Adhyaya 19

Verse 1

देवानाममृतपानं।। 1 ।। देवरूपेणामृतं पिबतो राहोः शिरश्छेदनं।। 2 ।। देवदैत्ययोर्युद्धं। तत्र दैत्यपराजयः।। 3 ।। सौतिरुवाच। अथावरणमुख्यानि नानाप्रहरणानि च। प्रगृह्याभ्यद्रवन्देवान्सहिता दैत्यदानवाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि एकोनविंशोऽध्यायः।। 19 ।।

devānāmamṛtapānaṃ|| 1 || devarūpeṇāmṛtaṃ pibato rāhoḥ śiraśchedanaṃ|| 2 || devadaityayoryuddhaṃ| tatra daityaparājayaḥ|| 3 || sautiruvāca| athāvaraṇamukhyāni nānāpraharaṇāni ca| pragṛhyābhyadravandevānsahitā daityadānavāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi ekonaviṃśo'dhyāyaḥ|| 19 ||

Verse 2

ततस्तदमृतं देवो विष्णुरादाय वीर्यवान्। जहार दानवेन्द्रेभ्यो नरेण सहितः प्रभुः।।

tatastadamṛtaṃ devo viṣṇurādāya vīryavān| jahāra dānavendrebhyo nareṇa sahitaḥ prabhuḥ||

Verse 3

ततो देवगणाः सर्वे पपुस्तदमृतं तदा। विष्णोः सकाशात्संप्राप्य संभ्रमे तुमुले सति।। आवरणमुख्यानि कवचाग्र्याणि।।

tato devagaṇāḥ sarve papustadamṛtaṃ tadā| viṣṇoḥ sakāśātsaṃprāpya saṃbhrame tumule sati|| āvaraṇamukhyāni kavacāgryāṇi||

Verse 4

पाययत्यमृतं देवान्हरौ बाहुबलान्नरः। निरोधयति चापेन दूरीकृत्य धनुर्धरान्। ये येऽमृतं पिबन्ति स्म ते ते युद्ध्यन्ति दानवैः;।।

pāyayatyamṛtaṃ devānharau bāhubalānnaraḥ| nirodhayati cāpena dūrīkṛtya dhanurdharān| ye ye'mṛtaṃ pibanti sma te te yuddhyanti dānavaiḥ;||

Verse 5

ततः पिबत्सु तत्कालं देवेष्वमृतमीप्सितम्। राहुर्विबुधरूपेण दानवः प्रापिबत्तदा।।

tataḥ pibatsu tatkālaṃ deveṣvamṛtamīpsitam| rāhurvibudharūpeṇa dānavaḥ prāpibattadā||

Verse 6

तस्य कण्ठमनुप्राप्ते दानवस्यामृते तदा। आख्यातं चन्द्रसूर्याभ्यां सुराणां हितकाम्यया।।

tasya kaṇṭhamanuprāpte dānavasyāmṛte tadā| ākhyātaṃ candrasūryābhyāṃ surāṇāṃ hitakāmyayā||

Verse 7

ततो भगवता तस्य शिरश्छिन्नमलंकृतम्। चक्रायुधेन चक्रेण पिबतोऽमृतमोजसा।।

tato bhagavatā tasya śiraśchinnamalaṃkṛtam| cakrāyudhena cakreṇa pibato'mṛtamojasā||

Verse 8

तच्छैलशृह्गप्रङ्गिमं दानवस्य शिरो महत्। चक्रेणोत्कृत्तमपतच्चालयद्वसुधातलम्।।

tacchailaśṛhgapraṅgimaṃ dānavasya śiro mahat| cakreṇotkṛttamapataccālayadvasudhātalam||

Verse 9

चक्रच्छिन्नं खमुत्पत्य ननादातिभयंकरम्। तत्कबन्धं पपातास्य विस्फुरद्धरणीतले।।

cakracchinnaṃ khamutpatya nanādātibhayaṃkaram| tatkabandhaṃ papātāsya visphuraddharaṇītale||

Verse 10

त्रयोदश सहस्राणि चतुरश्रं समन्ततः। सपर्वतवनद्वीपां दैत्यस्याकम्पयन्महीम्।।

trayodaśa sahasrāṇi caturaśraṃ samantataḥ| saparvatavanadvīpāṃ daityasyākampayanmahīm||

Verse 11

ततो वैरविनिर्बन्धः कृतो राहुमुखेन वै। शाश्वतश्चन्द्रसूर्याभ्यां ग्रसत्यद्यापि चैव तौ।।

tato vairavinirbandhaḥ kṛto rāhumukhena vai| śāśvataścandrasūryābhyāṃ grasatyadyāpi caiva tau||

Verse 12

विहाय भगवांश्चापि स्त्रीरूपमतुलं हरिः। नानाप्रहरणैर्भीमैर्दानवान्तमकम्पयत्।।

vihāya bhagavāṃścāpi strīrūpamatulaṃ hariḥ| nānāpraharaṇairbhīmairdānavāntamakampayat||

Verse 13

ततः प्रवृत्तः संग्रामः समीपे लवणाम्भसः। सुराणामसुराणां च सर्वघोरतरो महान्।।

tataḥ pravṛttaḥ saṃgrāmaḥ samīpe lavaṇāmbhasaḥ| surāṇāmasurāṇāṃ ca sarvaghorataro mahān||

Verse 14

प्रासाश्च विपुलास्तीक्ष्णा न्यपतन्त सहस्रशः। तोमराश्च सुतीक्ष्णाग्राः शस्त्राणि विविधानि च।।

prāsāśca vipulāstīkṣṇā nyapatanta sahasraśaḥ| tomarāśca sutīkṣṇāgrāḥ śastrāṇi vividhāni ca||

Verse 15

ततोऽसुराश्चक्रभिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु। असिशक्तिगदारुग्णा निपेतुर्धरणीतले।।

tato'surāścakrabhinnā vamanto rudhiraṃ bahu| asiśaktigadārugṇā nipeturdharaṇītale||

Verse 16

छिन्नानि पट्टिशैश्चैव शिरांसि युधि दारुणैः। तप्तकाञ्चनमालीनि निपेतुरनिशं तदा।।

chinnāni paṭṭiśaiścaiva śirāṃsi yudhi dāruṇaiḥ| taptakāñcanamālīni nipeturaniśaṃ tadā||

Verse 17

रुधिरेणानुलिप्ताङ्गा निहताश्च महासुराः। अद्रीणामिव कूटानि धातुरक्तानि शेरते।।

rudhireṇānuliptāṅgā nihatāśca mahāsurāḥ| adrīṇāmiva kūṭāni dhāturaktāni śerate||

Verse 18

आहाकारः समभवत्तत्र तत्र सहस्रशः। अन्योन्यंछिन्दतां शस्त्रैरादित्ये लोहितायति।।

āhākāraḥ samabhavattatra tatra sahasraśaḥ| anyonyaṃchindatāṃ śastrairāditye lohitāyati||

Verse 19

परिघैरायसैस्तीक्ष्णैः सन्निकर्षे च मुष्टिभिः। निघ्नतां समरेऽन्योन्यं शब्दो दिवमिवास्पृशत्।।

parighairāyasaistīkṣṇaiḥ sannikarṣe ca muṣṭibhiḥ| nighnatāṃ samare'nyonyaṃ śabdo divamivāspṛśat||

Verse 20

छिन्धिभिन्धि प्रधाव त्वं पातयाभिसरेति च। व्यश्रूयन्त महाघोराः शब्दास्तत्र समन्ततः।।

chindhibhindhi pradhāva tvaṃ pātayābhisareti ca| vyaśrūyanta mahāghorāḥ śabdāstatra samantataḥ||

Verse 21

एवं सुतुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये। नरनारायणौ देवौ समाजग्मतुराहवम्।।

evaṃ sutumule yuddhe vartamāne mahābhaye| naranārāyaṇau devau samājagmaturāhavam||

Verse 22

तत्र दिव्यं धनुर्दृष्ट्वा नरस्य भगवानपि। चिन्तयामास तच्चक्रं विष्णुर्दानवसूदनम्।।

tatra divyaṃ dhanurdṛṣṭvā narasya bhagavānapi| cintayāmāsa taccakraṃ viṣṇurdānavasūdanam||

Verse 23

ततोऽम्बराच्चिन्तितमात्रमागतं महाप्रभं चक्रममित्रतापनम्। विभावसोस्तुल्यमकुण्ठमण्डलं सुदर्शनं संयति भीमदर्शनम्।।

tato'mbarāccintitamātramāgataṃ mahāprabhaṃ cakramamitratāpanam| vibhāvasostulyamakuṇṭhamaṇḍalaṃ sudarśanaṃ saṃyati bhīmadarśanam||

Verse 24

तदागतं ज्वलितहुताशनप्रभं भयंकरं करिकरबाहुरच्युतः। मुमोच वै प्रबलवदुग्रवेगवा- न्महाप्रभं परनगरावदारणम्।।

tadāgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ bhayaṃkaraṃ karikarabāhuracyutaḥ| mumoca vai prabalavadugravegavā- nmahāprabhaṃ paranagarāvadāraṇam||

Verse 25

तदन्तकज्वलनसमानवर्चसं पुनःपुनर्न्यपतत वेगवत्तदा। विदारयद्दितिदनुजान्सहस्रशः करेरितं पुरुषवरेण संयुगे।।

tadantakajvalanasamānavarcasaṃ punaḥpunarnyapatata vegavattadā| vidārayadditidanujānsahasraśaḥ kareritaṃ puruṣavareṇa saṃyuge||

Verse 26

दहत्क्वचिज्ज्वलन इवावलेलिह- त्प्रसह्य तानसुरगणान्न्यकृन्तत। प्रवेरितं वियति मुहुः क्षितौ तथा पपौ रणे रुधिरमथो पिशाचवत्।। संभ्रमे उभयेषाममृतादरे सति। सङ्ग्रामे इति पाठान्तरं।।

dahatkvacijjvalana ivāvaleliha- tprasahya tānasuragaṇānnyakṛntata| praveritaṃ viyati muhuḥ kṣitau tathā papau raṇe rudhiramatho piśācavat|| saṃbhrame ubhayeṣāmamṛtādare sati| saṅgrāme iti pāṭhāntaraṃ||

Verse 27

तथाऽसुरा गिरिभिरदीनचेतसो मुहुर्मुहुः सुरगणमार्दयंस्तदा। महाबला विगलितमेघवर्चसः सहस्रशो गगनमभिप्रपद्यह।। प्रवेरितं प्रेरितं।।

tathā'surā giribhiradīnacetaso muhurmuhuḥ suragaṇamārdayaṃstadā| mahābalā vigalitameghavarcasaḥ sahasraśo gaganamabhiprapadyaha|| praveritaṃ preritaṃ||

Verse 28

अथाम्बराद्भयजननाः प्रपेदिरे सपादपा बहुविधमेघरूपिणः। महाद्रयः परिगलिताग्रसानवः परस्परं द्रुतमभिहत्य सस्वनाः।।

athāmbarādbhayajananāḥ prapedire sapādapā bahuvidhamegharūpiṇaḥ| mahādrayaḥ parigalitāgrasānavaḥ parasparaṃ drutamabhihatya sasvanāḥ||

Verse 29

ततो मही प्रविचलिता सकानना महाद्रिपाताभिहता समन्ततः। परस्परं भृशमभिगर्जतां मुहू रणाजिरे भृशमभिसंप्रवर्तिते।।

tato mahī pravicalitā sakānanā mahādripātābhihatā samantataḥ| parasparaṃ bhṛśamabhigarjatāṃ muhū raṇājire bhṛśamabhisaṃpravartite||

Verse 30

नरस्ततो वरकनकाग्रभूषणै- र्महेषुभिर्गगनपथं समावृणोत्। विदारयन्गिरिशिखराणि पत्रिभि- र्महाभयेऽसुरगणविग्रहे तदा।।

narastato varakanakāgrabhūṣaṇai- rmaheṣubhirgaganapathaṃ samāvṛṇot| vidārayangiriśikharāṇi patribhi- rmahābhaye'suragaṇavigrahe tadā||

Verse 31

ततो महीं लवणजलं च सागरं महासुराः प्रविविशुरर्दिताः सुरैः। वियद्गतं ज्वलितहुताशनप्रभं सुदर्शनं परिकुपितं निशाम्य ते।।

tato mahīṃ lavaṇajalaṃ ca sāgaraṃ mahāsurāḥ praviviśurarditāḥ suraiḥ| viyadgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ sudarśanaṃ parikupitaṃ niśāmya te||

Verse 32

ततः सुरैर्विजयमवाप्य मन्दरः स्वमेव देशं गमितः सुपूजितः। विनाद्य खं दिवमपि चैव सर्वश- स्ततो गताः सलिलधरा यथागतम्।। विगलितमेघाः रिक्तमेघाः।।

tataḥ surairvijayamavāpya mandaraḥ svameva deśaṃ gamitaḥ supūjitaḥ| vinādya khaṃ divamapi caiva sarvaśa- stato gatāḥ saliladharā yathāgatam|| vigalitameghāḥ riktameghāḥ||

Verse 33

ततोऽमृतं सुनिहितमेव चक्रिरे सुराः पुरां मुदमभिगम्य पुष्कलाम्। ददो च तं निधिममृतस्य रक्षितुं किरीटिने बलभिदथामरैः सह।। सलिलधराः अमृतभृतो देवाः।।

tato'mṛtaṃ sunihitameva cakrire surāḥ purāṃ mudamabhigamya puṣkalām| dado ca taṃ nidhimamṛtasya rakṣituṃ kirīṭine balabhidathāmaraiḥ saha|| saliladharāḥ amṛtabhṛto devāḥ||