Adhyaya 18

Verse 1

मोहितैर्दैत्यैर्मोहिन्या अमृतकलशदानम्।। 1 ।। सौतिरुवाच। ततोऽभ्रशिखराकारैर्गिरिशृङ्गैरलंकृतम्। मन्दरं पर्वतवरं लताजालसमाकुलम्।।

mohitairdaityairmohinyā amṛtakalaśadānam|| 1 || sautiruvāca| tato'bhraśikharākārairgiriśṛṅgairalaṃkṛtam| mandaraṃ parvatavaraṃ latājālasamākulam||

Verse 2

नानाविहंगसंघुष्टं नानादंष्ट्रिसमाकुलम्। किंनरैरप्सरोभिश्च देवैरपि च सेवितम्।।

nānāvihaṃgasaṃghuṣṭaṃ nānādaṃṣṭrisamākulam| kiṃnarairapsarobhiśca devairapi ca sevitam||

Verse 3

एकादश सहस्राणि योजनानां समुच्छ्रितम्। अधोभूमेः सहस्रेषु तावत्स्वेव प्रतिष्ठितम्।।

ekādaśa sahasrāṇi yojanānāṃ samucchritam| adhobhūmeḥ sahasreṣu tāvatsveva pratiṣṭhitam||

Verse 4

तमुद्धर्तुमशक्ता वै सर्वे देवगणास्तदा। विष्णुमासीनमभ्येत्य ब्रह्माणं चेदमब्रुवन्।।

tamuddhartumaśaktā vai sarve devagaṇāstadā| viṣṇumāsīnamabhyetya brahmāṇaṃ cedamabruvan||

Verse 5

भवन्तावत्र कुरुतां बुद्धिं नैःश्रेयसीं पराम्। मन्दरोद्धरणे यत्नः क्रियतां च हिताय नः।।

bhavantāvatra kurutāṃ buddhiṃ naiḥśreyasīṃ parām| mandaroddharaṇe yatnaḥ kriyatāṃ ca hitāya naḥ||

Verse 6

सौतिरुवाच। तथेति चाब्रवीद्विष्णुर्ब्रह्मणा सह भार्गव। अचोदयदमेयात्मा फणीन्द्रं पद्मलोचनः।।

sautiruvāca| tatheti cābravīdviṣṇurbrahmaṇā saha bhārgava| acodayadameyātmā phaṇīndraṃ padmalocanaḥ||

Verse 7

ततोऽनन्तः समुत्थाय ब्रह्मणा परिचोदितः। नारायणेन चाप्युक्तस्तस्मिन्कर्मणि वीर्यवान्।।

tato'nantaḥ samutthāya brahmaṇā paricoditaḥ| nārāyaṇena cāpyuktastasminkarmaṇi vīryavān||

Verse 8

अथ पर्वतराजानं तमनन्तो महाबलः। उज्जहार बलाद्ब्रह्मन्सवनं सवनौकसम्।।

atha parvatarājānaṃ tamananto mahābalaḥ| ujjahāra balādbrahmansavanaṃ savanaukasam||

Verse 9

ततस्तेन सुराः सार्धं समुद्रमुपतस्थिरे। तमूचुरमृतस्यार्थे निर्मथिष्यामहे जलम्।।

tatastena surāḥ sārdhaṃ samudramupatasthire| tamūcuramṛtasyārthe nirmathiṣyāmahe jalam||

Verse 10

अपांपतिरथोवाच ममाप्यंशो भवेत्ततः। सोढाऽस्मि विपुलं मर्दं मन्दरभ्रमणादिति।।

apāṃpatirathovāca mamāpyaṃśo bhavettataḥ| soḍhā'smi vipulaṃ mardaṃ mandarabhramaṇāditi||

Verse 11

ऊचुश्च कूर्मराजानमकूपारे सुरासुराः। अधिष्ठानं गिरेरस्य भवान्भवितुमर्हति।। ।। इति श्रीमन्महाबारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि अष्टादशोऽध्यायः।। 18 ।।

ūcuśca kūrmarājānamakūpāre surāsurāḥ| adhiṣṭhānaṃ girerasya bhavānbhavitumarhati|| || iti śrīmanmahābārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi aṣṭādaśo'dhyāyaḥ|| 18 ||

Verse 12

कूर्मेण तु तथेत्युक्त्वा पृष्ठमस्य समर्पितम्। तं शैलं तस्य पृष्ठस्थं वज्रेणेन्द्रोऽभ्यपीडयत्।। अकूपारे समुद्रसमीपे। अधिष्ठानं आधारः।।

kūrmeṇa tu tathetyuktvā pṛṣṭhamasya samarpitam| taṃ śailaṃ tasya pṛṣṭhasthaṃ vajreṇendro'bhyapīḍayat|| akūpāre samudrasamīpe| adhiṣṭhānaṃ ādhāraḥ||

Verse 13

मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा योक्त्रं च वासुकिम्। देवा मथितुमारब्धाः समुद्रं निधिमम्भसाम्। अमृतार्थे पुरा ब्रह्मस्तथैवासुरदानवाः।। तु तथेत्युक्ते पृष्ठे त्वस्य समर्पितः। सशैलस्तस्य चाग्रं वै वज्रेणेन्द्रोऽभ्यपीडयत्। इति पाठान्तरं।।

manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā tathā yoktraṃ ca vāsukim| devā mathitumārabdhāḥ samudraṃ nidhimambhasām| amṛtārthe purā brahmastathaivāsuradānavāḥ|| tu tathetyukte pṛṣṭhe tvasya samarpitaḥ| saśailastasya cāgraṃ vai vajreṇendro'bhyapīḍayat| iti pāṭhāntaraṃ||

Verse 14

एकमन्तमुपाश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराः।। योक्त्रं मन्थनरज्जुम्।।

ekamantamupāśliṣṭā nāgarājño mahāsurāḥ|| yoktraṃ manthanarajjum||

Verse 15

विबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः स्थिताः। अनन्तो भगवान्देवो यतो नारायणः स्थितः।।

vibudhāḥ sahitāḥ sarve yataḥ pucchaṃ tataḥ sthitāḥ| ananto bhagavāndevo yato nārāyaṇaḥ sthitaḥ||

Verse 16

वासुकेरग्रमाश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराः। शिर उत्क्षिप्य नागस्य पुनः पुनरवाक्षिपन्।।

vāsukeragramāśliṣṭā nāgarājño mahāsurāḥ| śira utkṣipya nāgasya punaḥ punaravākṣipan||

Verse 17

वासुकेरथ नागस्य सहसा क्षिप्यतोऽसुरैः। सधूमाः सार्चिषो वाता निष्पेतुरसकृन्मुखात्।।

vāsukeratha nāgasya sahasā kṣipyato'suraiḥ| sadhūmāḥ sārciṣo vātā niṣpeturasakṛnmukhāt||

Verse 18

वासुकेर्मथ्यमानस्य निःसृतेन विषेण च। अभवन्मिश्रितं तोयं तदा भार्गवनन्दन।।

vāsukermathyamānasya niḥsṛtena viṣeṇa ca| abhavanmiśritaṃ toyaṃ tadā bhārgavanandana||

Verse 19

मथनान्मन्दरेणाथ देवदानवबाहुभिः। विषं तीक्ष्णं समुद्भूतं हालाहलमिति श्रुतम्।।

mathanānmandareṇātha devadānavabāhubhiḥ| viṣaṃ tīkṣṇaṃ samudbhūtaṃ hālāhalamiti śrutam||

Verse 20

देवाश्च दानवाश्चैव दग्धाश्चैव विषेण ह। अपाक्रामंस्ततो भीता विषादमगमंस्तदा।।

devāśca dānavāścaiva dagdhāścaiva viṣeṇa ha| apākrāmaṃstato bhītā viṣādamagamaṃstadā||

Verse 21

ब्रह्माणमब्रुवन्देवाः समेत्य मुनिपुंगवैः। मथ्यमानेऽमृते जातं विषं कालानलप्रभम्।।

brahmāṇamabruvandevāḥ sametya munipuṃgavaiḥ| mathyamāne'mṛte jātaṃ viṣaṃ kālānalaprabham||

Verse 22

तेनैव तापिता लोकास्तस्य प्रतिकुरुष्वह। एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दध्यौ लोकेश्वरं हरम्।।

tenaiva tāpitā lokāstasya pratikuruṣvaha| evamuktastadā brahmā dadhyau lokeśvaraṃ haram||

Verse 23

त्र्यक्षं त्रिशूलिनं रुद्रे देवदेवमुमापतिम्। तदाऽथ चिन्तितो देवस्तज्ज्ञात्वा द्रुतमाययौ।।

tryakṣaṃ triśūlinaṃ rudre devadevamumāpatim| tadā'tha cintito devastajjñātvā drutamāyayau||

Verse 24

तस्याथ देवस्तत्सर्वमाचचक्षे प्रजापतिः। तच्छ्रुत्वा दवेदेवेशो लोकस्यास्य हितेप्सया।।

tasyātha devastatsarvamācacakṣe prajāpatiḥ| tacchrutvā davedeveśo lokasyāsya hitepsayā||

Verse 25

अपिबत्तद्विषं रुद्रः कालानलसमप्रभम्। कण्ठे स्थापितवान्देवो लोकानां हितकाम्यया।।

apibattadviṣaṃ rudraḥ kālānalasamaprabham| kaṇṭhe sthāpitavāndevo lokānāṃ hitakāmyayā||

Verse 26

यस्मात्तु नीलता कण्ठे नीलकण्ठस्ततः स्मृतः। पीतमात्रे विषे तत्र रुद्रेणामिततेजसा।।

yasmāttu nīlatā kaṇṭhe nīlakaṇṭhastataḥ smṛtaḥ| pītamātre viṣe tatra rudreṇāmitatejasā||

Verse 27

देवाः प्रीताः पुनर्जग्मुश्चक्रुर्वै कर्म तत्तथा। मथ्यमानेऽमृतस्यार्थे भूयो वै देवदानवैः।।

devāḥ prītāḥ punarjagmuścakrurvai karma tattathā| mathyamāne'mṛtasyārthe bhūyo vai devadānavaiḥ||

Verse 28

वासुकेरथ नागस्य सहसा क्षिप्यतोऽसुरैः। सधूमाः सार्चिषो वाता निष्पेतुरसकृन्मुखात्।।

vāsukeratha nāgasya sahasā kṣipyato'suraiḥ| sadhūmāḥ sārciṣo vātā niṣpeturasakṛnmukhāt||

Verse 29

ते धूमसङ्घाः संभूता मेघसङ्घाः सविद्युतः। अभ्यवर्षन्सुरगणाञ्श्रमसंतापकर्शितान्।।

te dhūmasaṅghāḥ saṃbhūtā meghasaṅghāḥ savidyutaḥ| abhyavarṣansuragaṇāñśramasaṃtāpakarśitān||

Verse 30

तस्माच्च गिरिकूटाग्रात्प्रच्युताः पुष्पवृष्टयः। सुरासुरगणान्सर्वान्समन्तात्समवाकिरन्।।

tasmācca girikūṭāgrātpracyutāḥ puṣpavṛṣṭayaḥ| surāsuragaṇānsarvānsamantātsamavākiran||

Verse 31

बभूवात्र महान्नादो महामेघरवोपमः। उदधेर्मथ्यमानस्य मन्दरेण सुरासुरैः।।

babhūvātra mahānnādo mahāmegharavopamaḥ| udadhermathyamānasya mandareṇa surāsuraiḥ||

Verse 32

तत्र नानाजलचरा विनिष्पिष्टा महाद्रिणा। विलयं समुपाजग्मुः शतशो लवणाम्भसि।।

tatra nānājalacarā viniṣpiṣṭā mahādriṇā| vilayaṃ samupājagmuḥ śataśo lavaṇāmbhasi||

Verse 33

वारुणानि च भूतानि विविधानि महीधरः। पातालतलवासीनि विलयं समुपानयत्।। एकमन्तं एकं प्रदेशं मुखभागम्।।

vāruṇāni ca bhūtāni vividhāni mahīdharaḥ| pātālatalavāsīni vilayaṃ samupānayat|| ekamantaṃ ekaṃ pradeśaṃ mukhabhāgam||

Verse 34

तस्मिंश्च भ्राम्यमाणेऽद्रौ संघृष्यन्तः परस्परम्। न्यपतन्पतगोपेताः पर्वताग्रान्महाद्रुमाः।।

tasmiṃśca bhrāmyamāṇe'drau saṃghṛṣyantaḥ parasparam| nyapatanpatagopetāḥ parvatāgrānmahādrumāḥ||

Verse 35

तेषां संघर्षजश्चाग्निरर्चिर्भिः प्रज्वलन्मुहुः। विद्युद्भिरिव नीलाभ्रमावृणोन्मन्दरं गिरिम्।।

teṣāṃ saṃgharṣajaścāgnirarcirbhiḥ prajvalanmuhuḥ| vidyudbhiriva nīlābhramāvṛṇonmandaraṃ girim||

Verse 36

ददाह कुञ्जरांस्तत्र सिंहांश्चैव विनिर्गतान्। विगतासूनि सर्वाणि सत्त्वानि विविधानि च।।

dadāha kuñjarāṃstatra siṃhāṃścaiva vinirgatān| vigatāsūni sarvāṇi sattvāni vividhāni ca||

Verse 37

तमग्निममरश्रेष्ठः प्रदहन्तमितस्ततः। वारिणा मेघजेनेन्द्रः शमयामास सर्वशः।।

tamagnimamaraśreṣṭhaḥ pradahantamitastataḥ| vāriṇā meghajenendraḥ śamayāmāsa sarvaśaḥ||

Verse 38

ततो नानाविधास्तत्र सुस्रुवुः सागराम्भसि। महाद्रुमाणां निर्यासा बहवश्चौषधीरसाः।।

tato nānāvidhāstatra susruvuḥ sāgarāmbhasi| mahādrumāṇāṃ niryāsā bahavaścauṣadhīrasāḥ||

Verse 39

तेषाममृतवीर्याणां रसानां पयसैव च। अमरत्वं सुरा जग्मुः काञ्चनस्य च निःस्रवात्।।

teṣāmamṛtavīryāṇāṃ rasānāṃ payasaiva ca| amaratvaṃ surā jagmuḥ kāñcanasya ca niḥsravāt||

Verse 40

ततस्तस्य समुद्रस्य तञ्जातमुदकं पयः। रसोत्तमैर्विमिश्रं च ततः क्षीरादभूद्धृतम्।। वारुणानि वरुणलोकस्थानि आप्यांशप्रधानशरीराणि।।

tatastasya samudrasya tañjātamudakaṃ payaḥ| rasottamairvimiśraṃ ca tataḥ kṣīrādabhūddhṛtam|| vāruṇāni varuṇalokasthāni āpyāṃśapradhānaśarīrāṇi||

Verse 41

ततो ब्रह्माणमासीनं देवा वरदमब्रुवन्। श्रान्ताः स्म सुभृशं ब्रह्मन्नोद्भवत्यमृतं च तत्।।

tato brahmāṇamāsīnaṃ devā varadamabruvan| śrāntāḥ sma subhṛśaṃ brahmannodbhavatyamṛtaṃ ca tat||

Verse 42

ऋते नारायणं देवं सर्वेऽन्ये देवदानवाः। चिरारब्धमिदं चापि सागरस्यापि मन्थनम्।।

ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ sarve'nye devadānavāḥ| cirārabdhamidaṃ cāpi sāgarasyāpi manthanam||

Verse 43

ग्लानिरस्मान्समाविष्टा न चात्रामृतमत्थितम्। सौतिरुवाच। देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः।।

glānirasmānsamāviṣṭā na cātrāmṛtamatthitam| sautiruvāca| devānāṃ vacanaṃ śrutvā brahmā lokapitāmahaḥ||

Verse 44

ततो नारायणं देवं वचनं चेदमब्रवीत्। विधत्स्वैषां बलं विष्णो भवानत्र परायणम्।।

tato nārāyaṇaṃ devaṃ vacanaṃ cedamabravīt| vidhatsvaiṣāṃ balaṃ viṣṇo bhavānatra parāyaṇam||

Verse 45

विष्णुरुवाच। बलं ददामि सर्वेषां कर्मैतद्ये समास्थिताः। क्षोभ्यतां कलशः सर्वैमन्दरः परिवर्त्यताम्।।

viṣṇuruvāca| balaṃ dadāmi sarveṣāṃ karmaitadye samāsthitāḥ| kṣobhyatāṃ kalaśaḥ sarvaimandaraḥ parivartyatām||

Verse 46

सौतिरुवाच। नारायणवचः श्रुत्वा बलिनस्ते महोदधेः। तत्पयः सहिता भूयश्चक्रिरे भृशमाकुलम्।।

sautiruvāca| nārāyaṇavacaḥ śrutvā balinaste mahodadheḥ| tatpayaḥ sahitā bhūyaścakrire bhṛśamākulam||

Verse 47

तत्र पूर्वं विषं जातं तद्ब्रह्मवचनाच्छिवः। प्राग्रसल्लोकरक्षार्थं ततो ज्येष्ठा समुत्थिता। कृष्णरूपधरा देवी सर्वाभरणभूषिता।।

tatra pūrvaṃ viṣaṃ jātaṃ tadbrahmavacanācchivaḥ| prāgrasallokarakṣārthaṃ tato jyeṣṭhā samutthitā| kṛṣṇarūpadharā devī sarvābharaṇabhūṣitā||

Verse 48

ततः शतसहस्रांशुर्मथ्यमानात्तु सागरात्। प्रसन्नात्मा समुत्पन्नः सोमः शीतांशुरुज्ज्वलः।।

tataḥ śatasahasrāṃśurmathyamānāttu sāgarāt| prasannātmā samutpannaḥ somaḥ śītāṃśurujjvalaḥ||

Verse 49

श्रीरनन्तरमुत्पन्ना घृतात्पाण्डुरवासिनी। सुरा देवी समुत्पन्ना तुरगः पाण्डुरस्तथा।।

śrīranantaramutpannā ghṛtātpāṇḍuravāsinī| surā devī samutpannā turagaḥ pāṇḍurastathā||

Verse 50

कौस्तुभस्तु मणिर्दिव्य उत्पन्नो घृतसंभवः। मरीचिविकचः श्रीमान्नारायणउरोगतः।। लवणाम्भसि कुतो दुग्धमित्यत आह। तत इति। ततः तेषां निःस्रवं प्राप्य। समुद्रस्य तत्क्षारं उदकं पयः क्षीरं जातम्।।

kaustubhastu maṇirdivya utpanno ghṛtasaṃbhavaḥ| marīcivikacaḥ śrīmānnārāyaṇaurogataḥ|| lavaṇāmbhasi kuto dugdhamityata āha| tata iti| tataḥ teṣāṃ niḥsravaṃ prāpya| samudrasya tatkṣāraṃ udakaṃ payaḥ kṣīraṃ jātam||

Verse 51

श्रीः सुरा चैव सोमश्च तुरगश्च मनोजवः। पारिजातश्च तत्रैव सुरभिश्च महामुने। जज्ञाते तौ तदा ब्रह्मन्सर्वकामफलप्रदौ।।

śrīḥ surā caiva somaśca turagaśca manojavaḥ| pārijātaśca tatraiva surabhiśca mahāmune| jajñāte tau tadā brahmansarvakāmaphalapradau||

Verse 52

ततो जज्ञे महाकायश्चतुर्दन्तो महागजः। कपिला कामवृक्षश्च कौस्तुभश्चाप्सरोगणः। यतो देवास्ततो जग्मुरादित्यपथमाश्रिताः।।

tato jajñe mahākāyaścaturdanto mahāgajaḥ| kapilā kāmavṛkṣaśca kaustubhaścāpsarogaṇaḥ| yato devāstato jagmurādityapathamāśritāḥ||

Verse 53

धन्वन्तरिस्ततो देवो वपुष्मानुदतिष्ठत। श्वेतं कमण्डलुं बिभ्रदमृतं यत्र तिष्ठति।।

dhanvantaristato devo vapuṣmānudatiṣṭhata| śvetaṃ kamaṇḍaluṃ bibhradamṛtaṃ yatra tiṣṭhati||

Verse 54

एतदत्यद्भुतं दृष्ट्वा दानवानां समुत्थितः। अमृतार्थे महान्नादो ममेदमिति जल्पताम्।।

etadatyadbhutaṃ dṛṣṭvā dānavānāṃ samutthitaḥ| amṛtārthe mahānnādo mamedamiti jalpatām||

Verse 55

ततो नारायणो मायां मोहिनीं समुपाश्रितः। स्त्रीरूपमद्भुतं कृत्वा दानवानभिसंश्रितः।। मरीचिविकचः रश्मिभिरुज्ज्वलः। नारायणउरोगत इत्यसन्धिरार्षः।।

tato nārāyaṇo māyāṃ mohinīṃ samupāśritaḥ| strīrūpamadbhutaṃ kṛtvā dānavānabhisaṃśritaḥ|| marīcivikacaḥ raśmibhirujjvalaḥ| nārāyaṇaurogata ityasandhirārṣaḥ||

Verse 56

ततस्तदमृतं तस्यै ददुस्ते मूढचेतसः। स्त्रियै दानवदैतेयाः सर्वे तद्गतमानसाः।।

tatastadamṛtaṃ tasyai daduste mūḍhacetasaḥ| striyai dānavadaiteyāḥ sarve tadgatamānasāḥ||

Verse 57

सा तु नारायणी माया धारयन्ती कमण्डलुम्। आस्यमानेषु दैत्येषु पङ्क्त्या च प्रति दानवैः।।

sā tu nārāyaṇī māyā dhārayantī kamaṇḍalum| āsyamāneṣu daityeṣu paṅktyā ca prati dānavaiḥ||

Verse 58

देवानपाययद्देवी न दैत्यांस्ते च चुक्रुशुः।।

devānapāyayaddevī na daityāṃste ca cukruśuḥ||