं सनातनं विश्वमनन्तरूपम्।। तेजस्वी इन्द्रांशः।।

taireva sārdhaṃ tu tataḥ sa devo jagāma nārāyaṇamaprameyam| anantamavyaktamajaṃ purāṇaṃ sanātanaṃ viśvamanantarūpam|| tejasvī indrāṃśaḥ||

Verse 32

शुक्लमेकमपरं चापि कृष्णम्।। तैर्विश्वभुगादिभिः। स देवो महादेवः।।

śuklamekamaparaṃ cāpi kṛṣṇam|| tairviśvabhugādibhiḥ| sa devo mahādevaḥ||

Verse 33

केशो योऽसौ वर्णतः कृष्ण उक्तः।।

keśo yo'sau varṇataḥ kṛṣṇa uktaḥ||

Verse 34

ये ते पूर्वं शक्ररूपा निबद्धा- स्तस्यां दर्यां पर्वतस्योत्तरस्य। इहैव ते पाण्डवा वीर्यवन्तः शक्रस्यांशः पाण्डवः सव्यसाची।।

ye te pūrvaṃ śakrarūpā nibaddhā- stasyāṃ daryāṃ parvatasyottarasya| ihaiva te pāṇḍavā vīryavantaḥ śakrasyāṃśaḥ pāṇḍavaḥ savyasācī||

Verse 35

एवमेते पाण्डवाः संबभूवु- र्ये ते राजन्पूर्वमिन्द्रा बभूवुः। लक्ष्मीश्चैषां पूर्वमेवोपदिष्टा भार्या यैषा द्रौपदी दिव्यरूपा।।

evamete pāṇḍavāḥ saṃbabhūvu- rye te rājanpūrvamindrā babhūvuḥ| lakṣmīścaiṣāṃ pūrvamevopadiṣṭā bhāryā yaiṣā draupadī divyarūpā||

Verse 36

कथं हि स्त्री कर्मणा ते महीतला- त्समुत्तिष्ठेदन्यतो दैवयोगात्। यस्या रूपं सोमसूर्यप्रकाशं गन्धश्चास्याः कोशमात्रात्प्रवाति।।

kathaṃ hi strī karmaṇā te mahītalā- tsamuttiṣṭhedanyato daivayogāt| yasyā rūpaṃ somasūryaprakāśaṃ gandhaścāsyāḥ kośamātrātpravāti||

Verse 37

इदं चान्यत्प्रीतिपूर्वं नरेन्द्र ददानि ते वरमत्यद्भुतं च। दिव्यं चक्षुः पश्य कुन्तीसुतांस्त्वं पुण्यैर्दिव्यैः पूर्वदेहैरुपेतान्।।

idaṃ cānyatprītipūrvaṃ narendra dadāni te varamatyadbhutaṃ ca| divyaṃ cakṣuḥ paśya kuntīsutāṃstvaṃ puṇyairdivyaiḥ pūrvadehairupetān||

Verse 38

वैशंपायन उवाच। ततो व्यासः परमोदारकर्मा शुचिर्विप्रस्तपसा तस्य राज्ञः। चक्षुर्दिव्यं प्रददौ तांश्च सर्वान् राजाऽपश्यत्पूर्वदेहैर्यथावत्।। व्यदधाद्विहितवान् आज्ञप्तवानित्यर्थः। उद्बबर्ह उद्धृतवान्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato vyāsaḥ paramodārakarmā śucirviprastapasā tasya rājñaḥ| cakṣurdivyaṃ pradadau tāṃśca sarvān rājā'paśyatpūrvadehairyathāvat|| vyadadhādvihitavān ājñaptavānityarthaḥ| udbabarha uddhṛtavān||

Verse 39

ततो दिव्यान्हेमकिरीटमालिनः शक्रप्रख्यान्पावकादित्यवर्णान्। बद्धापीडांश्चारुरूपांश्च यूनो व्यूढोरस्कांस्तालमात्रान्ददर्श।।

tato divyānhemakirīṭamālinaḥ śakraprakhyānpāvakādityavarṇān| baddhāpīḍāṃścārurūpāṃśca yūno vyūḍhoraskāṃstālamātrāndadarśa||

Verse 40

दिव्यैर्वस्त्रैरजोभिः सुगन्धै- र्माल्यैश्चाग्र्यैः शोभमानानतीव। साक्षात्त्र्यक्षान्वा वसूंश्चापि रुद्रा- नादित्यान्वा सर्वगुणोपपन्नान्।।

divyairvastrairajobhiḥ sugandhai- rmālyaiścāgryaiḥ śobhamānānatīva| sākṣāttryakṣānvā vasūṃścāpi rudrā- nādityānvā sarvaguṇopapannān||

Verse 41

तान्पूर्वेन्द्रानभिवीक्ष्याभिरूपा- त्र्शक्रात्मजं चेन्द्ररूपं निशम्य। प्रीतो राजा द्रुपदो विस्मितश्च दिव्यां मायां तामवेक्ष्याप्रमेयाम्।।

tānpūrvendrānabhivīkṣyābhirūpā- trśakrātmajaṃ cendrarūpaṃ niśamya| prīto rājā drupado vismitaśca divyāṃ māyāṃ tāmavekṣyāprameyām||

Verse 42

तां चैवाग्र्यां स्त्रियमतिरूपयुक्तां दिव्यां साक्षात्सोमवह्निप्रकाशाम्। योग्यां तेषां रूपतेजोयशोभिः पत्नी मत्वा हृष्टवान्पार्थिवेन्द्रः।।

tāṃ caivāgryāṃ striyamatirūpayuktāṃ divyāṃ sākṣātsomavahniprakāśām| yogyāṃ teṣāṃ rūpatejoyaśobhiḥ patnī matvā hṛṣṭavānpārthivendraḥ||

Verse 43

स तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यरूपं जग्राह पादौ सत्यवत्याः सुतस्य। नैतच्चित्रं परमर्षे त्वयीति प्रसन्नचेताः स उवाच चैनम्।।

sa taddṛṣṭvā mahadāścaryarūpaṃ jagrāha pādau satyavatyāḥ sutasya| naitaccitraṃ paramarṣe tvayīti prasannacetāḥ sa uvāca cainam||

Verse 44

व्यास उवाच। इदं चापि पुरावृत्तं तन्निबोध च भूमिम। कीर्त्यमानं नृपर्षीणां पूर्वेषां दारकर्मणि।।

vyāsa uvāca| idaṃ cāpi purāvṛttaṃ tannibodha ca bhūmima| kīrtyamānaṃ nṛparṣīṇāṃ pūrveṣāṃ dārakarmaṇi||

Verse 45

नितन्तुर्नाम राजर्षिर्बभूव भुवि विश्रुतः। तस्य पुत्रा महेष्वासा बभूवुः पञ्च भूमिताः।।

nitanturnāma rājarṣirbabhūva bhuvi viśrutaḥ| tasya putrā maheṣvāsā babhūvuḥ pañca bhūmitāḥ||

Verse 46

साल्वेयः शूरसेनश्च श्रुतसेनश्च वीर्यवान्। तिन्दुसारोऽतिसारश्च क्षत्रियाः क्रतुयाजिनः।।

sālveyaḥ śūrasenaśca śrutasenaśca vīryavān| tindusāro'tisāraśca kṣatriyāḥ kratuyājinaḥ||

Verse 47

नातिचक्रमुरन्योन्यमन्योन्यस्य प्रियंवदाः। अनीर्ष्यवो धर्मविदः सौम्याश्चैव प्रियकराः।।

nāticakramuranyonyamanyonyasya priyaṃvadāḥ| anīrṣyavo dharmavidaḥ saumyāścaiva priyakarāḥ||

Verse 48

एतान्नैतन्तवान्पञ्च शिबिपुत्री स्वयंवरे। अवाप स्वपतीन्वीरान्भौमाश्वी मनुजाधिपान्।।

etānnaitantavānpañca śibiputrī svayaṃvare| avāpa svapatīnvīrānbhaumāśvī manujādhipān||

Verse 49

वीणेव मधुरारावा गान्धर्वस्वरमूर्च्छिता। उत्तमा सर्वनारीणां भौमाश्वी ह्यभवत्तदा।।

vīṇeva madhurārāvā gāndharvasvaramūrcchitā| uttamā sarvanārīṇāṃ bhaumāśvī hyabhavattadā||

Verse 50

यस्या नैतन्तवाः पञ्च पतयः क्षत्रियर्षभाः। बभूवुः पृथिवीपालाः सर्वैः समुदिता गुणैः।।

yasyā naitantavāḥ pañca patayaḥ kṣatriyarṣabhāḥ| babhūvuḥ pṛthivīpālāḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ||

Verse 51

तेषामेकाभवद्भार्या राज्ञामौशीनरी शुभा। भौमाश्वी नाम भद्रं ते तथारूपगुणान्विता।।

teṣāmekābhavadbhāryā rājñāmauśīnarī śubhā| bhaumāśvī nāma bhadraṃ te tathārūpaguṇānvitā||

Verse 52

पञ्चभ्यः पञ्चधा पञ्च दायादान्सा व्यजायत। तेभ्यो नैतन्तवेभ्यस्तु राजशार्दूल वै तदा।।

pañcabhyaḥ pañcadhā pañca dāyādānsā vyajāyata| tebhyo naitantavebhyastu rājaśārdūla vai tadā||

Verse 53

पृथगाख्याऽभवत्तेषां भ्रातॄणां पञ्चधा भुवि। यथावत्कीर्त्यमानांस्ताञ्छृणु मे राजसत्तम।।

pṛthagākhyā'bhavatteṣāṃ bhrātṝṇāṃ pañcadhā bhuvi| yathāvatkīrtyamānāṃstāñchṛṇu me rājasattama||

Verse 54

साल्वेयाः शूरसेनाश्च श्रुतसेनाश्च पार्थिवाः। तिन्दुसारातिसाराश्च वंशा एषां नृपोत्तम।।

sālveyāḥ śūrasenāśca śrutasenāśca pārthivāḥ| tindusārātisārāśca vaṃśā eṣāṃ nṛpottama||

Verse 55

एवमेकाऽभवद्भार्या भौमाश्वी भुवि विश्रुता। तथैव द्रुपदैषा ते सुता वै देवरूपिणी। पञ्चानां विहिता पत्नी कृष्णा पार्षत्यनिन्दिता।।

evamekā'bhavadbhāryā bhaumāśvī bhuvi viśrutā| tathaiva drupadaiṣā te sutā vai devarūpiṇī| pañcānāṃ vihitā patnī kṛṣṇā pārṣatyaninditā||

Verse 56

व्यास उवाच। आसीत्तपोवंने काचिदृषेः कन्या महात्मनः। नाध्यगच्छत्पतिं सा तु कन्या रूपवती सती।।

vyāsa uvāca| āsīttapovaṃne kācidṛṣeḥ kanyā mahātmanaḥ| nādhyagacchatpatiṃ sā tu kanyā rūpavatī satī||

Verse 57

तोषयामास तपसा सा किलोग्रेण शङ्करम्। तामुवाचेश्वरः प्रीतो वृणु काममिति स्वयम्।।

toṣayāmāsa tapasā sā kilogreṇa śaṅkaram| tāmuvāceśvaraḥ prīto vṛṇu kāmamiti svayam||

Verse 58

सैवमुक्ताऽब्रवीत्कन्या देवं वरदमीश्वरम्। पतिं सर्वगुणोपेतमिच्छामीति पुनःपुनः।।

saivamuktā'bravītkanyā devaṃ varadamīśvaram| patiṃ sarvaguṇopetamicchāmīti punaḥpunaḥ||

Verse 59

ददौ तस्यै स देवेशस्तं वरं प्रीतमानसः। पञ्च ते पतयो भद्रे भविष्यन्तीति शङ्करः।।

dadau tasyai sa deveśastaṃ varaṃ prītamānasaḥ| pañca te patayo bhadre bhaviṣyantīti śaṅkaraḥ||

Verse 60

सा प्रसादयती देवमिदं भूयोऽभ्यभाषत। एकं पतिं गुणोपेतं त्वत्तोऽर्हामीति शङ्कर।।

sā prasādayatī devamidaṃ bhūyo'bhyabhāṣata| ekaṃ patiṃ guṇopetaṃ tvatto'rhāmīti śaṅkara||

Verse 61

तां देवदेवः प्रीतात्मा पुनः प्राह शुभं वचः। पञ्चकृत्वस्त्वयोक्तोऽहं पतिं देहीति वै पुनः।।

tāṃ devadevaḥ prītātmā punaḥ prāha śubhaṃ vacaḥ| pañcakṛtvastvayokto'haṃ patiṃ dehīti vai punaḥ||

Verse 62

तत्तथा भविता भद्रे वचस्तद्भद्रमस्तु ते। देहमन्यं गतायास्ते सर्वमेतद्भविष्यति।।

tattathā bhavitā bhadre vacastadbhadramastu te| dehamanyaṃ gatāyāste sarvametadbhaviṣyati||

Verse 63

द्रुपदैषा हि सा जज्ञे सुता वै देवरूपिणी। पञ्चानां विहिता पत्नी कृष्णा पार्षत्यनिन्दिता।।

drupadaiṣā hi sā jajñe sutā vai devarūpiṇī| pañcānāṃ vihitā patnī kṛṣṇā pārṣatyaninditā||

Verse 64

सैव नालायनी भूत्वा रूपेणाप्रतिमा भुवि। मौद्गल्यं पतिमास्थाय शिवाद्वरमभीप्सती।।

saiva nālāyanī bhūtvā rūpeṇāpratimā bhuvi| maudgalyaṃ patimāsthāya śivādvaramabhīpsatī||

Verse 65

एतद्देवरहस्यं ते श्रावितं राजसत्तम। नाख्यातव्यं कस्यचिद्वै देवगुह्यमिदं यतः।।

etaddevarahasyaṃ te śrāvitaṃ rājasattama| nākhyātavyaṃ kasyacidvai devaguhyamidaṃ yataḥ||

Verse 66

स्वर्गश्रीः पाण्डवार्थं तु समुत्पन्ना महामखे। सेह तप्त्वा तपो घोरं दुहितृत्वं तवागता।।

svargaśrīḥ pāṇḍavārthaṃ tu samutpannā mahāmakhe| seha taptvā tapo ghoraṃ duhitṛtvaṃ tavāgatā||

Verse 67

सैषा देवी रुचिरा देवजुष्टा पञ्चानामेका स्वकृतेनेह कर्मणा। सृष्टा स्वयं देवपत्नी स्वयंभुवा श्रुत्वा राजन्द्रुपदेष्टं कुरुष्व।।

saiṣā devī rucirā devajuṣṭā pañcānāmekā svakṛteneha karmaṇā| sṛṣṭā svayaṃ devapatnī svayaṃbhuvā śrutvā rājandrupadeṣṭaṃ kuruṣva||