Adhyaya 193

Verse 1

पूर्वोपायैरपि दुस्त्यजप्राणस्य वसिष्ठस्य पुनर्गङ्गापतनादिनापि प्राणत्यागासंभवे आश्रमं प्रत्यागमनम्।। 1 ।। तत्र शक्तिभार्यामदृश्यन्तीनाम्नी गर्भवतीं ज्ञात्वा आत्मघातान्निवर्तनं।। 2 ।। अदृश्यन्त्या सह गच्छन्तं वसिष्ठं भक्षयितुमागतस्य कल्माषपादस्य वसिष्ठेन शापान्मोक्षणं।। 3 ।। सौदासपत्न्या वसिष्ठाद्गर्भसंभवः।। 4 ।। अश्मकनामकपुत्रोत्पत्तिः।। 5 ।। गन्धर्व उवाच। ततो दृष्ट्वाश्रमपदं रहितं तैः सुतैर्मुनिः। निर्जगाम सुदुःखार्तः पुनरप्याश्रमात्ततः।।

pūrvopāyairapi dustyajaprāṇasya vasiṣṭhasya punargaṅgāpatanādināpi prāṇatyāgāsaṃbhave āśramaṃ pratyāgamanam|| 1 || tatra śaktibhāryāmadṛśyantīnāmnī garbhavatīṃ jñātvā ātmaghātānnivartanaṃ|| 2 || adṛśyantyā saha gacchantaṃ vasiṣṭhaṃ bhakṣayitumāgatasya kalmāṣapādasya vasiṣṭhena śāpānmokṣaṇaṃ|| 3 || saudāsapatnyā vasiṣṭhādgarbhasaṃbhavaḥ|| 4 || aśmakanāmakaputrotpattiḥ|| 5 || gandharva uvāca| tato dṛṣṭvāśramapadaṃ rahitaṃ taiḥ sutairmuniḥ| nirjagāma suduḥkhārtaḥ punarapyāśramāttataḥ||

Verse 2

सोऽपश्यत्सरितं पूर्णां प्रावृट्काले नवाम्भसा। वृक्षान्बहुविधान्पार्थ हरन्तीं तीरजान्बहून्।।

so'paśyatsaritaṃ pūrṇāṃ prāvṛṭkāle navāmbhasā| vṛkṣānbahuvidhānpārtha harantīṃ tīrajānbahūn||

Verse 3

अथ चिन्तां समापेदे पुनः कौरवनन्दन। अम्भस्यस्या निमज्जेयमिति दुःखसमन्वितः।।

atha cintāṃ samāpede punaḥ kauravanandana| ambhasyasyā nimajjeyamiti duḥkhasamanvitaḥ||

Verse 4

ततः पाशैस्तदात्मानं गाढं बद्ध्वा महामुनिः। तस्या जले महानद्या निममज्ज सुदुःखितः।।

tataḥ pāśaistadātmānaṃ gāḍhaṃ baddhvā mahāmuniḥ| tasyā jale mahānadyā nimamajja suduḥkhitaḥ||

Verse 5

अथ च्छित्त्वा नदी पाशांस्तस्यारिबलसूदन। स्थलस्थं तमृषिं कृत्वा विपाशं समवासृजत्।।

atha cchittvā nadī pāśāṃstasyāribalasūdana| sthalasthaṃ tamṛṣiṃ kṛtvā vipāśaṃ samavāsṛjat||

Verse 6

उत्ततार ततः पाशैर्विमुक्तः स महानृषिः। विपाशेति च नामास्या नद्याश्चक्रे महानृषिः।।

uttatāra tataḥ pāśairvimuktaḥ sa mahānṛṣiḥ| vipāśeti ca nāmāsyā nadyāścakre mahānṛṣiḥ||

Verse 7

सा विपाशेति विख्याता नदी लोकेषु भारत। ऋषेस्तस्य नरव्याघ्र वचनात्सत्यवादिनः। उत्तीर्य च तदा राजन्दुःखितो भगवानृषिः।।

sā vipāśeti vikhyātā nadī lokeṣu bhārata| ṛṣestasya naravyāghra vacanātsatyavādinaḥ| uttīrya ca tadā rājanduḥkhito bhagavānṛṣiḥ||

Verse 8

शोके बुद्धिं तदा चक्रे न चैकत्र व्यतिष्ठत। सोऽगच्छत्पर्वतांश्चैव सरितश्च सरांसि च।।

śoke buddhiṃ tadā cakre na caikatra vyatiṣṭhata| so'gacchatparvatāṃścaiva saritaśca sarāṃsi ca||

Verse 9

दृष्ट्वा स पुनरेवर्षिर्नदीं हैमवतीं तदा। चण्डग्राहवतीं भीमां तस्याः स्रोतस्यपातयत्।।

dṛṣṭvā sa punarevarṣirnadīṃ haimavatīṃ tadā| caṇḍagrāhavatīṃ bhīmāṃ tasyāḥ srotasyapātayat||

Verse 10

सा तमग्निसं विप्रमनुचिन्त्य सरिद्वरा। शतधा विद्रुता तस्माच्छतद्रुरिति विश्रुता।।

sā tamagnisaṃ vipramanucintya saridvarā| śatadhā vidrutā tasmācchatadruriti viśrutā||

Verse 11

ततः स्थलगतं दृष्ट्वा तत्राप्यात्मानमात्मना। मर्तुं न शक्यमित्युक्त्वा पुवरेवाश्रमं ययौ।।

tataḥ sthalagataṃ dṛṣṭvā tatrāpyātmānamātmanā| martuṃ na śakyamityuktvā puvarevāśramaṃ yayau||

Verse 12

स गत्वा विविधाञ्शैलान्देशान्बहुविधांस्तथा। अदृशन्त्याख्यया वध्वाथाश्रमेनुसृतोऽभवत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि त्रिनवत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 193 ।।

sa gatvā vividhāñśailāndeśānbahuvidhāṃstathā| adṛśantyākhyayā vadhvāthāśramenusṛto'bhavat|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi caitrarathaparvaṇi trinavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 193 ||

Verse 13

अथ शुश्राव संगत्या वेदाध्ययननिःस्वनम्। पृष्ठतः परिपूर्णार्थं षड्मिरङ्गैरलङ्कृतम्।।

atha śuśrāva saṃgatyā vedādhyayananiḥsvanam| pṛṣṭhataḥ paripūrṇārthaṃ ṣaḍmiraṅgairalaṅkṛtam||

Verse 14

अनुव्रजति कोन्वेष मामित्येवाथ सोऽब्रवीत्। अदृश्यन्त्येवमुक्ता वै तं स्नुषा प्रत्यभाषत।।

anuvrajati konveṣa māmityevātha so'bravīt| adṛśyantyevamuktā vai taṃ snuṣā pratyabhāṣata||

Verse 15

शक्तोभार्या महाभाग तपोयुक्ता तपस्विनम्। अहमेकाकिनी चापि त्वया गच्छामि नापरः।।

śaktobhāryā mahābhāga tapoyuktā tapasvinam| ahamekākinī cāpi tvayā gacchāmi nāparaḥ||

Verse 16

वसिष्ठ उवाच। पुत्रि कस्यैष साङ्गस्य वेदस्याध्ययनस्वनः। पुरा साङ्गस्य वेदस्य शक्तेरिव मया श्रुतः।।

vasiṣṭha uvāca| putri kasyaiṣa sāṅgasya vedasyādhyayanasvanaḥ| purā sāṅgasya vedasya śakteriva mayā śrutaḥ||

Verse 17

अदृश्यन्त्युवाच। अयं कुक्षौ समुत्पन्नः शक्तेर्गर्भः सुतस्य ते। समा द्वादश तस्येह वेदानभ्यस्यतो मुने।।

adṛśyantyuvāca| ayaṃ kukṣau samutpannaḥ śaktergarbhaḥ sutasya te| samā dvādaśa tasyeha vedānabhyasyato mune||

Verse 18

गन्धर्व उवाच। एवमुक्तस्तया हृष्टो वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः। अस्ति सन्तानमित्युक्त्वा मृत्योः पार्थ न्यवर्तत।।

gandharva uvāca| evamuktastayā hṛṣṭo vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāgṛṣiḥ| asti santānamityuktvā mṛtyoḥ pārtha nyavartata||

Verse 19

ततः प्रतिनिवृत्तः स तया वध्वा सहानघ। कल्माषपादमासीनं ददर्श विजने वने।।

tataḥ pratinivṛttaḥ sa tayā vadhvā sahānagha| kalmāṣapādamāsīnaṃ dadarśa vijane vane||

Verse 20

स तु दृष्ट्वैव तं राजा क्रुद्ध उत्थाय भारत। आविष्टो रक्षसोग्रेण इयेषात्तुं तदा मुनिम्।।

sa tu dṛṣṭvaiva taṃ rājā kruddha utthāya bhārata| āviṣṭo rakṣasogreṇa iyeṣāttuṃ tadā munim||

Verse 21

अदृश्यन्ती तु तं दृष्ट्वा क्रूरकर्माणमग्रतः। भयसंविग्नया वाचा वसिष्ठमिदमब्रवीत्।।

adṛśyantī tu taṃ dṛṣṭvā krūrakarmāṇamagrataḥ| bhayasaṃvignayā vācā vasiṣṭhamidamabravīt||

Verse 22

असौ मृत्युरिवोग्रेण दण्डेन भगवन्नितः। प्रगृहीतेन काष्ठेन राक्षसोऽभ्येति दारुणः।।

asau mṛtyurivogreṇa daṇḍena bhagavannitaḥ| pragṛhītena kāṣṭhena rākṣaso'bhyeti dāruṇaḥ||

Verse 23

तं निवारयितुं शक्तो नान्योऽस्ति भुवि कश्चन। स्वदृतेऽद्य महाभाग सर्ववेदविदां वर।।

taṃ nivārayituṃ śakto nānyo'sti bhuvi kaścana| svadṛte'dya mahābhāga sarvavedavidāṃ vara||

Verse 24

पाहि मां भगवन्पापादस्माद्दारुणदर्शनात्। राक्षसोऽयमिहात्तुं वै नूनमावां समीहते।।

pāhi māṃ bhagavanpāpādasmāddāruṇadarśanāt| rākṣaso'yamihāttuṃ vai nūnamāvāṃ samīhate||

Verse 25

वसिष्ठ उवाच। माभैः पुत्रि न भेतव्यं राक्षसात्तु कथंचन। नैतद्रक्षो भयं यस्मात्पश्यसि त्वमुपस्थितम्।।

vasiṣṭha uvāca| mābhaiḥ putri na bhetavyaṃ rākṣasāttu kathaṃcana| naitadrakṣo bhayaṃ yasmātpaśyasi tvamupasthitam||

Verse 26

राजा कल्माषपादोऽयं वीर्यवान्प्रथितो भुवि। स एषोऽस्मिन्वनोद्देशे निवसत्यतिभीषणः।।

rājā kalmāṣapādo'yaṃ vīryavānprathito bhuvi| sa eṣo'sminvanoddeśe nivasatyatibhīṣaṇaḥ||

Verse 27

गन्धर्व उवाच। तमापतन्तं संप्रेक्ष्य वसिष्ठो भगवानृषिः। वारयामास तेजस्वी हुङ्कारेणैव भारत।।

gandharva uvāca| tamāpatantaṃ saṃprekṣya vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ| vārayāmāsa tejasvī huṅkāreṇaiva bhārata||

Verse 28

मन्त्रपूतेन च पुनः स तमभ्युक्ष्य वारिणा। मोक्षयामास वै शापात्तस्माद्योगान्नराधिपम्।।

mantrapūtena ca punaḥ sa tamabhyukṣya vāriṇā| mokṣayāmāsa vai śāpāttasmādyogānnarādhipam||

Verse 29

स हि द्वादश वर्षाणि वासिष्ठस्यैव तेजसा। ग्रस्त आसीद्ग्रहेणेव पर्वकाले दिवाकरः।।

sa hi dvādaśa varṣāṇi vāsiṣṭhasyaiva tejasā| grasta āsīdgraheṇeva parvakāle divākaraḥ||

Verse 30

रक्षसा विप्रमुक्तोऽथ स नृपस्तद्वनं महत्। तेजसा रञ्जयामास न्ध्याभ्रमिव भास्करः।।

rakṣasā vipramukto'tha sa nṛpastadvanaṃ mahat| tejasā rañjayāmāsa ndhyābhramiva bhāskaraḥ||

Verse 31

प्रतिलभ्य ततः संज्ञामभिवाद्य कृताञ्जलिः। उवाच नृपतिः काले वसिष्ठमृषिसत्तमम्।।

pratilabhya tataḥ saṃjñāmabhivādya kṛtāñjaliḥ| uvāca nṛpatiḥ kāle vasiṣṭhamṛṣisattamam||

Verse 32

सौदासोऽहं महाभाग याज्यस्ते मुनिसत्तम। अस्मिन्काले यदिष्टं ते ब्रूहि किं करवाणि ते।।

saudāso'haṃ mahābhāga yājyaste munisattama| asminkāle yadiṣṭaṃ te brūhi kiṃ karavāṇi te||

Verse 33

वसिष्ठ उवाच। 1-93-33x वृत्तमेतद्यथाकालं गच्छ राज्यं प्रशाधि वै। ब्राह्मणं तु मनुष्येन्द्र माऽवमंस्थाः कदाचन।।

vasiṣṭha uvāca| 1-93-33x vṛttametadyathākālaṃ gaccha rājyaṃ praśādhi vai| brāhmaṇaṃ tu manuṣyendra mā'vamaṃsthāḥ kadācana||

Verse 34

राजोवाच। नावमंस्ये महाभाग कदाचिद्ब्राह्मणर्षभान्। त्वन्निदेशे स्थितः सम्यक् पूजयिष्याम्यहं द्विजान्।।

rājovāca| nāvamaṃsye mahābhāga kadācidbrāhmaṇarṣabhān| tvannideśe sthitaḥ samyak pūjayiṣyāmyahaṃ dvijān||

Verse 35

इक्ष्वाकूणां च येनाहमनृणः स्यां द्विजोत्तम। तत्त्वत्तः प्राप्तुमिच्छामि सर्ववेदविदां वर।।

ikṣvākūṇāṃ ca yenāhamanṛṇaḥ syāṃ dvijottama| tattvattaḥ prāptumicchāmi sarvavedavidāṃ vara||

Verse 36

अपत्यायेप्सिताय त्वं महिषीं गन्तुमर्हसि। शीलरूपगुणोपेतामिक्ष्वाकुकुलवृद्धये।।

apatyāyepsitāya tvaṃ mahiṣīṃ gantumarhasi| śīlarūpaguṇopetāmikṣvākukulavṛddhaye||

Verse 37

गन्धर्व उवाच। ददानीत्येव तं तत्र राजानं प्रत्युवाच ह। वसिष्ठः परमेष्वासं सत्यसन्धो द्विजोत्तमः।।

gandharva uvāca| dadānītyeva taṃ tatra rājānaṃ pratyuvāca ha| vasiṣṭhaḥ parameṣvāsaṃ satyasandho dvijottamaḥ||

Verse 38

ततः प्रतिययौ काले वसिष्ठः सह तेन वै। ख्यातां पुरीमिमां लोकेष्वयोध्यां मनुजेश्वर।।

tataḥ pratiyayau kāle vasiṣṭhaḥ saha tena vai| khyātāṃ purīmimāṃ lokeṣvayodhyāṃ manujeśvara||

Verse 39

तं प्रजाः प्रतिमोदन्त्यः सर्वाः प्रत्युद्गतास्तदा। विपाप्मानं महात्मानं दिवौकस इवेश्वरम्।।

taṃ prajāḥ pratimodantyaḥ sarvāḥ pratyudgatāstadā| vipāpmānaṃ mahātmānaṃ divaukasa iveśvaram||

Verse 40

सुचिराय मनुष्येन्द्रो नगरीं पुण्यलक्षणाम्। विवेश सहितस्तेन वसिष्ठेन महर्षिणा।।

sucirāya manuṣyendro nagarīṃ puṇyalakṣaṇām| viveśa sahitastena vasiṣṭhena maharṣiṇā||

Verse 41

ददृशुस्तं महीपालमयोध्यावासिनो जनाः। पुरोहितेन सहितं दिवाकरमिवोदितम्।।

dadṛśustaṃ mahīpālamayodhyāvāsino janāḥ| purohitena sahitaṃ divākaramivoditam||

Verse 42

स च तां पूरयामास लक्ष्म्या लक्ष्मीवतां वरः। अयोध्यां व्योम शीतांशुः शरत्काल इवोदितः।।

sa ca tāṃ pūrayāmāsa lakṣmyā lakṣmīvatāṃ varaḥ| ayodhyāṃ vyoma śītāṃśuḥ śaratkāla ivoditaḥ||

Verse 43

संसक्तिमृष्टपन्थानं पताकाध्वजशोभितम्। मनः प्रह्लादयामास तस्य तत्पुरमुत्तमम्।।

saṃsaktimṛṣṭapanthānaṃ patākādhvajaśobhitam| manaḥ prahlādayāmāsa tasya tatpuramuttamam||

Verse 44

तुष्टपुष्टजनाकीर्णा सा पुरी कुरुनन्दन। अशोभत तदा तेन शक्रेणेवामरावती।।

tuṣṭapuṣṭajanākīrṇā sā purī kurunandana| aśobhata tadā tena śakreṇevāmarāvatī||

Verse 45

ततः प्रविष्टे राजर्षौ तस्मिंस्तत्पुरमुत्तमम्। राज्ञस्तस्याज्ञया देवी वसिष्ठमुपचक्रमे।।

tataḥ praviṣṭe rājarṣau tasmiṃstatpuramuttamam| rājñastasyājñayā devī vasiṣṭhamupacakrame||

Verse 46

ऋतावथ महर्षिस्तु संबभूव तया सह। देव्या दिव्येन विधिना वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः।।

ṛtāvatha maharṣistu saṃbabhūva tayā saha| devyā divyena vidhinā vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāgṛṣiḥ||

Verse 47

ततस्तस्यां समुत्पन्ने गर्भे स मुनिसत्तमः। राज्ञाभिवादितस्तेन जगाम मुनिराश्रमम्।।

tatastasyāṃ samutpanne garbhe sa munisattamaḥ| rājñābhivāditastena jagāma munirāśramam||

Verse 48

दीर्घकालेन सा गर्भं सुषुवे न तु तं यदा। तदा देव्यश्मना कुक्षिं निर्बिभेद यशस्विनी।। वध्वा स्नुषया।।

dīrghakālena sā garbhaṃ suṣuve na tu taṃ yadā| tadā devyaśmanā kukṣiṃ nirbibheda yaśasvinī|| vadhvā snuṣayā||

Verse 49

ततो द्वादशमे वर्षे स जज्ञे पुरषर्षभः। अश्मको नाम राजर्षिः पौदन्यं यो न्यवेशयत्।।

tato dvādaśame varṣe sa jajñe puraṣarṣabhaḥ| aśmako nāma rājarṣiḥ paudanyaṃ yo nyaveśayat||