Adhyaya 192

Verse 1

कल्माषपादराजोपाख्याने---वसिष्ठपुत्रेण शक्तिना कल्माषपादं प्रति शापदानं।। 1 ।। पुनरन्येन ब्राह्मणेन च कल्माषपादंप्रति शापदानं।। 2 ।। राक्षसाविष्टेन कल्माषपादेन वसिष्ठपुत्राणां भक्षणं।। 3 ।। पुत्रशोकाभिसंतप्तेन वसिष्ठेन प्राणत्यागार्थं अनेकधा प्रयतनम्।। 4 ।। अर्जुन उवाच। ऋष्योस्तु यत्कृते वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः। बभूव गन्धर्वपते शंस तत्सर्वमेव मे।।

kalmāṣapādarājopākhyāne---vasiṣṭhaputreṇa śaktinā kalmāṣapādaṃ prati śāpadānaṃ|| 1 || punaranyena brāhmaṇena ca kalmāṣapādaṃprati śāpadānaṃ|| 2 || rākṣasāviṣṭena kalmāṣapādena vasiṣṭhaputrāṇāṃ bhakṣaṇaṃ|| 3 || putraśokābhisaṃtaptena vasiṣṭhena prāṇatyāgārthaṃ anekadhā prayatanam|| 4 || arjuna uvāca| ṛṣyostu yatkṛte vairaṃ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ| babhūva gandharvapate śaṃsa tatsarvameva me||

Verse 2

माहात्म्यं च वसिष्ठस्य ब्राह्मण्यं ब्रह्मतेजसः। विश्वामित्रस्य च तथा क्षत्रस्य च महात्मनः।।

māhātmyaṃ ca vasiṣṭhasya brāhmaṇyaṃ brahmatejasaḥ| viśvāmitrasya ca tathā kṣatrasya ca mahātmanaḥ||

Verse 3

न शृण्वानस्त्वहं तृप्तिमुपगच्छामि खेचर। आख्याहि गन्धर्वपते शंस तत्सर्वमेव मे।।

na śṛṇvānastvahaṃ tṛptimupagacchāmi khecara| ākhyāhi gandharvapate śaṃsa tatsarvameva me||

Verse 4

माहात्म्यं च वसिष्ठस्य विश्वामित्रस्य भाषते।।

māhātmyaṃ ca vasiṣṭhasya viśvāmitrasya bhāṣate||

Verse 5

गन्धर्व उवाच। इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं पुण्यमुत्तमम्। पार्थ सर्वेषु लोकेषु विश्रुतं तन्निबोध मे।।

gandharva uvāca| idaṃ vāsiṣṭhamākhyānaṃ purāṇaṃ puṇyamuttamam| pārtha sarveṣu lokeṣu viśrutaṃ tannibodha me||

Verse 6

कल्माषपाद इत्येवं लोके राजा बभूव ह। इक्ष्वाकुवंशजः पार्थ तेजसाऽसदृशो भुवि।।

kalmāṣapāda ityevaṃ loke rājā babhūva ha| ikṣvākuvaṃśajaḥ pārtha tejasā'sadṛśo bhuvi||

Verse 7

स कदाचिद्वनं राजा मृगयां निर्ययौ पुरात्। मृगान्विध्यन्वराहांश्च चचार रिपुमर्दनः।।

sa kadācidvanaṃ rājā mṛgayāṃ niryayau purāt| mṛgānvidhyanvarāhāṃśca cacāra ripumardanaḥ||

Verse 8

तस्मिन्वने महाघोरे खङ्गांश्च बहुशोऽहनत्। हत्वा च सुचिरं श्रान्तो राजा निववृते ततः।।

tasminvane mahāghore khaṅgāṃśca bahuśo'hanat| hatvā ca suciraṃ śrānto rājā nivavṛte tataḥ||

Verse 9

अकामयत्तं याज्यार्थे विश्वामित्रः प्रतापवान्। स तु राजा महात्मानं वासिष्ठमृषिसत्तमम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि द्विनवत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 192 ।।

akāmayattaṃ yājyārthe viśvāmitraḥ pratāpavān| sa tu rājā mahātmānaṃ vāsiṣṭhamṛṣisattamam|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi caitrarathaparvaṇi dvinavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 192 ||

Verse 10

तृषार्तश्च क्षुधार्तश्च एकायनगतः पथि। अपश्यदजितः सङ्ख्ये मुनिं प्रतिमुखागतम्।। याज्यार्थे अयं मम याज्यो भवत्वित्येतदर्थम्।।

tṛṣārtaśca kṣudhārtaśca ekāyanagataḥ pathi| apaśyadajitaḥ saṅkhye muniṃ pratimukhāgatam|| yājyārthe ayaṃ mama yājyo bhavatvityetadartham||

Verse 11

शक्तिं नाम महाभागं वसिष्ठकुलवर्धनम्। ज्येष्ठं पुत्रं पुत्रशताद्वसिष्ठस्य महात्मनः।।

śaktiṃ nāma mahābhāgaṃ vasiṣṭhakulavardhanam| jyeṣṭhaṃ putraṃ putraśatādvasiṣṭhasya mahātmanaḥ||

Verse 12

अपगच्छ पथोऽस्माकमित्येवं पार्थिवोऽब्रवीत्। तथा ऋषिरुवाचैनं सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा।।

apagaccha patho'smākamityevaṃ pārthivo'bravīt| tathā ṛṣiruvācainaṃ sāntvayañślakṣṇayā girā||

Verse 13

मम पन्था महाराज धर्म एष सनातनः। वृद्धभीरुनृपस्नातस्त्रीरोगिवरचक्रिणाम्।।

mama panthā mahārāja dharma eṣa sanātanaḥ| vṛddhabhīrunṛpasnātastrīrogivaracakriṇām||

Verse 14

पन्था देयो नृपैस्तेषामन्यैस्तैस्तस्य भूपतेः। राज्ञा सर्वेषा धर्मेषु देयः पन्था द्विजातये।।

panthā deyo nṛpaisteṣāmanyaistaistasya bhūpateḥ| rājñā sarveṣā dharmeṣu deyaḥ panthā dvijātaye||

Verse 15

एवं परस्परं तौ तु पथोऽर्थं वाक्यमूचतुः। अपसर्पापसर्पेति वागुत्तरमकुर्वताम्।।

evaṃ parasparaṃ tau tu patho'rthaṃ vākyamūcatuḥ| apasarpāpasarpeti vāguttaramakurvatām||

Verse 16

ऋषिस्तु नापचक्राम तस्मिन्धर्मपथे स्थितः। अपि राजा मुनेर्मार्गात्क्रोधान्नापजगाम ह।।

ṛṣistu nāpacakrāma tasmindharmapathe sthitaḥ| api rājā munermārgātkrodhānnāpajagāma ha||

Verse 17

अमुञ्चन्तं तु पन्थानं तमृषिं नृपसत्तमः। जगाम कशया मोहात्तदा राक्षसन्मुनिम्।।

amuñcantaṃ tu panthānaṃ tamṛṣiṃ nṛpasattamaḥ| jagāma kaśayā mohāttadā rākṣasanmunim||

Verse 18

कशाप्रहाराभिहतस्ततः स मुनिसत्तमः। तं शशाप नृपश्रेष्ठं वासिष्ठः क्रोधमूर्च्छितः।।

kaśāprahārābhihatastataḥ sa munisattamaḥ| taṃ śaśāpa nṛpaśreṣṭhaṃ vāsiṣṭhaḥ krodhamūrcchitaḥ||

Verse 19

हंसि राक्षसवद्यस्माद्राजापशद तापसम्। तस्मात्त्वमद्यप्रभृति पुरुषादो भविष्यसि।।

haṃsi rākṣasavadyasmādrājāpaśada tāpasam| tasmāttvamadyaprabhṛti puruṣādo bhaviṣyasi||

Verse 20

मनुष्यपिशिते सक्तश्चरिष्यसि महीमिमाम्। गच्छ राजाधमेत्युक्तः शक्तिना वीर्यशक्तिना।।

manuṣyapiśite saktaścariṣyasi mahīmimām| gaccha rājādhametyuktaḥ śaktinā vīryaśaktinā||

Verse 21

ततो याज्यनिमित्तं तु विश्वामित्रवसिष्ठयोः। वैरमासीत्तदा तं तु विश्वामित्रोऽन्वपद्यत।।

tato yājyanimittaṃ tu viśvāmitravasiṣṭhayoḥ| vairamāsīttadā taṃ tu viśvāmitro'nvapadyata||

Verse 22

तयोर्विवदतोरेवं समीपमुपचक्रमे। ऋषिरुग्रतपाः पार्थ विश्वामित्रः प्रतापवान्।।

tayorvivadatorevaṃ samīpamupacakrame| ṛṣirugratapāḥ pārtha viśvāmitraḥ pratāpavān||

Verse 23

ततः स बुबुधे पश्चात्तमृषिं नृपसत्तमः। ऋषेः पुत्रं वसिष्ठस्य वसिष्ठमिव तेजसा।।

tataḥ sa bubudhe paścāttamṛṣiṃ nṛpasattamaḥ| ṛṣeḥ putraṃ vasiṣṭhasya vasiṣṭhamiva tejasā||

Verse 24

अन्तर्धाय ततोऽत्मानं विश्वामित्रोऽपि भारत। तावुभावतिचक्राम चिकीर्षन्नात्मनः प्रियम्।।

antardhāya tato'tmānaṃ viśvāmitro'pi bhārata| tāvubhāvaticakrāma cikīrṣannātmanaḥ priyam||

Verse 25

स तु शप्तस्तदा तेन शक्तिना वै नृपोत्तमः। जगाम शरणं शक्तिं प्रसादयितुमर्हयन्।।

sa tu śaptastadā tena śaktinā vai nṛpottamaḥ| jagāma śaraṇaṃ śaktiṃ prasādayitumarhayan||

Verse 26

तस्य भावं विदित्वा स नृपतेः कुरुसत्तम। विश्वामित्रस्ततो रक्ष आदिदेश नृपं प्रति।।

tasya bhāvaṃ viditvā sa nṛpateḥ kurusattama| viśvāmitrastato rakṣa ādideśa nṛpaṃ prati||

Verse 27

शापात्तस्य तु विप्रर्षेर्विश्वामित्रस्य चाज्ञया। राक्षसः किङ्करो नाम विवेश नृपतिं तदा।।

śāpāttasya tu viprarṣerviśvāmitrasya cājñayā| rākṣasaḥ kiṅkaro nāma viveśa nṛpatiṃ tadā||

Verse 28

रक्षसा तं गृहीतं तु विदित्वा मुनिसत्तमः। विश्वामित्रोऽप्यपाक्रामत्तस्माद्देशादरिन्दम।।

rakṣasā taṃ gṛhītaṃ tu viditvā munisattamaḥ| viśvāmitro'pyapākrāmattasmāddeśādarindama||

Verse 29

ततः स नृपतिर्विद्वान्रक्षन्नात्मानमात्मना। बलवत्पीड्यमानोऽपि रक्षसान्तर्गतेन ह।।

tataḥ sa nṛpatirvidvānrakṣannātmānamātmanā| balavatpīḍyamāno'pi rakṣasāntargatena ha||

Verse 30

ददर्शाथ द्विजः कश्चिद्राजानं प्रस्थितं वनम्। अयाचत क्षुधापन्नः समांसं भोजनं तदा।।

dadarśātha dvijaḥ kaścidrājānaṃ prasthitaṃ vanam| ayācata kṣudhāpannaḥ samāṃsaṃ bhojanaṃ tadā||

Verse 31

तमुवाचाथ राजर्षिर्द्विजं मित्रसहस्तदा। आस्स्व ब्रह्मंस्त्वमत्रैव मुहूर्तं प्रतिपालयन्।।

tamuvācātha rājarṣirdvijaṃ mitrasahastadā| āssva brahmaṃstvamatraiva muhūrtaṃ pratipālayan||

Verse 32

निवृत्तः प्रतिदास्यामि भोजनं ते यथेप्सितम्। इत्युक्त्वा प्रययौ राजा तस्थौ च द्विजसत्तमः।।

nivṛttaḥ pratidāsyāmi bhojanaṃ te yathepsitam| ityuktvā prayayau rājā tasthau ca dvijasattamaḥ||

Verse 33

ततो राजा परिक्रम्य यथाकामं यथासुखम्। निवृत्तोऽन्तःपुरं पार्थ प्रविवेश महामनाः।।

tato rājā parikramya yathākāmaṃ yathāsukham| nivṛtto'ntaḥpuraṃ pārtha praviveśa mahāmanāḥ||

Verse 34

अन्तर्गतस्तदा राजा श्रुत्वा ब्राह्मणभाषितम्। सोऽन्तःपुरं प्रविश्याथ न सस्मार नराधिपः।।

antargatastadā rājā śrutvā brāhmaṇabhāṣitam| so'ntaḥpuraṃ praviśyātha na sasmāra narādhipaḥ||

Verse 35

ततोऽर्धरात्र उत्थाय सूदमानाय्य सत्वरम्। उवाच राजा संस्मृत्य ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुतम्।।

tato'rdharātra utthāya sūdamānāyya satvaram| uvāca rājā saṃsmṛtya brāhmaṇasya pratiśrutam||

Verse 36

गच्छामुष्मिन्वनोद्देशे ब्राह्मणो मां प्रतीक्षते। अन्नार्थी तं त्वमन्नेन समांसेनोपपादय।।

gacchāmuṣminvanoddeśe brāhmaṇo māṃ pratīkṣate| annārthī taṃ tvamannena samāṃsenopapādaya||

Verse 37

गन्धर्व उवाच। एवमुक्तस्ततः सूदः सोऽनासाद्यामिषं क्वचित्। निवेदयामास तदा तस्मै राज्ञे व्यथान्वितः।।

gandharva uvāca| evamuktastataḥ sūdaḥ so'nāsādyāmiṣaṃ kvacit| nivedayāmāsa tadā tasmai rājñe vyathānvitaḥ||

Verse 38

राजा तु रक्षसाविष्टः सूदमाह गतव्यथः। अप्येनं नरमांसेन भोजयेति पुनः पुनः।।

rājā tu rakṣasāviṣṭaḥ sūdamāha gatavyathaḥ| apyenaṃ naramāṃsena bhojayeti punaḥ punaḥ||

Verse 39

तथेत्युक्त्वा ततः सूदः संस्थानं वध्यघातिनाम्। गत्वाऽऽजहार त्वरितो नरमांसमपेतभीः।।

tathetyuktvā tataḥ sūdaḥ saṃsthānaṃ vadhyaghātinām| gatvā''jahāra tvarito naramāṃsamapetabhīḥ||

Verse 40

एतत्संस्कृत्य विधिवदन्नोपहितमाशु वै। तस्मै प्रादाद्ब्राह्मणाय क्षुधिताय तपस्विने।।

etatsaṃskṛtya vidhivadannopahitamāśu vai| tasmai prādādbrāhmaṇāya kṣudhitāya tapasvine||

Verse 41

स सिद्धचक्षुषा दृष्ट्वा तदन्नं द्विजसत्तमः। अभोज्यमिदमित्याह क्रोधपर्याकुलेक्षणः।।

sa siddhacakṣuṣā dṛṣṭvā tadannaṃ dvijasattamaḥ| abhojyamidamityāha krodhaparyākulekṣaṇaḥ||

Verse 42

ब्राह्मण उवाच। यस्मादभोज्यमन्नं मे ददाति स नृपाधमः।।

brāhmaṇa uvāca| yasmādabhojyamannaṃ me dadāti sa nṛpādhamaḥ||

Verse 43

सक्तो मानुषमांसेषु यथोक्तः शक्तिना पुरा। उद्वेजनीयो भूतानां चरिष्यति महीमिमाम्।।

sakto mānuṣamāṃseṣu yathoktaḥ śaktinā purā| udvejanīyo bhūtānāṃ cariṣyati mahīmimām||

Verse 44

गन्धर्व उवाच। द्विरनुव्याहृते राज्ञः स शापो बलवानभूत्। रक्षोबलसमाविष्टो विसंज्ञश्चाभवन्नृपः।।

gandharva uvāca| dviranuvyāhṛte rājñaḥ sa śāpo balavānabhūt| rakṣobalasamāviṣṭo visaṃjñaścābhavannṛpaḥ||

Verse 45

ततः स नृपतिश्रेष्ठो रक्षसापहृतेन्द्रियः। उवाच शख्तिं तं दृष्ट्वा न चिरादिव भारत।।

tataḥ sa nṛpatiśreṣṭho rakṣasāpahṛtendriyaḥ| uvāca śakhtiṃ taṃ dṛṣṭvā na cirādiva bhārata||

Verse 46

यस्मादसदृशः शापः प्रयुक्तोऽयं मयि त्वया। तस्मात्त्वत्तः प्रवर्तिष्ये खादितुं पुरुषानहम्।।

yasmādasadṛśaḥ śāpaḥ prayukto'yaṃ mayi tvayā| tasmāttvattaḥ pravartiṣye khādituṃ puruṣānaham||

Verse 47

एवमुक्त्वा ततः सद्यस्तं प्राणैर्विप्रयोज्य च। शक्तिं तं भक्षयामास व्याघ्रः पशुमिवेप्सितम्।।

evamuktvā tataḥ sadyastaṃ prāṇairviprayojya ca| śaktiṃ taṃ bhakṣayāmāsa vyāghraḥ paśumivepsitam||

Verse 48

शक्तिनं तु मृतं दृष्ट्वा विश्वामित्रः पुनःपुनः। वसिष्ठस्यैव पुत्रेषु तद्रक्षः संदिदेश ह।।

śaktinaṃ tu mṛtaṃ dṛṣṭvā viśvāmitraḥ punaḥpunaḥ| vasiṣṭhasyaiva putreṣu tadrakṣaḥ saṃdideśa ha||

Verse 49

स ताञ्शक्त्यवरान्पुत्रान्वसिष्ठस्य महात्मनः। भक्षयामास संक्रुद्धः सिंहः क्षुद्रमृगानिव।।

sa tāñśaktyavarānputrānvasiṣṭhasya mahātmanaḥ| bhakṣayāmāsa saṃkruddhaḥ siṃhaḥ kṣudramṛgāniva||

Verse 50

वसिष्ठो घातिताञ्श्रुत्वा विश्वामित्रेण तान्सुतान्। धारयामास तं शोकं महाद्रिरिव मेदिनीम्।।

vasiṣṭho ghātitāñśrutvā viśvāmitreṇa tānsutān| dhārayāmāsa taṃ śokaṃ mahādririva medinīm||

Verse 51

चक्रे चात्मविनाशाय बुद्धिं स मुनिसत्तमः। न त्वेव कौशिकोच्छेदं मेने मतिमतां वरः।।

cakre cātmavināśāya buddhiṃ sa munisattamaḥ| na tveva kauśikocchedaṃ mene matimatāṃ varaḥ||

Verse 52

स मेरुकूटादात्मानं मुमोच भगवानृषिः। गिरेस्तस्य शिलायां तु तूलराशाविवापतत्।। एकायनगतः अतिसंकुचितमार्गे गतः।।

sa merukūṭādātmānaṃ mumoca bhagavānṛṣiḥ| girestasya śilāyāṃ tu tūlarāśāvivāpatat|| ekāyanagataḥ atisaṃkucitamārge gataḥ||

Verse 53

न ममार च पातेन स यदा तेन पाण्डव। तदाग्निमिद्धं भगवान्संविवेश महावने।।

na mamāra ca pātena sa yadā tena pāṇḍava| tadāgnimiddhaṃ bhagavānsaṃviveśa mahāvane||

Verse 54

तं तदा सुसमिद्धोऽपि न ददाह हुताशनः। दीप्यमानोऽप्यमित्रघ्न शीतोऽग्निरभवत्ततः।।

taṃ tadā susamiddho'pi na dadāha hutāśanaḥ| dīpyamāno'pyamitraghna śīto'gnirabhavattataḥ||

Verse 55

स समुद्रमभिप्रेक्ष्य शोकाविष्टो महामुनिः। बद्ध्वा कण्ठे शिलां गुर्वीं निपपात तदाम्भसि।।

sa samudramabhiprekṣya śokāviṣṭo mahāmuniḥ| baddhvā kaṇṭhe śilāṃ gurvīṃ nipapāta tadāmbhasi||

Verse 56

स समुद्रोर्मिवेगेन स्थले न्यस्तो महामुनिः। न ममार यदा विप्रः कथंचित्संशितव्रतः। जगाम स ततः खिन्नः पुनरेवाश्रमं प्रति।।

sa samudrormivegena sthale nyasto mahāmuniḥ| na mamāra yadā vipraḥ kathaṃcitsaṃśitavrataḥ| jagāma sa tataḥ khinnaḥ punarevāśramaṃ prati||