Adhyaya 191

Verse 1

वसिष्ठोपाख्याने---विश्वामित्रस्य वसिष्ठाश्रमाभिगमनं।। 1 ।। वसिष्ठेन विश्वामित्रस्यातिथ्यकरणं।। 2 ।। विश्वामित्रेण वसिष्ठधेनुयाचनं।। 3 ।। वसिष्ठेनादत्ताया धेनोः विश्वामित्रेण बलात्कारेण हरणं।। 4 ।। कुपितया नन्दिन्या सृष्टैः म्लेच्छाद्यैः विश्वामित्रपराजयः।। 5 ।। विश्वामित्रस्य तपसा ब्राह्मण्यप्राप्तिः।। 6 ।। अर्जुन उवाच। किंनिमित्तमभूद्वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः। वसतोराश्रमे दिव्ये शंस नः सर्वमेव तत्।।

vasiṣṭhopākhyāne---viśvāmitrasya vasiṣṭhāśramābhigamanaṃ|| 1 || vasiṣṭhena viśvāmitrasyātithyakaraṇaṃ|| 2 || viśvāmitreṇa vasiṣṭhadhenuyācanaṃ|| 3 || vasiṣṭhenādattāyā dhenoḥ viśvāmitreṇa balātkāreṇa haraṇaṃ|| 4 || kupitayā nandinyā sṛṣṭaiḥ mlecchādyaiḥ viśvāmitraparājayaḥ|| 5 || viśvāmitrasya tapasā brāhmaṇyaprāptiḥ|| 6 || arjuna uvāca| kiṃnimittamabhūdvairaṃ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ| vasatorāśrame divye śaṃsa naḥ sarvameva tat||

Verse 2

गन्धर्व उवाच। इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं परिचक्षते। पार्थ सर्वेषु लोकेषु यथावत्तन्निबोध मे।।

gandharva uvāca| idaṃ vāsiṣṭhamākhyānaṃ purāṇaṃ paricakṣate| pārtha sarveṣu lokeṣu yathāvattannibodha me||

Verse 3

कान्यकुब्जे महानासीत्पार्थिवो भरतर्षभ। गाधीति विश्रुतो लोके कुशिकस्यात्मसंभवः।।

kānyakubje mahānāsītpārthivo bharatarṣabha| gādhīti viśruto loke kuśikasyātmasaṃbhavaḥ||

Verse 4

तस्य धर्मात्मनः पुत्रः समृद्धबलवाहनः। विश्वामित्र इति ख्यतो बभूव रिपुमर्दनः।।

tasya dharmātmanaḥ putraḥ samṛddhabalavāhanaḥ| viśvāmitra iti khyato babhūva ripumardanaḥ||

Verse 5

स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वने। मृगान्विध्यन्वराहांश्च रम्येषु मरुधन्वसु।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वमि एकनवत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 191 ।।

sa cacāra sahāmātyo mṛgayāṃ gahane vane| mṛgānvidhyanvarāhāṃśca ramyeṣu marudhanvasu|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi caitrarathaparvami ekanavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 191 ||

Verse 6

व्यायामकर्शितः सोऽथ मृगलिप्सुः पिपासितः। आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रमं प्रति।।

vyāyāmakarśitaḥ so'tha mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ| ājagāma naraśreṣṭha vasiṣṭhasyāśramaṃ prati||

Verse 7

तमागतमभिप्रेक्ष्य वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः। विश्वामित्रं नरश्रेष्ठं प्रतिजग्राह पूजया।।

tamāgatamabhiprekṣya vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāgṛṣiḥ| viśvāmitraṃ naraśreṣṭhaṃ pratijagrāha pūjayā||

Verse 8

पाद्यार्घ्याचमनीचैस्तं स्वागतेन च भारत। तथैव परिजग्राह वन्येन हविषा तदा।।

pādyārghyācamanīcaistaṃ svāgatena ca bhārata| tathaiva parijagrāha vanyena haviṣā tadā||

Verse 9

तस्याथ कामधुग्धेनुर्वसिष्ठस्य महात्मनः। उक्ता कामान्प्रयच्छेति सा कामान्दुदुहे ततः।।

tasyātha kāmadhugdhenurvasiṣṭhasya mahātmanaḥ| uktā kāmānprayaccheti sā kāmānduduhe tataḥ||

Verse 10

बाष्पाढ्यस्योदनस्यैव राशयः पर्वतोपमाः। निष्ठानानि च सूपांश्च दधिकुल्यास्तथैव च।।

bāṣpāḍhyasyodanasyaiva rāśayaḥ parvatopamāḥ| niṣṭhānāni ca sūpāṃśca dadhikulyāstathaiva ca||

Verse 11

कूपांश्च घृतसंपूर्णान्गौड्यान्नानि सहस्रशः। इक्षून्मधूनि लाजांश्च मैरेयांश्च वरासवान्।।

kūpāṃśca ghṛtasaṃpūrṇāngauḍyānnāni sahasraśaḥ| ikṣūnmadhūni lājāṃśca maireyāṃśca varāsavān||

Verse 12

ग्राम्यारण्याश्चौषधीश्च दुदुहे पय एव च। षड्रसं चामृतनिभं रसायनमनुत्तमम्।।

grāmyāraṇyāścauṣadhīśca duduhe paya eva ca| ṣaḍrasaṃ cāmṛtanibhaṃ rasāyanamanuttamam||

Verse 13

भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि च। लेह्यान्यमृतकल्पानि चोष्याणि च तथार्जुना।।

bhojanīyāni peyāni bhakṣyāṇi vividhāni ca| lehyānyamṛtakalpāni coṣyāṇi ca tathārjunā||

Verse 14

रत्नानि च महार्हाणि वासांसि विविधानि च। तैः कामैः सर्वसंपूर्णैः पूजितश्च महिपतिः।।

ratnāni ca mahārhāṇi vāsāṃsi vividhāni ca| taiḥ kāmaiḥ sarvasaṃpūrṇaiḥ pūjitaśca mahipatiḥ||

Verse 15

सामात्यः सबलश्चैव तुतोष स भृशं तदा। षडुन्नतां सुपार्श्वोरुं पृथुपञ्चसमावृताम्।।

sāmātyaḥ sabalaścaiva tutoṣa sa bhṛśaṃ tadā| ṣaḍunnatāṃ supārśvoruṃ pṛthupañcasamāvṛtām||

Verse 16

मण्डूकनेत्रां स्वाकारां पीनोधसमनिन्दिताम्। सुवालघिं शङ्कुकर्णां चारुशृङ्गां मनोरमाम्।।

maṇḍūkanetrāṃ svākārāṃ pīnodhasamaninditām| suvālaghiṃ śaṅkukarṇāṃ cāruśṛṅgāṃ manoramām||

Verse 17

पुष्टायतशिरोग्रीवां विस्मितः सोऽभिवीक्ष्यताम्। अभिनन्द्य स तां राजा नन्दिनीं गाधिनन्दनः।।

puṣṭāyataśirogrīvāṃ vismitaḥ so'bhivīkṣyatām| abhinandya sa tāṃ rājā nandinīṃ gādhinandanaḥ||

Verse 18

अब्रवीच्च भृशं तुष्टः स राजा तमृषिं तदा। अर्बुदेन गवां ब्रह्मन्मम राज्येन वा पुनः।।

abravīcca bhṛśaṃ tuṣṭaḥ sa rājā tamṛṣiṃ tadā| arbudena gavāṃ brahmanmama rājyena vā punaḥ||

Verse 19

नन्दिनीं संप्रयच्छस्व भुङ्क्ष्व राज्यं महामुने। वसिष्ठ उवाच। देवतातिथिपित्रर्थं याज्यार्थं च पयस्विनी।।

nandinīṃ saṃprayacchasva bhuṅkṣva rājyaṃ mahāmune| vasiṣṭha uvāca| devatātithipitrarthaṃ yājyārthaṃ ca payasvinī||

Verse 20

अदेया नन्दिनीयं वै राज्येनापि तवानघ। विश्वामित्र उवाच। रत्नं हि भगवन्नेतद्रत्नहारी च पार्थिवः। क्षत्रियोऽहं भवान्विप्रस्तपःस्वाध्यायसाधनः।।

adeyā nandinīyaṃ vai rājyenāpi tavānagha| viśvāmitra uvāca| ratnaṃ hi bhagavannetadratnahārī ca pārthivaḥ| kṣatriyo'haṃ bhavānviprastapaḥsvādhyāyasādhanaḥ||

Verse 21

ब्राह्णेषु कुतो वीर्यं प्रशान्तेषु धृतात्मसु। अर्बुदेन गवां यस्त्वं न ददासि ममेप्सितम्।।

brāhṇeṣu kuto vīryaṃ praśānteṣu dhṛtātmasu| arbudena gavāṃ yastvaṃ na dadāsi mamepsitam||

Verse 22

स्वधर्मं न प्रहास्यामि नेष्यामि च बलेन गाम्। वसिष्ठ उवाच। बलस्थश्चासि राजा च बाहुवीर्यश्च क्षत्रियः।।

svadharmaṃ na prahāsyāmi neṣyāmi ca balena gām| vasiṣṭha uvāca| balasthaścāsi rājā ca bāhuvīryaśca kṣatriyaḥ||

Verse 23

यथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु मा त्वं विचारय। गन्धर्व उवाच। एवमुक्तस्तथा पार्थ विश्वामित्रो बलादिव।।

yathecchasi tathā kṣipraṃ kuru mā tvaṃ vicāraya| gandharva uvāca| evamuktastathā pārtha viśvāmitro balādiva||

Verse 24

हंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम्। सा तदा ह्रियमाणा च विश्वामित्रबलैर्बलात्। कशादण्डप्रणुदिता काल्यमाना इतस्ततः।।

haṃsacandrapratīkāśāṃ nandinīṃ tāṃ jahāra gām| sā tadā hriyamāṇā ca viśvāmitrabalairbalāt| kaśādaṇḍapraṇuditā kālyamānā itastataḥ||

Verse 25

हंभायमाना कल्याणी वसिष्ठस्याथ नन्दिनी। आगम्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुखी।।

haṃbhāyamānā kalyāṇī vasiṣṭhasyātha nandinī| āgamyābhimukhī pārtha tasthau bhagavadunmukhī||

Verse 26

भृशं च ताड्यमाना वै न जगामाश्रमात्ततः। वसिष्ठ उवाच। शृणोमि ते रवं भद्रे विनदन्त्याः पुनः पुनः।।

bhṛśaṃ ca tāḍyamānā vai na jagāmāśramāttataḥ| vasiṣṭha uvāca| śṛṇomi te ravaṃ bhadre vinadantyāḥ punaḥ punaḥ||

Verse 27

ह्रियसे त्वं बलाद्भद्रे विश्वामित्रेण नन्दिनि। किं कर्तव्यं मया तत्र क्षमावान्ब्राह्मणो ह्यहम्।

hriyase tvaṃ balādbhadre viśvāmitreṇa nandini| kiṃ kartavyaṃ mayā tatra kṣamāvānbrāhmaṇo hyaham|

Verse 28

गन्धर्व उवाच। सा भयान्नन्दिनी तेषां बलानां भरतर्षभ। विश्वामित्रभयोद्विग्ना वसिष्ठं समुपागमत्।।

gandharva uvāca| sā bhayānnandinī teṣāṃ balānāṃ bharatarṣabha| viśvāmitrabhayodvignā vasiṣṭhaṃ samupāgamat||

Verse 29

गौरुवाच। कशाग्रदण्डाभिहतां क्रोशन्तीं मामनाथवत्। विश्वामित्रबलैर्घोरैर्भगवन् किमुपेक्षसे।।

gauruvāca| kaśāgradaṇḍābhihatāṃ krośantīṃ māmanāthavat| viśvāmitrabalairghorairbhagavan kimupekṣase||

Verse 30

गन्धर्व उवाच। एवं तस्यां तदा पार्थ धर्षितायां महामुनिः। न चुक्षुभे तदा धैर्यान्न चचाल धृतव्रतः।।

gandharva uvāca| evaṃ tasyāṃ tadā pārtha dharṣitāyāṃ mahāmuniḥ| na cukṣubhe tadā dhairyānna cacāla dhṛtavrataḥ||

Verse 31

वसिष्ठ उवाच। क्षत्रियाणां बलं तेजो ब्राह्मणानां क्षमा बलम्। क्षमा मां भजते यस्माद्गम्यतां यदि रोचते।।

vasiṣṭha uvāca| kṣatriyāṇāṃ balaṃ tejo brāhmaṇānāṃ kṣamā balam| kṣamā māṃ bhajate yasmādgamyatāṃ yadi rocate||

Verse 32

नन्दिन्युवाच। किं नु त्यक्ताऽस्मि भगवन्यदेवं त्वं प्रभाषसे। अत्यक्ताऽहं त्वया ब्रह्मन्नेतुं शक्या न वै बलात्।।

nandinyuvāca| kiṃ nu tyaktā'smi bhagavanyadevaṃ tvaṃ prabhāṣase| atyaktā'haṃ tvayā brahmannetuṃ śakyā na vai balāt||

Verse 33

वसिष्ठ उवाच। न त्वां त्यजामि कल्याणि स्थीयतां यदि शक्यते। दृढेन दाम्ना बद्ध्वैष वत्सस्ते हियते बलात्।।

vasiṣṭha uvāca| na tvāṃ tyajāmi kalyāṇi sthīyatāṃ yadi śakyate| dṛḍhena dāmnā baddhvaiṣa vatsaste hiyate balāt||

Verse 34

गन्धर्व उवाच। स्थीयतामिति तच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्य पयस्विनी। ऊर्ध्वाञ्चितशिरोग्रीवा प्रबभौ रौद्रदर्शना।।

gandharva uvāca| sthīyatāmiti tacchrutvā vasiṣṭhasya payasvinī| ūrdhvāñcitaśirogrīvā prababhau raudradarśanā||

Verse 35

क्रोधरक्तेक्षणा सा गौर्हंभारवघनस्वना। विश्वामित्रस्य तत्सैन्यं व्यद्रावयत सर्वशः।।

krodharaktekṣaṇā sā gaurhaṃbhāravaghanasvanā| viśvāmitrasya tatsainyaṃ vyadrāvayata sarvaśaḥ||

Verse 36

कशाग्रदण्डाभिहता काल्यमाना ततस्ततः। क्रोधरक्तेक्षणा क्रोधं भूय एव समाददे।।

kaśāgradaṇḍābhihatā kālyamānā tatastataḥ| krodharaktekṣaṇā krodhaṃ bhūya eva samādade||

Verse 37

आदित्य इव मध्याह्ने क्रोधदीप्तवपुर्बभौ। अङ्गारवर्षं मुञ्चन्ती मुहुर्वालधितो महत्।।

āditya iva madhyāhne krodhadīptavapurbabhau| aṅgāravarṣaṃ muñcantī muhurvāladhito mahat||

Verse 38

असृजत्पह्लवान्पुच्छात्प्रस्रवाद्द्राविडाञ्छकान्। योनिदेशाच्च यवानाञ्शकृतः शबरान्बहून्।। मरुधन्वसु मरुसंज्ञकेष्वल्पजलप्रदेशेषु।।

asṛjatpahlavānpucchātprasravāddrāviḍāñchakān| yonideśācca yavānāñśakṛtaḥ śabarānbahūn|| marudhanvasu marusaṃjñakeṣvalpajalapradeśeṣu||

Verse 39

मूत्रतश्चासृजत्कांश्चिच्छबरांश्चैव पार्श्वतः। पौण्ड्रान्किरातान्यवनान्सिंहलान्बर्बरान्खसान्।।

mūtrataścāsṛjatkāṃścicchabarāṃścaiva pārśvataḥ| pauṇḍrānkirātānyavanānsiṃhalānbarbarānkhasān||

Verse 40

चिबुकांश्च पुलिन्दांश्च चीनान्हूणान्सकेरलान्। ससर्ज फेनतः सा गौर्म्लेच्छान्बहुविधानपि।।

cibukāṃśca pulindāṃśca cīnānhūṇānsakeralān| sasarja phenataḥ sā gaurmlecchānbahuvidhānapi||

Verse 41

तैर्विसृष्टैर्महासैन्यैर्नानाम्लेच्छगणैस्तदा। नानावरणसंछन्नैर्नानायुधधरैस्तथा।।

tairvisṛṣṭairmahāsainyairnānāmlecchagaṇaistadā| nānāvaraṇasaṃchannairnānāyudhadharaistathā||

Verse 42

अवाकीर्यत संरब्धैर्विश्वामित्रस्य पश्यतः। एकैकश्च तदा योधः पञ्चभिः सप्तभिर्वृतः।।

avākīryata saṃrabdhairviśvāmitrasya paśyataḥ| ekaikaśca tadā yodhaḥ pañcabhiḥ saptabhirvṛtaḥ||

Verse 43

अस्त्रवर्षेण महता वध्यमानं बलं तदा। प्रभग्नं सर्वतस्त्रस्तं विश्वामित्रस्य पश्यतः।।

astravarṣeṇa mahatā vadhyamānaṃ balaṃ tadā| prabhagnaṃ sarvatastrastaṃ viśvāmitrasya paśyataḥ||

Verse 44

तस्य तच्चतुरङ्गं वै बलं परमदुःसहम्। प्रभग्नं सर्वतो घोरं पयस्विन्या विनिर्जितम्।।

tasya taccaturaṅgaṃ vai balaṃ paramaduḥsaham| prabhagnaṃ sarvato ghoraṃ payasvinyā vinirjitam||

Verse 45

न च प्राणैर्वियुज्यन्ते केचित्तत्रास्य सैनिकाः। विश्वामित्रस्य संक्रुद्धैर्वासिष्ठैर्भरतर्षभ।।

na ca prāṇairviyujyante kecittatrāsya sainikāḥ| viśvāmitrasya saṃkruddhairvāsiṣṭhairbharatarṣabha||

Verse 46

सा गौस्तत्सकलं सैन्यं कालयामास दूरतः। विश्वामित्रस्य तत्सैन्यं काल्यमानं त्रियोजनम्।।

sā gaustatsakalaṃ sainyaṃ kālayāmāsa dūrataḥ| viśvāmitrasya tatsainyaṃ kālyamānaṃ triyojanam||

Verse 47

क्रोशमानं भयोद्विग्नं त्रातारं नाध्यगच्छत। विश्वामित्रस्ततो दृष्ट्वा क्रोधाविष्टः स रोदसी।।

krośamānaṃ bhayodvignaṃ trātāraṃ nādhyagacchata| viśvāmitrastato dṛṣṭvā krodhāviṣṭaḥ sa rodasī||

Verse 48

ववर्ष शरवर्षाणि वसिष्ठे मुनिसत्तमे। घोररूपांश्च नाराचान्क्षुरान्भल्लान्महामुनिः।।

vavarṣa śaravarṣāṇi vasiṣṭhe munisattame| ghorarūpāṃśca nārācānkṣurānbhallānmahāmuniḥ||

Verse 49

विश्वामित्रप्रयुक्तांस्तान्वैणवेन व्यमोचयत्। वसिष्ठस्य तदा दृष्ट्वा कर्मकौशलमाहवे।।

viśvāmitraprayuktāṃstānvaiṇavena vyamocayat| vasiṣṭhasya tadā dṛṣṭvā karmakauśalamāhave||

Verse 50

विश्वामित्रोऽपि कोपेन भूयः शत्रुनिपातनः। दिव्यास्त्रवर्षं तस्मै स प्राहिणोन्मुनये रुषा।।

viśvāmitro'pi kopena bhūyaḥ śatrunipātanaḥ| divyāstravarṣaṃ tasmai sa prāhiṇonmunaye ruṣā||

Verse 51

आग्नेयं वारुणं चैन्द्रं याम्यं वायव्यमेव च। विससर्ज महाभागे वसिष्ठे ब्रह्मणः सुते।।

āgneyaṃ vāruṇaṃ caindraṃ yāmyaṃ vāyavyameva ca| visasarja mahābhāge vasiṣṭhe brahmaṇaḥ sute||

Verse 52

अस्त्राणि सर्वतो ज्वालां विसृजन्ति प्रपेदिरे। युगान्तसमये घोराः पतङ्गस्येव रश्मयः।।

astrāṇi sarvato jvālāṃ visṛjanti prapedire| yugāntasamaye ghorāḥ pataṅgasyeva raśmayaḥ||

Verse 53

वसिष्ठोऽपि महातेजा ब्रह्मशक्तिप्रयुक्तया। यष्ट्या निवारयामास सर्वाण्यस्त्राणि स स्मयन्।।

vasiṣṭho'pi mahātejā brahmaśaktiprayuktayā| yaṣṭyā nivārayāmāsa sarvāṇyastrāṇi sa smayan||

Verse 54

ततस्ते भस्मसाद्भूताः पतन्ति स्म महीतले। अपोह्य दिव्यान्यस्त्राणि वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्।।

tataste bhasmasādbhūtāḥ patanti sma mahītale| apohya divyānyastrāṇi vasiṣṭho vākyamabravīt||

Verse 55

निर्जितोऽसि महाराज दुरात्मन्गाधिनन्दन। यदि तेऽस्ति परं शौर्यं तद्दर्शय मयि स्थिते।।

nirjito'si mahārāja durātmangādhinandana| yadi te'sti paraṃ śauryaṃ taddarśaya mayi sthite||

Verse 56

गन्धर्व उवाच। विश्वामित्रस्तथा चोक्तो वसिष्ठेन नराधिपः। नोवाच किंचिद्व्रीडाढ्यो विद्रावितमहाबलः।।

gandharva uvāca| viśvāmitrastathā cokto vasiṣṭhena narādhipaḥ| novāca kiṃcidvrīḍāḍhyo vidrāvitamahābalaḥ||

Verse 57

दृष्ट्वा तन्महदाश्चर्यं ब्रह्मतेजोभवं तदा। विश्वामित्रः क्षत्रभावान्निर्विण्णो वाक्यमब्रवीत्। धिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम्।।

dṛṣṭvā tanmahadāścaryaṃ brahmatejobhavaṃ tadā| viśvāmitraḥ kṣatrabhāvānnirviṇṇo vākyamabravīt| dhigbalaṃ kṣatriyabalaṃ brahmatejobalaṃ balam||

Verse 58

बलाबले विनिश्चित्य तप एव परं बलम्। गन्धर्व उवाच। स राज्यं स्फीतमुत्सृज्य तां च दीप्तां नृपश्रियम्।।

balābale viniścitya tapa eva paraṃ balam| gandharva uvāca| sa rājyaṃ sphītamutsṛjya tāṃ ca dīptāṃ nṛpaśriyam||

Verse 59

भोगांश्च पृष्ठतः कृत्वा तपस्येव मनो दधे। स गत्वा तपसा सिद्धिं लोकान्विष्टभ्य तेजसा।।

bhogāṃśca pṛṣṭhataḥ kṛtvā tapasyeva mano dadhe| sa gatvā tapasā siddhiṃ lokānviṣṭabhya tejasā||

Verse 60

तताप सर्वान्दीप्तौजा ब्राह्मणत्वमवाप्तवान्। अपिबच्च ततः सोममिन्द्रेण सह कौशिकः।।

tatāpa sarvāndīptaujā brāhmaṇatvamavāptavān| apibacca tataḥ somamindreṇa saha kauśikaḥ||

Verse 61

एवंवीर्यस्तु राजर्षिर्विप्रर्षिः संबभूव ह।।

evaṃvīryastu rājarṣirviprarṣiḥ saṃbabhūva ha||