Adhyaya 212

Verse 1

इन्द्रसेनापरनाम्न्या नालायन्या उपाख्यानारम्भः-नालायन्या स्थविरस्य पत्युर्मौद्गल्यस्य आराधनम्।। 1 ।। तुष्टेन मौद्गल्येन नालायनीप्रार्थनयाऽऽत्मनः पञ्चरूपस्वीकारेण तस्यां रमणम्।। 2 ।। तयोः स्वर्गादिलोकेषु नानारूपेण रमणम्।। 3 ।। सैव नालायनी तव दुहिता जातेति द्रुपदं प्रति व्यासस्योक्तिः।। 4 ।। व्यास उवाच। मा भूद्राजंस्तव तापो मनस्थः पञ्चानां भार्या दुहिता ममेति। मातुरेषा प्रार्थिता स्यात्तदानीं पञ्चानां भार्या दुहिता ममेति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि द्वादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 212 ।।

indrasenāparanāmnyā nālāyanyā upākhyānārambhaḥ-nālāyanyā sthavirasya patyurmaudgalyasya ārādhanam|| 1 || tuṣṭena maudgalyena nālāyanīprārthanayā''tmanaḥ pañcarūpasvīkāreṇa tasyāṃ ramaṇam|| 2 || tayoḥ svargādilokeṣu nānārūpeṇa ramaṇam|| 3 || saiva nālāyanī tava duhitā jāteti drupadaṃ prati vyāsasyoktiḥ|| 4 || vyāsa uvāca| mā bhūdrājaṃstava tāpo manasthaḥ pañcānāṃ bhāryā duhitā mameti| mātureṣā prārthitā syāttadānīṃ pañcānāṃ bhāryā duhitā mameti|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi vaivāhikaparvaṇi dvādaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 212 ||

Verse 2

याजोपयाजौ धर्मरतौ तपोभ्यां तौ चक्रतुः पञ्चपतित्वमस्याः। तत्पञ्चभिः पाण्डुसुतैरवाप्ता भार्या कृष्णा मोदतां वै कुलं ते।।

yājopayājau dharmaratau tapobhyāṃ tau cakratuḥ pañcapatitvamasyāḥ| tatpañcabhiḥ pāṇḍusutairavāptā bhāryā kṛṣṇā modatāṃ vai kulaṃ te||

Verse 3

लोके नान्यो विद्यते त्वद्विशिष्टः सर्वारीणामप्रधृष्योऽसि राजन्। भूयस्त्विदं शृणु मे त्वं विशोको यथाऽऽगतं पञ्चपत्नीत्वमस्याः।।

loke nānyo vidyate tvadviśiṣṭaḥ sarvārīṇāmapradhṛṣyo'si rājan| bhūyastvidaṃ śṛṇu me tvaṃ viśoko yathā''gataṃ pañcapatnītvamasyāḥ||

Verse 4

एषा नालायनी पूर्वं मौद्गल्यं स्थविरं पतिम्। आराधयामास तदा कुष्ठिनं तमनिन्दिता।।

eṣā nālāyanī pūrvaṃ maudgalyaṃ sthaviraṃ patim| ārādhayāmāsa tadā kuṣṭhinaṃ tamaninditā||

Verse 5

त्वगस्थिभूतं कटुकं लोलमीर्ष्युं सुकोपनम्। सुगन्धेतरगन्धाढ्यं वलीपलितमूर्धजम्।।

tvagasthibhūtaṃ kaṭukaṃ lolamīrṣyuṃ sukopanam| sugandhetaragandhāḍhyaṃ valīpalitamūrdhajam||

Verse 6

स्थविरं विकृताकारं शीर्यमाणनखत्वचम्। उच्छिष्टमुपभुञ्जाना पर्युपास्ते महामुनिम्।।

sthaviraṃ vikṛtākāraṃ śīryamāṇanakhatvacam| ucchiṣṭamupabhuñjānā paryupāste mahāmunim||

Verse 7

ततः कदाचिदङ्गुष्ठो भुञ्जानस्य व्यशीर्यत। अन्नादुद्धृत्य तच्चान्नमुपभुङ्क्तेऽविशङ्किता।।

tataḥ kadācidaṅguṣṭho bhuñjānasya vyaśīryata| annāduddhṛtya taccānnamupabhuṅkte'viśaṅkitā||

Verse 8

तेन तस्याः प्रसन्नेन कामव्याहारिणा तदा। वरं वृणीष्वेत्यसकृदुक्ता वव्रे वरं तदा।।

tena tasyāḥ prasannena kāmavyāhāriṇā tadā| varaṃ vṛṇīṣvetyasakṛduktā vavre varaṃ tadā||

Verse 9

मौद्गल्य उवाच। नाहं वृद्धो न कटुको नेर्व्यावान्नैव कोपनः। न च दुर्गन्धवदनो न कृशो न च लोलुपः।।

maudgalya uvāca| nāhaṃ vṛddho na kaṭuko nervyāvānnaiva kopanaḥ| na ca durgandhavadano na kṛśo na ca lolupaḥ||

Verse 10

कथं त्वां रमयामीह कथं त्वां वासयाम्यहम्। वद कल्याणि भद्रं ते यथा त्वं मनसेच्छसि।। मातुः मात्रा। स्यात् अभूत्।।

kathaṃ tvāṃ ramayāmīha kathaṃ tvāṃ vāsayāmyaham| vada kalyāṇi bhadraṃ te yathā tvaṃ manasecchasi|| mātuḥ mātrā| syāt abhūt||

Verse 11

व्यास उवाच। सा तमक्लिष्टकर्माणं वरदं सर्वकामदम्। भर्तारमनवद्याङ्गी प्रसन्नं प्रत्युवाच ह।।

vyāsa uvāca| sā tamakliṣṭakarmāṇaṃ varadaṃ sarvakāmadam| bhartāramanavadyāṅgī prasannaṃ pratyuvāca ha||

Verse 12

नालायन्युवाच। पञ्चधा प्रविभक्तात्मा भगवांल्लोकविश्रुतः। रमय त्वमचिन्त्यात्मन्पुनश्चैकत्वमागतः।।

nālāyanyuvāca| pañcadhā pravibhaktātmā bhagavāṃllokaviśrutaḥ| ramaya tvamacintyātmanpunaścaikatvamāgataḥ||

Verse 13

तां तथेत्यब्रवीद्धीमान्महर्षिर्वै महातपाः। स पञ्चधा तु भूत्वा तां रमयामास सर्वतः।।

tāṃ tathetyabravīddhīmānmaharṣirvai mahātapāḥ| sa pañcadhā tu bhūtvā tāṃ ramayāmāsa sarvataḥ||

Verse 14

नालायनीं सुकेशान्तां मौद्गल्यश्चारुहासिनीम्। आश्रमेष्वधिकं चापि पूज्यमानो महर्षिभिः।।

nālāyanīṃ sukeśāntāṃ maudgalyaścāruhāsinīm| āśrameṣvadhikaṃ cāpi pūjyamāno maharṣibhiḥ||

Verse 15

स चचार यथाकामं कामरूपवपुः पुनः। यदा ययौ दिवं चापि तत्र देवर्षिभिः सह।।

sa cacāra yathākāmaṃ kāmarūpavapuḥ punaḥ| yadā yayau divaṃ cāpi tatra devarṣibhiḥ saha||

Verse 16

चचार सोऽमृताहारः सुरलोके चचार ह। पूज्यमानस्तथा शच्या शक्रस्य भवनेष्वपि।।

cacāra so'mṛtāhāraḥ suraloke cacāra ha| pūjyamānastathā śacyā śakrasya bhavaneṣvapi||

Verse 17

महेन्द्रसेनया सार्धं पर्यधावद्रिरंसया। सूर्यस्य च रथं दिव्यमारुह्य भगवान्प्रभुः।।

mahendrasenayā sārdhaṃ paryadhāvadriraṃsayā| sūryasya ca rathaṃ divyamāruhya bhagavānprabhuḥ||

Verse 18

पर्युपेत्य पुनर्मेरु मेरौ वासमरोचयत्। आकाशगङ्गामाप्लुत्य तया सह तपोधनः।।

paryupetya punarmeru merau vāsamarocayat| ākāśagaṅgāmāplutya tayā saha tapodhanaḥ||

Verse 19

रश्मिजालेषु चन्द्रस्य उवाच च यथाऽनिलः। गिरिरूपधरो योगी स महर्षिस्तदा पुनः।।

raśmijāleṣu candrasya uvāca ca yathā'nilaḥ| girirūpadharo yogī sa maharṣistadā punaḥ||

Verse 20

तत्प्रभावेन सा तस्य मध्ये जज्ञे महानदी। यदा पुष्पाकुलः सालः संजज्ञे भगवानृषिः।।

tatprabhāvena sā tasya madhye jajñe mahānadī| yadā puṣpākulaḥ sālaḥ saṃjajñe bhagavānṛṣiḥ||

Verse 21

लतात्वमनुसंपेदे तमेवाभ्यनुवेष्टती। पुपोष च वपुर्यस्य तस्य तस्यानुगं पुनः।।

latātvamanusaṃpede tamevābhyanuveṣṭatī| pupoṣa ca vapuryasya tasya tasyānugaṃ punaḥ||

Verse 22

सा पुपोष समं भर्त्रा स्कन्धेनापि चचार ह। ततस्तस्य च तस्याश्च तुल्या प्रीतिरवर्धत।। कथं केन प्रकारेण।।

sā pupoṣa samaṃ bhartrā skandhenāpi cacāra ha| tatastasya ca tasyāśca tulyā prītiravardhata|| kathaṃ kena prakāreṇa||

Verse 23

तथा सा भगवांस्तस्याः प्रसादादृषिसत्तमः। विरराम च सा चैव दैवयोगेन भामिनी।।

tathā sā bhagavāṃstasyāḥ prasādādṛṣisattamaḥ| virarāma ca sā caiva daivayogena bhāminī||

Verse 24

स च तां तपसा देवीं रमयामास योगतः। एकपत्नी तथा भूत्वा सदैवाग्रे यशस्विनी।।

sa ca tāṃ tapasā devīṃ ramayāmāsa yogataḥ| ekapatnī tathā bhūtvā sadaivāgre yaśasvinī||

Verse 25

अरुन्धतीव सीतेव बभूवातिपतिव्रता। दमयन्त्याश्च मातुः स विशेषमधिकं ययौ।।

arundhatīva sīteva babhūvātipativratā| damayantyāśca mātuḥ sa viśeṣamadhikaṃ yayau||

Verse 26

एतत्तथ्यं महाराज मा ते भूद्बुद्धिरन्यथा। सा वै नालायनी जज्ञे दैवयोगेन केनचित्।।

etattathyaṃ mahārāja mā te bhūdbuddhiranyathā| sā vai nālāyanī jajñe daivayogena kenacit||

Verse 27

राजंस्तवात्मजा कृष्णा वेद्यां तेजस्विनी शुभा। तस्मिंस्तस्या मनः सक्तं न चचाल कदाचन।।

rājaṃstavātmajā kṛṣṇā vedyāṃ tejasvinī śubhā| tasmiṃstasyā manaḥ saktaṃ na cacāla kadācana||

Verse 28

तथा प्रणिहितो ह्यात्मा तस्यास्तस्मिन्द्विजोत्तमे।।

tathā praṇihito hyātmā tasyāstasmindvijottame||