Adhyaya 203

Verse 1

धनुरारोपणार्थमुत्थितमर्जुनंप्रति ब्राह्मणानां शुभाशंसनम्।। 1 ।। अर्जुनेन धनुरारोपणपूर्वकं लक्ष्यवेधः।। 2 ।। द्रौपद्या अर्जुनकण्ठे मालाप्रक्षेपः।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। यदा निवृत्ता राजानो धनुषः सज्यकर्मणः। अथोदतिष्ठद्विप्राणां मध्याज्जिष्णुरुदारधीः।।

dhanurāropaṇārthamutthitamarjunaṃprati brāhmaṇānāṃ śubhāśaṃsanam|| 1 || arjunena dhanurāropaṇapūrvakaṃ lakṣyavedhaḥ|| 2 || draupadyā arjunakaṇṭhe mālāprakṣepaḥ|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| yadā nivṛttā rājāno dhanuṣaḥ sajyakarmaṇaḥ| athodatiṣṭhadviprāṇāṃ madhyājjiṣṇurudāradhīḥ||

Verse 2

उदक्रोशन्विप्रमुख्या विधुन्वन्तोऽजिनानि च। दृष्ट्वा संप्रस्थितं पार्थमिन्द्रकेतुसमप्रभम्।।

udakrośanvipramukhyā vidhunvanto'jināni ca| dṛṣṭvā saṃprasthitaṃ pārthamindraketusamaprabham||

Verse 3

केचिदासन्विमनसः केचिदासन्मुदान्विताः। आहुः परस्परं केचिन्निपुणा बुद्धिजीविनः।।

kecidāsanvimanasaḥ kecidāsanmudānvitāḥ| āhuḥ parasparaṃ kecinnipuṇā buddhijīvinaḥ||

Verse 4

यत्कर्णशल्यप्रमुखैः क्षत्रियैर्लोकविश्रुतैः। नानतं बलवद्भिर्हि धनुर्वेदपरायणैः।।

yatkarṇaśalyapramukhaiḥ kṣatriyairlokaviśrutaiḥ| nānataṃ balavadbhirhi dhanurvedaparāyaṇaiḥ||

Verse 5

तत्कथं त्वकृतास्त्रेण प्राणतो दुर्बलीयसा। वटुमात्रेण शक्यं हि सज्यं कर्तुं धनुर्द्विजाः।।

tatkathaṃ tvakṛtāstreṇa prāṇato durbalīyasā| vaṭumātreṇa śakyaṃ hi sajyaṃ kartuṃ dhanurdvijāḥ||

Verse 6

अवहास्या भविष्यन्ति ब्राह्मणाः सर्वराजसु। कर्मण्यस्मिन्नसंसिद्धे चापलादपरीक्षिते।।

avahāsyā bhaviṣyanti brāhmaṇāḥ sarvarājasu| karmaṇyasminnasaṃsiddhe cāpalādaparīkṣite||

Verse 7

यद्येष दर्पाद्धर्षाद्वाप्यथ ब्राह्मणचापलात्। प्रस्थितो धनुरायन्तुं वार्यतां साधु मा गमत्।।

yadyeṣa darpāddharṣādvāpyatha brāhmaṇacāpalāt| prasthito dhanurāyantuṃ vāryatāṃ sādhu mā gamat||

Verse 8

नावहास्या भविष्यामो न च लाघवमास्थिताः। न च विद्विष्टतां लोके गमिष्यामो महीक्षिताम्।।

nāvahāsyā bhaviṣyāmo na ca lāghavamāsthitāḥ| na ca vidviṣṭatāṃ loke gamiṣyāmo mahīkṣitām||

Verse 9

केचिदाहुर्युवा श्रीमान्नागराजकरोपमः। पीनस्कन्धोरुबाहुश्च धैर्येण हिमवानिव।।

kecidāhuryuvā śrīmānnāgarājakaropamaḥ| pīnaskandhorubāhuśca dhairyeṇa himavāniva||

Verse 10

सिंहखेलगतिः श्रीमान्मत्तनागेन्द्रविक्रमः। संभाव्यमस्मिन्कर्मेदमुत्साहाच्चानुमीयते।।

siṃhakhelagatiḥ śrīmānmattanāgendravikramaḥ| saṃbhāvyamasminkarmedamutsāhāccānumīyate||

Verse 11

शक्तिरस्य महोत्साहा न ह्यशक्तः स्वयं व्रजेत्। न च तद्विद्यते किंचित्कर्म लोकेषु यद्भवेत्।।

śaktirasya mahotsāhā na hyaśaktaḥ svayaṃ vrajet| na ca tadvidyate kiṃcitkarma lokeṣu yadbhavet||

Verse 12

ब्राह्मणानामसाध्यं च नृषु संस्थानचारिषु। अब्भक्षा वायुभक्षाश्च फलाहारा दृढव्रताः।।

brāhmaṇānāmasādhyaṃ ca nṛṣu saṃsthānacāriṣu| abbhakṣā vāyubhakṣāśca phalāhārā dṛḍhavratāḥ||

Verse 13

दुर्बला अपि विप्रा हि बलीयांसः स्वेतजसा। ब्राह्मणो नावमन्तव्यः सदसद्वा समाचरन्।।

durbalā api viprā hi balīyāṃsaḥ svetajasā| brāhmaṇo nāvamantavyaḥ sadasadvā samācaran||

Verse 14

सुखं दुःखं महद्ध्रस्वं कर्म यत्समुपागतम्। जामदग्न्येन रामेण निर्जिताः क्षत्रिया युधि।।

sukhaṃ duḥkhaṃ mahaddhrasvaṃ karma yatsamupāgatam| jāmadagnyena rāmeṇa nirjitāḥ kṣatriyā yudhi||

Verse 15

पीतः समुद्रोऽगस्त्येन अगाधो ब्रह्मतेजसा। तस्माद्ब्रुवन्तु सर्वेऽत्र वटुरेष धनुर्महान्।।

pītaḥ samudro'gastyena agādho brahmatejasā| tasmādbruvantu sarve'tra vaṭureṣa dhanurmahān||

Verse 16

आरोपयतु शीघ्रं वै तथेत्यूचुर्द्विजर्षभाः। वैशंपायन उवाच। एवं तेषां विलपतां विप्राणां विविधा गिरः।।

āropayatu śīghraṃ vai tathetyūcurdvijarṣabhāḥ| vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ teṣāṃ vilapatāṃ viprāṇāṃ vividhā giraḥ||

Verse 17

अर्जुनो धनुषोऽभ्याशे तस्थौ गिरिरिवाचलः। अर्जुनः पाण्डवश्रेष्ठो धृष्टद्युम्नमथाब्रवीत्।।

arjuno dhanuṣo'bhyāśe tasthau giririvācalaḥ| arjunaḥ pāṇḍavaśreṣṭho dhṛṣṭadyumnamathābravīt||

Verse 18

एतद्धनुर्ब्राह्मणानां सज्यं कर्तुमलं तु किम्। वैशंपायन उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नोऽब्रवीद्वचः।।

etaddhanurbrāhmaṇānāṃ sajyaṃ kartumalaṃ tu kim| vaiśaṃpāyana uvāca| tasya tadvacanaṃ śrutvā dhṛṣṭadyumno'bravīdvacaḥ||

Verse 19

ब्राह्मणो वाथ राजन्यो वैश्यो वा शूद्र एव वा। एतेषां यो धनुःश्रेष्ठं सज्यं कुर्याद्द्विजोत्तम।।

brāhmaṇo vātha rājanyo vaiśyo vā śūdra eva vā| eteṣāṃ yo dhanuḥśreṣṭhaṃ sajyaṃ kuryāddvijottama||

Verse 20

तस्मै प्रदेया भगिनी सत्यमुक्तं मया वचः।।

tasmai pradeyā bhaginī satyamuktaṃ mayā vacaḥ||

Verse 21

वैशंपायन उवाच। ततः पश्चान्महातेजाः पाण्डवो रणदुर्जयः। स तद्धनुः परिक्रम्य प्रदक्षिणमथाकरोत्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ paścānmahātejāḥ pāṇḍavo raṇadurjayaḥ| sa taddhanuḥ parikramya pradakṣiṇamathākarot||

Verse 22

प्रणम्य शिरसा देवमीनं वरदं प्रभुम्। कृष्णं च मनसा कृत्वा जगृहे चार्जुनो धनुः।।

praṇamya śirasā devamīnaṃ varadaṃ prabhum| kṛṣṇaṃ ca manasā kṛtvā jagṛhe cārjuno dhanuḥ||

Verse 23

यत्पार्थिवै रुक्मसुनीथवक्रै राधेयदुर्योधनशल्यसाल्वैः। तदा धनुर्वेदपरैर्नृसिंहैः कृतं न सज्यं महतोऽपि यत्नात्।।

yatpārthivai rukmasunīthavakrai rādheyaduryodhanaśalyasālvaiḥ| tadā dhanurvedaparairnṛsiṃhaiḥ kṛtaṃ na sajyaṃ mahato'pi yatnāt||

Verse 24

तदर्जुनो वीर्यवतां सदर्प- स्तदैन्द्रिरिन्द्रावरजप्रभावः। सज्यं च चक्रे निमिषान्तरेण शरांश्च जग्राह दशार्दसङ्ख्यान्।।

tadarjuno vīryavatāṃ sadarpa- stadaindririndrāvarajaprabhāvaḥ| sajyaṃ ca cakre nimiṣāntareṇa śarāṃśca jagrāha daśārdasaṅkhyān||

Verse 25

विव्याध लक्ष्यं निपपात तच्च छिद्रेण भूमौ सहसातिविद्धम्। ततोऽन्तरिक्षे च बभूव नादः समाजमध्ये च महान्निनादः।।

vivyādha lakṣyaṃ nipapāta tacca chidreṇa bhūmau sahasātividdham| tato'ntarikṣe ca babhūva nādaḥ samājamadhye ca mahānninādaḥ||

Verse 26

पुष्पाणि दिव्यानि ववर्ष देवः पार्थस्य मूर्ध्नि द्विषतां निहन्तुः।।

puṣpāṇi divyāni vavarṣa devaḥ pārthasya mūrdhni dviṣatāṃ nihantuḥ||

Verse 27

चेलानि विव्यधुस्तत्र ब्राह्मणाश्च सहस्रशः। विलक्षितास्ततश्चक्रुर्हाहाकारांश्च सर्वशः। न्यपतंश्चात्र नभसः समन्तात्पुष्पवृष्टयः।।

celāni vivyadhustatra brāhmaṇāśca sahasraśaḥ| vilakṣitāstataścakrurhāhākārāṃśca sarvaśaḥ| nyapataṃścātra nabhasaḥ samantātpuṣpavṛṣṭayaḥ||

Verse 28

शताङ्गानि च तूर्याणि वादकाः समवादयन्। सूतमागधसङ्घाश्चाप्यस्तुवंस्तत्र सुस्वराः।।

śatāṅgāni ca tūryāṇi vādakāḥ samavādayan| sūtamāgadhasaṅghāścāpyastuvaṃstatra susvarāḥ||

Verse 29

तं दृष्ट्वा द्रुपदः प्रीतो बभूव रिपुसूदनः। सह सैन्यैश्च पार्थस्य साहाय्यार्थमियेष सः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि त्र्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 203 ।।

taṃ dṛṣṭvā drupadaḥ prīto babhūva ripusūdanaḥ| saha sainyaiśca pārthasya sāhāyyārthamiyeṣa saḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi svayaṃvaraparvaṇi tryadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 203 ||

Verse 30

तस्मिंस्तु शब्दे महति प्रवृद्धे युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः। आवासमेवोपजगाम शीघ्रं सार्धं यमाभ्यां पुरुषोत्तमाभ्याम्।।

tasmiṃstu śabde mahati pravṛddhe yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ| āvāsamevopajagāma śīghraṃ sārdhaṃ yamābhyāṃ puruṣottamābhyām||

Verse 31

विद्धं तु लक्ष्यं प्रसमीक्ष्य कृष्णा पार्थं च शक्रप्रतिमं निरीक्ष्य। स्वभ्यस्तरूपापि नवेव नित्यं विनापि हासं हसतीव कन्या।।

viddhaṃ tu lakṣyaṃ prasamīkṣya kṛṣṇā pārthaṃ ca śakrapratimaṃ nirīkṣya| svabhyastarūpāpi naveva nityaṃ vināpi hāsaṃ hasatīva kanyā||

Verse 32

मदादृतेऽपि स्खलतीव भावै- र्वाचा विना व्याहरतीव दृष्ट्या। आदाय शुक्लं वरमाल्यदाम जगाम कुन्तीसुतमुत्स्मयन्ती।।

madādṛte'pi skhalatīva bhāvai- rvācā vinā vyāharatīva dṛṣṭyā| ādāya śuklaṃ varamālyadāma jagāma kuntīsutamutsmayantī||

Verse 33

गत्वा च पश्चात्प्रसमीक्ष्य कृष्णा पार्थस्य वक्षस्यविशङ्कमाना। क्षिप्त्वा स्रजं पार्थिववीरमध्ये वराय वव्रे द्विजसङ्घमध्ये।।

gatvā ca paścātprasamīkṣya kṛṣṇā pārthasya vakṣasyaviśaṅkamānā| kṣiptvā srajaṃ pārthivavīramadhye varāya vavre dvijasaṅghamadhye||

Verse 34

शचीव देवेन्द्रमथाग्निदेवं स्वाहेव लक्ष्मीश्च यथा मुकुन्दम्। उषेव सूर्यं मदनं रतीव महेश्वरं पर्वतराजपुत्री।।

śacīva devendramathāgnidevaṃ svāheva lakṣmīśca yathā mukundam| uṣeva sūryaṃ madanaṃ ratīva maheśvaraṃ parvatarājaputrī||

Verse 35

स तामुपादाय विजित्य रङ्गे द्विजातिभिस्तैरभिपूज्यमानः। रङ्गान्निरक्रामदचिन्त्यकर्मा पत्न्या तया चाप्यनुगम्यमानः।।

sa tāmupādāya vijitya raṅge dvijātibhistairabhipūjyamānaḥ| raṅgānnirakrāmadacintyakarmā patnyā tayā cāpyanugamyamānaḥ||