Adhyaya 202

Verse 1

ब्राह्मणमध्यस्थान्पाण्डवान्विज्ञाय श्रीकृष्णेन बलरामाय कथंन।। 1 ।। धनुर्दर्शनेनैव केषांचिद्राज्ञां धनुःपूरणे निरशत।। 2 ।। शिशुपालादीनां धनुःपूरणे भङ्गः।। 3 ।। अर्जुनस्य धनुःपूरणे एषणा।। 4 ।। वैशंपायन उवाच। तेऽलङ्कृताः कुण्डलिनो युवानः परस्परं स्पर्धमाना नरेन्द्राः। अस्त्रं बलं चात्मनि मन्यमानाः सर्वें समुत्पेतुरुदायुधास्ते।।

brāhmaṇamadhyasthānpāṇḍavānvijñāya śrīkṛṣṇena balarāmāya kathaṃna|| 1 || dhanurdarśanenaiva keṣāṃcidrājñāṃ dhanuḥpūraṇe niraśata|| 2 || śiśupālādīnāṃ dhanuḥpūraṇe bhaṅgaḥ|| 3 || arjunasya dhanuḥpūraṇe eṣaṇā|| 4 || vaiśaṃpāyana uvāca| te'laṅkṛtāḥ kuṇḍalino yuvānaḥ parasparaṃ spardhamānā narendrāḥ| astraṃ balaṃ cātmani manyamānāḥ sarveṃ samutpeturudāyudhāste||

Verse 2

रूपेण वीर्येण कुले चैव शीलेन वित्तेन च यौवनेन। समिद्धदर्पा मदवेगभिन्ना मत्ता यथा हैमवता गजेन्द्राः।।

rūpeṇa vīryeṇa kule caiva śīlena vittena ca yauvanena| samiddhadarpā madavegabhinnā mattā yathā haimavatā gajendrāḥ||

Verse 3

परस्परं स्पर्धया प्रेक्षमाणाः सङ्कल्पजेनाभिपरिप्लुताङ्गाः। कृष्णा ममैवेत्यभिभाषमाणा नृपाः समुत्पेतुरथासनेभ्यः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि द्व्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 202 ।।

parasparaṃ spardhayā prekṣamāṇāḥ saṅkalpajenābhipariplutāṅgāḥ| kṛṣṇā mamaivetyabhibhāṣamāṇā nṛpāḥ samutpeturathāsanebhyaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi svayaṃvaraparvaṇi dvyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 202 ||

Verse 4

ते क्षत्रिया रङ्गगताः समेता जिगीषमाणा द्रुपदात्मजां ताम्। चकाशिरे पर्वतराजकन्या- मुमां यथा देवगणाः समेताः।।

te kṣatriyā raṅgagatāḥ sametā jigīṣamāṇā drupadātmajāṃ tām| cakāśire parvatarājakanyā- mumāṃ yathā devagaṇāḥ sametāḥ||

Verse 5

कन्दर्पबाणाभिनिपीडिताङ्गां कृष्णागतैस्ते हृदयैर्नरेन्द्राः। रङ्गावतीर्णा द्रुपदात्मजार्थं द्वेषं प्रचक्रुः सुहृदोऽपि तत्र।।

kandarpabāṇābhinipīḍitāṅgāṃ kṛṣṇāgataiste hṛdayairnarendrāḥ| raṅgāvatīrṇā drupadātmajārthaṃ dveṣaṃ pracakruḥ suhṛdo'pi tatra||

Verse 6

अथाययुर्देवगणा विमानै रुद्रादित्या वसवोऽथाश्विनौ च। साध्याश्च सर्वे मरुतस्तथैव यमं पुरस्कृत्य धनेश्वरं च।।

athāyayurdevagaṇā vimānai rudrādityā vasavo'thāśvinau ca| sādhyāśca sarve marutastathaiva yamaṃ puraskṛtya dhaneśvaraṃ ca||

Verse 7

दैत्याः सुपर्णाश्च महोरगाश्च देवर्षयो गुह्यकाश्चारणाश्च। विश्वावसुर्नारदपर्वतौ च गन्धर्वमुख्याः सहसाऽप्सरोभिः।।

daityāḥ suparṇāśca mahoragāśca devarṣayo guhyakāścāraṇāśca| viśvāvasurnāradaparvatau ca gandharvamukhyāḥ sahasā'psarobhiḥ||

Verse 8

हलायुधस्तत्र जनार्दनश्च वृष्ण्यन्धकाश्चैव यताप्रधानम्। प्रेक्षां स्म चक्रुर्यदुपुङ्गवास्ते स्थिताश्च कृष्णस्य मते महान्तः।।

halāyudhastatra janārdanaśca vṛṣṇyandhakāścaiva yatāpradhānam| prekṣāṃ sma cakruryadupuṅgavāste sthitāśca kṛṣṇasya mate mahāntaḥ||

Verse 9

दृष्ट्वा तु तान्मत्तगजेन्द्ररूपा- न्पञ्चाभिपद्मानिव वारणेन्द्रान्। भस्मावृताङ्गानिव हव्यवाहान् कृष्णः प्रदध्यौ यदुवीरमुख्यः।। संकल्पजेन कामेन।।

dṛṣṭvā tu tānmattagajendrarūpā- npañcābhipadmāniva vāraṇendrān| bhasmāvṛtāṅgāniva havyavāhān kṛṣṇaḥ pradadhyau yaduvīramukhyaḥ|| saṃkalpajena kāmena||

Verse 10

शशंस रामाय युधिष्ठिरं स भीमं सजिष्णुं च यमौ च वीरौ। शनैःशनैस्तान्प्रसमीक्ष्य रामो जनार्दनं प्रीतमना ददर्श ह।।

śaśaṃsa rāmāya yudhiṣṭhiraṃ sa bhīmaṃ sajiṣṇuṃ ca yamau ca vīrau| śanaiḥśanaistānprasamīkṣya rāmo janārdanaṃ prītamanā dadarśa ha||

Verse 11

अन्ये तु वीरा नृपपुत्रपौत्राः कृष्णागतैर्नत्रमनःस्वभावैः। व्यायच्छमाना ददृशुर्न तान्वै सन्दष्टदन्तच्छदताम्रनेत्राः।।

anye tu vīrā nṛpaputrapautrāḥ kṛṣṇāgatairnatramanaḥsvabhāvaiḥ| vyāyacchamānā dadṛśurna tānvai sandaṣṭadantacchadatāmranetrāḥ||

Verse 12

तथैव पार्थाः पृथुबाहवस्ते वीरौ यमौ चैव महानुभावौ। तां द्रौपदीं प्रेक्ष्य तदा स्म सर्वे कन्दर्पबाणाभिहता बभूवुः।।

tathaiva pārthāḥ pṛthubāhavaste vīrau yamau caiva mahānubhāvau| tāṃ draupadīṃ prekṣya tadā sma sarve kandarpabāṇābhihatā babhūvuḥ||

Verse 13

देवर्षिगन्धर्वसमाकुलं त- त्सुपर्णनागासुरसिद्धजुष्टम्। दिव्येन गन्धेन समाकुलं च दिव्यैश्च पुष्पैरवकीर्यमाणम्।।

devarṣigandharvasamākulaṃ ta- tsuparṇanāgāsurasiddhajuṣṭam| divyena gandhena samākulaṃ ca divyaiśca puṣpairavakīryamāṇam||

Verse 14

महास्वनैर्दुन्दुभिनादितैश्च बभूव तत्सङ्कुलमन्तरिक्षम्। विमानसंबाधमभूत्समन्ता- त्सवेणुवीणापणवानुनादम्।।

mahāsvanairdundubhināditaiśca babhūva tatsaṅkulamantarikṣam| vimānasaṃbādhamabhūtsamantā- tsaveṇuvīṇāpaṇavānunādam||

Verse 15

समाजवाटोपरि संस्थितानां मेघैः समन्तादिव गर्जमानैः। ततस्तु ते राजगणाः क्रमेण कृष्णानिमित्तं कृतविक्रमाश्च। सकर्णदुर्योधनशाल्वशल्य- द्रौणायनिक्राथसुनीथवक्राः।।

samājavāṭopari saṃsthitānāṃ meghaiḥ samantādiva garjamānaiḥ| tatastu te rājagaṇāḥ krameṇa kṛṣṇānimittaṃ kṛtavikramāśca| sakarṇaduryodhanaśālvaśalya- drauṇāyanikrāthasunīthavakrāḥ||

Verse 16

कलिङ्गवङ्गाधिपपाण्ड्यपौण्ड्रा विदेहराजो यवनाधिपश्च। अन्ये च नानानृपपुत्रपौत्रा राष्ट्राधिपाः पङ्कजपत्रनेत्राः।।

kaliṅgavaṅgādhipapāṇḍyapauṇḍrā videharājo yavanādhipaśca| anye ca nānānṛpaputrapautrā rāṣṭrādhipāḥ paṅkajapatranetrāḥ||

Verse 17

किरीटहाराङ्गदचक्रवालै- र्विभूषिताङ्गाः पृथुबाहवस्ते। अनुक्रमं विक्रमसत्वयुक्ता बलेन वीर्येण च नर्दमानाः।।

kirīṭahārāṅgadacakravālai- rvibhūṣitāṅgāḥ pṛthubāhavaste| anukramaṃ vikramasatvayuktā balena vīryeṇa ca nardamānāḥ||

Verse 18

तत्कार्मुकं संहननोपपन्नं सज्यं न शेकुर्मनसाऽपि कर्तुम्। ते विक्रमन्तः स्फुरता दृढेन विक्षिप्यमाणा धनुषा नरेन्द्राः।।

tatkārmukaṃ saṃhananopapannaṃ sajyaṃ na śekurmanasā'pi kartum| te vikramantaḥ sphuratā dṛḍhena vikṣipyamāṇā dhanuṣā narendrāḥ||

Verse 19

विचेष्टमाना धरणीतलस्था यथाबलं शैक्ष्यगुणक्रमाश्च। गतौजसः स्नस्तकिरीटहारा विनिःश्वसन्तः शमयांबभूवुः।।

viceṣṭamānā dharaṇītalasthā yathābalaṃ śaikṣyaguṇakramāśca| gataujasaḥ snastakirīṭahārā viniḥśvasantaḥ śamayāṃbabhūvuḥ||

Verse 20

हहाकृतं तद्धनुषा दृढेन विस्रस्तहाराङ्गदचक्रवालम्। कृष्णानिमित्तं विनिवृत्तकामं राज्ञां तदा मण्डलमार्तमासीत्।।

hahākṛtaṃ taddhanuṣā dṛḍhena visrastahārāṅgadacakravālam| kṛṣṇānimittaṃ vinivṛttakāmaṃ rājñāṃ tadā maṇḍalamārtamāsīt||

Verse 21

एवं तेषु निवृत्तेषु क्षत्रियेषु समन्ततः। चेदीनामधिपो वीरो बलवानन्तकोपमः।।

evaṃ teṣu nivṛtteṣu kṣatriyeṣu samantataḥ| cedīnāmadhipo vīro balavānantakopamaḥ||

Verse 22

दमघोषात्मजो धीमाञ्शिशुपालो महाद्युतिः। धनुषोऽभ्याशमागम्य तस्थौ राज्ञां समक्षतः।।

damaghoṣātmajo dhīmāñśiśupālo mahādyutiḥ| dhanuṣo'bhyāśamāgamya tasthau rājñāṃ samakṣataḥ||

Verse 23

तदप्यारोप्यमाणं तु माषमात्रेऽभ्यताडयत्। धनुषा पीड्यमानस्तु जानुभ्यामगमन्महीम्।।

tadapyāropyamāṇaṃ tu māṣamātre'bhyatāḍayat| dhanuṣā pīḍyamānastu jānubhyāmagamanmahīm||

Verse 24

तत उत्थाय राजा स स्वराष्ट्राण्यभिजग्मिवान्। ततो राजा जरासन्धो महावीर्यो महाबलः।।

tata utthāya rājā sa svarāṣṭrāṇyabhijagmivān| tato rājā jarāsandho mahāvīryo mahābalaḥ||

Verse 25

कम्बुग्रीवः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः। मत्तवारणताम्राक्षो मत्तवारणवेगवान्।।

kambugrīvaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ| mattavāraṇatāmrākṣo mattavāraṇavegavān||

Verse 26

धनुषोऽभ्याशमागत्य तस्थौ गिरिरिवाचलः। धनुरारोप्यमाणं तु सर्षमात्रेऽभ्यताडयत्।।

dhanuṣo'bhyāśamāgatya tasthau giririvācalaḥ| dhanurāropyamāṇaṃ tu sarṣamātre'bhyatāḍayat||

Verse 27

ततः शल्यो महावीर्यो मद्रराजो महाबलः। धनुरारोप्यमाणं तु मुद्गमात्रेऽभ्यताडयत्।।

tataḥ śalyo mahāvīryo madrarājo mahābalaḥ| dhanurāropyamāṇaṃ tu mudgamātre'bhyatāḍayat||

Verse 28

तदैवागात्स्वयं राज्यं पश्चादनवलोकयन्। इदं धनुर्वरं कोऽद्य सज्यं कुर्वीत पार्थिवः।।

tadaivāgātsvayaṃ rājyaṃ paścādanavalokayan| idaṃ dhanurvaraṃ ko'dya sajyaṃ kurvīta pārthivaḥ||

Verse 29

इति निश्चित्य मनसा भूय एव स्थितस्तदा। ततो दुर्योधनो राजा धार्तराष्ट्रः परन्तपः।।

iti niścitya manasā bhūya eva sthitastadā| tato duryodhano rājā dhārtarāṣṭraḥ parantapaḥ||

Verse 30

मानी दृढास्त्रसंपन्नः सर्वैश्च नृपलक्षणैः। उत्थितः सहसा तत्र भ्रातृमध्ये महाबलः।।

mānī dṛḍhāstrasaṃpannaḥ sarvaiśca nṛpalakṣaṇaiḥ| utthitaḥ sahasā tatra bhrātṛmadhye mahābalaḥ||

Verse 31

विलोक्य द्रौपदीं हृष्टो धनुषोऽभ्याशमागमत्। स बभौ धनुरादाय शक्रश्चापधरो यथा।।

vilokya draupadīṃ hṛṣṭo dhanuṣo'bhyāśamāgamat| sa babhau dhanurādāya śakraścāpadharo yathā||

Verse 32

धनुरारोपयामास तिलमात्रेऽभ्यताडयत्। आरोप्यमाणं तद्राजा धनुषा बलिना तदा।।

dhanurāropayāmāsa tilamātre'bhyatāḍayat| āropyamāṇaṃ tadrājā dhanuṣā balinā tadā||

Verse 33

उत्तानशय्यमपतदङ्गुल्यन्तरताडितः। स ययौ ताडितस्तेन व्रीडन्निव नराधिपः।।

uttānaśayyamapatadaṅgulyantaratāḍitaḥ| sa yayau tāḍitastena vrīḍanniva narādhipaḥ||

Verse 34

ततो वैकर्तनः कर्णो वृषा वै सूतनन्दनः। धनुरभ्याशमागम्य तोलयामास तद्धनुः।।

tato vaikartanaḥ karṇo vṛṣā vai sūtanandanaḥ| dhanurabhyāśamāgamya tolayāmāsa taddhanuḥ||

Verse 35

तं चाप्यारोप्यमाणं तद्रोममात्रेऽभ्यताडयत्। त्रैलोक्यविजयी कर्णः सत्वे त्रैलोक्यविश्रुतः।।

taṃ cāpyāropyamāṇaṃ tadromamātre'bhyatāḍayat| trailokyavijayī karṇaḥ satve trailokyaviśrutaḥ||

Verse 36

धनुषा सोऽपि निर्धूत इति सर्वे भयाकुलाः। एवं कर्णे विनिर्धूते धनुषा च नृपोत्तमाः।।

dhanuṣā so'pi nirdhūta iti sarve bhayākulāḥ| evaṃ karṇe vinirdhūte dhanuṣā ca nṛpottamāḥ||

Verse 37

चक्षुर्भिरपि नापश्यन्विनम्रमुखपङ्कजाः। दृष्ट्वा कर्णं विनिर्धूतं लोके वीरा नृपोत्तमाः।।

cakṣurbhirapi nāpaśyanvinamramukhapaṅkajāḥ| dṛṣṭvā karṇaṃ vinirdhūtaṃ loke vīrā nṛpottamāḥ||

Verse 38

निराशा धनुरुद्धारे द्रौपदीसंगमेऽपि च।।

nirāśā dhanuruddhāre draupadīsaṃgame'pi ca||

Verse 39

तस्मिंस्तु संभ्रान्तजने समाजे निक्षिप्तवादेषु जनाधिपेषु। कुन्तीसुतो जिष्णुरियेष कर्तुं सज्यं धनुस्तत्सशरं च वीरः।।

tasmiṃstu saṃbhrāntajane samāje nikṣiptavādeṣu janādhipeṣu| kuntīsuto jiṣṇuriyeṣa kartuṃ sajyaṃ dhanustatsaśaraṃ ca vīraḥ||

Verse 40

ततो वरिष्ठः सुरदानवाना- मुदरधीर्वृष्णिकुलप्रवीरः। जहर्ष रामेण स पीड्य हस्तं हस्तंगतां पाण्डुसुतस्य मत्वा।।

tato variṣṭhaḥ suradānavānā- mudaradhīrvṛṣṇikulapravīraḥ| jaharṣa rāmeṇa sa pīḍya hastaṃ hastaṃgatāṃ pāṇḍusutasya matvā||

Verse 41

न जज्ञिरेऽन्ये नृपविप्रमुख्याः संछन्नरूपानथ पाण्डुपुत्रान्। विना हि लोके च यदुप्रवीरौ धौम्यं हि धर्मं सह सोदरांश्च।।

na jajñire'nye nṛpavipramukhyāḥ saṃchannarūpānatha pāṇḍuputrān| vinā hi loke ca yadupravīrau dhaumyaṃ hi dharmaṃ saha sodarāṃśca||