Adhyaya 189

Verse 1

पुनरन्तर्हितायां तपत्यां मोहितस्य संवरणस्य समीपे अमात्यादीनामागमनं।। 1 ।। अमात्येनाश्वासितस्य राज्ञः सूर्योपासनसमये वसिष्ठस्यागमनं।। 2 ।। सूर्यसमीपं गत्वा वसिष्ठेनादित्यस्तुतिकरणं।। 3 ।। स्तुत्या तुष्टेन सूर्येण संवरणार्थं वसिष्ठाय तपतीदानं।। 4 ।। तस्मिन्नेव तपतीसंवरणयोर्विवाहः।। 5 ।। तया सह तत्रैव रममाणस्य संवरणस्य राज्ये द्वादशवार्षिक्यनावृष्टिः।। 6 ।। वसिष्ठेनानावृष्टिनिवर्तनं।। 7 ।। तपत्युपाख्यानोपसंहारः।। 8 ।। गन्धर्व उवाच। एवमुक्त्वा ततस्तूर्णं जगामोर्ध्वमनिन्दिता। तपतीतपतीत्येव विललापातुरो नृपः।।

punarantarhitāyāṃ tapatyāṃ mohitasya saṃvaraṇasya samīpe amātyādīnāmāgamanaṃ|| 1 || amātyenāśvāsitasya rājñaḥ sūryopāsanasamaye vasiṣṭhasyāgamanaṃ|| 2 || sūryasamīpaṃ gatvā vasiṣṭhenādityastutikaraṇaṃ|| 3 || stutyā tuṣṭena sūryeṇa saṃvaraṇārthaṃ vasiṣṭhāya tapatīdānaṃ|| 4 || tasminneva tapatīsaṃvaraṇayorvivāhaḥ|| 5 || tayā saha tatraiva ramamāṇasya saṃvaraṇasya rājye dvādaśavārṣikyanāvṛṣṭiḥ|| 6 || vasiṣṭhenānāvṛṣṭinivartanaṃ|| 7 || tapatyupākhyānopasaṃhāraḥ|| 8 || gandharva uvāca| evamuktvā tatastūrṇaṃ jagāmordhvamaninditā| tapatītapatītyeva vilalāpāturo nṛpaḥ||

Verse 2

प्रास्स्वलच्चासकृद्राजा पुनरुत्थाय धावति। धावमानस्तु तपतीमदृष्ट्वैव महीपतिः। स तु राजा पुनर्भूमौ तत्रैव निपपात ह।।

prāssvalaccāsakṛdrājā punarutthāya dhāvati| dhāvamānastu tapatīmadṛṣṭvaiva mahīpatiḥ| sa tu rājā punarbhūmau tatraiva nipapāta ha||

Verse 3

अन्वेषमाणः सबलस्तं राजानं नृपोत्तमम्। अमात्यः सानुयात्रश्च तं ददर्श महावने।।

anveṣamāṇaḥ sabalastaṃ rājānaṃ nṛpottamam| amātyaḥ sānuyātraśca taṃ dadarśa mahāvane||

Verse 4

क्षितौ निपतितं काले शक्रध्वजमिवोच्छ्रितम्। त हि दृष्ट्वा महेष्वासं निरस्तं पतितं भुवि।।

kṣitau nipatitaṃ kāle śakradhvajamivocchritam| ta hi dṛṣṭvā maheṣvāsaṃ nirastaṃ patitaṃ bhuvi||

Verse 5

बभूव सोऽस्य सचिवः संप्रदीप्त इवाग्निना। त्वरया चोपसङ्गम्य स्नेहादागतसंभ्रमः।।

babhūva so'sya sacivaḥ saṃpradīpta ivāgninā| tvarayā copasaṅgamya snehādāgatasaṃbhramaḥ||

Verse 6

तं समुत्थापयामास नृपतिं काममोहितम्। भूतलाद्भूमिपालेशं पितेव पतितं सुतम्।।

taṃ samutthāpayāmāsa nṛpatiṃ kāmamohitam| bhūtalādbhūmipāleśaṃ piteva patitaṃ sutam||

Verse 7

प्रज्ञया वयसा चैव वृद्धः कीर्त्या नयेन च। अमात्यस्तं समुत्थाप्य बभूव विगतज्वरः।।

prajñayā vayasā caiva vṛddhaḥ kīrtyā nayena ca| amātyastaṃ samutthāpya babhūva vigatajvaraḥ||

Verse 8

उवाच चैनं कल्याण्या वाचा मधुरयोत्थिम्। मा भैर्मनुजशार्दूल भद्रमस्तु तवानघ।।

uvāca cainaṃ kalyāṇyā vācā madhurayotthim| mā bhairmanujaśārdūla bhadramastu tavānagha||

Verse 9

क्षुत्पिपासापरिश्रान्तं तर्कयामास वै नृपम्। पतितं पातनं सङ्ख्ये शात्रवाणां महीतले।।

kṣutpipāsāpariśrāntaṃ tarkayāmāsa vai nṛpam| patitaṃ pātanaṃ saṅkhye śātravāṇāṃ mahītale||

Verse 10

वारिणा च सुशीतेन शिरस्तस्याभ्यषेचयत्। अस्पृशन्मुकुटं राज्ञः पुण्डरीकसुगन्धिना।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि एकोननवत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 189 ।।

vāriṇā ca suśītena śirastasyābhyaṣecayat| aspṛśanmukuṭaṃ rājñaḥ puṇḍarīkasugandhinā|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi caitrarathaparvaṇi ekonanavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 189 ||

Verse 11

ततः प्रत्यागतप्राणस्तद्बलं बलवान्नृपः। सर्वं विसर्जयामास तमेकं सचिवं विना।।

tataḥ pratyāgataprāṇastadbalaṃ balavānnṛpaḥ| sarvaṃ visarjayāmāsa tamekaṃ sacivaṃ vinā||

Verse 12

ततस्तस्याज्ञया राज्ञो विप्रतस्थे महद्बलम्। स तु राजा गिरिप्रस्थे तस्मिन्पुनरुपाविशत्।।

tatastasyājñayā rājño vipratasthe mahadbalam| sa tu rājā giriprasthe tasminpunarupāviśat||

Verse 13

ततस्तस्मिन् गिरिवरे शुचिर्भूत्वा कृताञ्जलिः। आरिराधयिषुः सूर्यं तस्थावूर्ध्वमुखः क्षितौ।।

tatastasmin girivare śucirbhūtvā kṛtāñjaliḥ| ārirādhayiṣuḥ sūryaṃ tasthāvūrdhvamukhaḥ kṣitau||

Verse 14

जगाम मनसा चैव वसिष्ठमृषिसत्तमम्। पुरोहितममित्रघ्नं तदा संवरणो नृपः।।

jagāma manasā caiva vasiṣṭhamṛṣisattamam| purohitamamitraghnaṃ tadā saṃvaraṇo nṛpaḥ||

Verse 15

नक्तन्दिनमथैकत्र स्थिते तस्मिञ्जनाधिपे। अथाजगाम विप्रर्षिस्तदा द्वादशमेऽहनि।। मुकुटं तत्स्थानं ललाटम्।।

naktandinamathaikatra sthite tasmiñjanādhipe| athājagāma viprarṣistadā dvādaśame'hani|| mukuṭaṃ tatsthānaṃ lalāṭam||

Verse 16

स विदित्वैव नृपतिं तपत्या हृतमानसम्। दिव्येन विधिना ज्ञात्वा भावितात्मा महानृपिः।। द्वादशमे द्वादशसंख्यया मिते।।

sa viditvaiva nṛpatiṃ tapatyā hṛtamānasam| divyena vidhinā jñātvā bhāvitātmā mahānṛpiḥ|| dvādaśame dvādaśasaṃkhyayā mite||

Verse 17

तथा तु नियतात्मानं तं नृपं मुनिसत्तमः। आबभाषे स धर्मात्मा तस्यैवार्थचिकीर्षया।।

tathā tu niyatātmānaṃ taṃ nṛpaṃ munisattamaḥ| ābabhāṣe sa dharmātmā tasyaivārthacikīrṣayā||

Verse 18

स तस्य मनुजेन्द्रस्य पश्यतो भगवानृषिः। ऊर्ध्वमाचक्रमे द्रष्टुं भास्करं भास्करद्युतिः।।

sa tasya manujendrasya paśyato bhagavānṛṣiḥ| ūrdhvamācakrame draṣṭuṃ bhāskaraṃ bhāskaradyutiḥ||

Verse 19

योजनानां तु नियुतं क्षणाद्गत्वा तपोधनः। सहस्रांशुं ततो विप्रः कृताञ्जलिरुपस्थितः। वसिष्ठोहमिति प्रीत्या स चात्मानं न्यवेदयत्।।

yojanānāṃ tu niyutaṃ kṣaṇādgatvā tapodhanaḥ| sahasrāṃśuṃ tato vipraḥ kṛtāñjalirupasthitaḥ| vasiṣṭhohamiti prītyā sa cātmānaṃ nyavedayat||

Verse 20

तमुवाच महातेजा विवस्वान्मुनिसत्तमम्। महर्षे स्वागतं तेऽस्तु कथयस्व यथेप्सितम्।।

tamuvāca mahātejā vivasvānmunisattamam| maharṣe svāgataṃ te'stu kathayasva yathepsitam||

Verse 21

यदिच्छसि महाभाग मत्तः प्रवदतां वर। तत्ते दद्यामभिप्रेतं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्।।

yadicchasi mahābhāga mattaḥ pravadatāṃ vara| tatte dadyāmabhipretaṃ yadyapi syātsudurlabham||

Verse 22

एवमुक्तः स तेनर्षिर्वसिष्ठः संस्तुवन्गिरा। प्रणिपत्य विवस्वन्तं भानुमन्तमथाब्रवीत्।।

evamuktaḥ sa tenarṣirvasiṣṭhaḥ saṃstuvangirā| praṇipatya vivasvantaṃ bhānumantamathābravīt||

Verse 23

योजनानां चतुष्षष्टिं निमेषात्त्रिशतं तथा। अश्वैर्गच्छति नित्यं यस्तत्पार्श्वस्थोऽब्रवीदिदम्।।

yojanānāṃ catuṣṣaṣṭiṃ nimeṣāttriśataṃ tathā| aśvairgacchati nityaṃ yastatpārśvastho'bravīdidam||

Verse 24

वसिष्ठ उवाच। अजाय लोकत्रयपावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय। सूर्याय सर्गप्रलयालयाय नमो महाकारुणिकोत्तमाय।।

vasiṣṭha uvāca| ajāya lokatrayapāvanāya bhūtātmane gopataye vṛṣāya| sūryāya sargapralayālayāya namo mahākāruṇikottamāya||

Verse 25

विवस्वते ज्ञानभृतेऽन्तरात्मने जगत्प्रदीपाय जगद्धितैषिणे। स्वयंभुवे दीप्तसहस्रचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नमः।।

vivasvate jñānabhṛte'ntarātmane jagatpradīpāya jagaddhitaiṣiṇe| svayaṃbhuve dīptasahasracakṣuṣe surottamāyāmitatejase namaḥ||

Verse 26

नमः सवित्रे जगदेकचक्षुषे जगत्प्रसूतिस्थितिनाशहेतवे। त्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे विरिञ्चनारायणशङ्करात्मने।।

namaḥ savitre jagadekacakṣuṣe jagatprasūtisthitināśahetave| trayīmayāya triguṇātmadhāriṇe viriñcanārāyaṇaśaṅkarātmane||

Verse 27

सूर्य उवाच। संस्तुतो वरदः सोऽहं वरं वरय सुव्रत। स्तुतिस्त्वयोक्ता भक्तानां जप्येयं वग्दोस्म्यहम्।।

sūrya uvāca| saṃstuto varadaḥ so'haṃ varaṃ varaya suvrata| stutistvayoktā bhaktānāṃ japyeyaṃ vagdosmyaham||

Verse 28

वसिष्ठ उवाच। यैषा ते तपती नाम सावित्र्यवरजा सुता। तां त्वां संवरणस्यार्थे वरयामि विभावसो।।

vasiṣṭha uvāca| yaiṣā te tapatī nāma sāvitryavarajā sutā| tāṃ tvāṃ saṃvaraṇasyārthe varayāmi vibhāvaso||

Verse 29

स हि राजा बृहत्कीर्तिर्धर्मार्थविदुदारधीः। युक्तः संवरणो भर्ता दुहितुस्ते विहङ्गम।।

sa hi rājā bṛhatkīrtirdharmārthavidudāradhīḥ| yuktaḥ saṃvaraṇo bhartā duhituste vihaṅgama||

Verse 30

गन्धर्व उवाच। इत्युक्तः स तदा तेन ददानीत्येव निश्चितः। प्रत्यभाषत तं विप्रं प्रतीनन्द्य दिवाकरः।।

gandharva uvāca| ityuktaḥ sa tadā tena dadānītyeva niścitaḥ| pratyabhāṣata taṃ vipraṃ pratīnandya divākaraḥ||

Verse 31

वरः संवरणो राज्ञां त्वमृषीणां वरो मुने। तपती योषितां श्रेष्ठा किमन्यत्रापवर्जनात्।।

varaḥ saṃvaraṇo rājñāṃ tvamṛṣīṇāṃ varo mune| tapatī yoṣitāṃ śreṣṭhā kimanyatrāpavarjanāt||

Verse 32

ततः सर्वानवद्याङ्गीं तपतीं तपनः स्वयम्। ददौ संवरणस्यार्थे वसिष्ठाय महात्मने।।

tataḥ sarvānavadyāṅgīṃ tapatīṃ tapanaḥ svayam| dadau saṃvaraṇasyārthe vasiṣṭhāya mahātmane||

Verse 33

प्रतिजग्राह तां कन्यां महर्षिस्तपतीं तदा। वसिष्ठोऽथ विसृष्टस्तु पुनरेवाजगाम ह।।

pratijagrāha tāṃ kanyāṃ maharṣistapatīṃ tadā| vasiṣṭho'tha visṛṣṭastu punarevājagāma ha||

Verse 34

यत्र विख्यातकीर्तिः स कुरूणामृषभोऽभवत्। स राजा मन्मथाविष्टस्तद्गतेनान्तरात्मना।।

yatra vikhyātakīrtiḥ sa kurūṇāmṛṣabho'bhavat| sa rājā manmathāviṣṭastadgatenāntarātmanā||

Verse 35

दृष्ट्वा च देवकन्यां तां तपतीं चारुहासिनीम्। वसिष्ठेन सहायान्तीं संहृष्टोऽभ्यधिकं बभौ।।

dṛṣṭvā ca devakanyāṃ tāṃ tapatīṃ cāruhāsinīm| vasiṣṭhena sahāyāntīṃ saṃhṛṣṭo'bhyadhikaṃ babhau||

Verse 36

रुरुचे साऽधिकं सुभ्रूरापतन्ती नभस्तलात्। सौदामनीव विभ्रष्टा द्योतयन्ती दिशस्त्विषा।।

ruruce sā'dhikaṃ subhrūrāpatantī nabhastalāt| saudāmanīva vibhraṣṭā dyotayantī diśastviṣā||

Verse 37

कृच्छ्राद्द्वादशरात्रे तु तस्य राज्ञः समाहिते। आजगाम विशुद्धात्मा वसिष्ठो भगवानृषिः।।

kṛcchrāddvādaśarātre tu tasya rājñaḥ samāhite| ājagāma viśuddhātmā vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ||

Verse 38

तपसाऽऽराध्य वरदं देवं गोपतिमीश्वरम्। लेभे संवरणो भार्यां वसिष्ठस्यैव तेजसा।।

tapasā''rādhya varadaṃ devaṃ gopatimīśvaram| lebhe saṃvaraṇo bhāryāṃ vasiṣṭhasyaiva tejasā||

Verse 39

ततस्तस्मिन्गिरिश्रेष्ठे देवगन्धर्वसेविते। जग्राह विधिवत्पाणिं तपत्याः स नरर्षभः।।

tatastasmingiriśreṣṭhe devagandharvasevite| jagrāha vidhivatpāṇiṃ tapatyāḥ sa nararṣabhaḥ||

Verse 40

वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञातस्तस्मिन्नेव धराधरे। सोऽकामयत राजर्षिर्विहर्तुं सह भार्यया।।

vasiṣṭhenābhyanujñātastasminneva dharādhare| so'kāmayata rājarṣirvihartuṃ saha bhāryayā||

Verse 41

ततः पुरे च राष्ट्रे च वनेषूपवनेषु च। आदिदेश महीपालस्तमेव सचिवं तदा।।

tataḥ pure ca rāṣṭre ca vaneṣūpavaneṣu ca| ādideśa mahīpālastameva sacivaṃ tadā||

Verse 42

नृपतिं त्वभ्यनुज्ञाप्य वसिष्ठोऽथापचक्रमे। सोऽथ राजा गिरौ तस्मिन्विजहारामरो यथा।।

nṛpatiṃ tvabhyanujñāpya vasiṣṭho'thāpacakrame| so'tha rājā girau tasminvijahārāmaro yathā||

Verse 43

ततो द्वादशवर्षाणि काननेषु वनेषु च। रेमे तस्मिन्गिरौ राजा तयैव सह भार्यया।।

tato dvādaśavarṣāṇi kānaneṣu vaneṣu ca| reme tasmingirau rājā tayaiva saha bhāryayā||

Verse 44

तस्य राज्ञः पुरे तस्मिन्समा द्वादश सत्तम। न ववर्ष सहस्राक्षो राष्ट्रे चैवास्य भारत।।

tasya rājñaḥ pure tasminsamā dvādaśa sattama| na vavarṣa sahasrākṣo rāṣṭre caivāsya bhārata||

Verse 45

ततस्तस्यामनावृष्ट्यां प्रवृत्तायामरिन्दम। प्रजाः क्षयमुपाजग्मुः सर्वाः सस्थाणुजङ्गमाः।।

tatastasyāmanāvṛṣṭyāṃ pravṛttāyāmarindama| prajāḥ kṣayamupājagmuḥ sarvāḥ sasthāṇujaṅgamāḥ||

Verse 46

तस्मिंस्तथाविधे काले वर्तमाने सुदारुणे। नावश्यायः पपातोर्व्यां ततः सस्यानि नाऽरुहन्।।

tasmiṃstathāvidhe kāle vartamāne sudāruṇe| nāvaśyāyaḥ papātorvyāṃ tataḥ sasyāni nā'ruhan||

Verse 47

ततो विभ्रान्तमनसो जनाः क्षुद्भपीडिताः। गृहाणि संपरित्यज्य बभ्रमुः प्रदिशो दिशः।।

tato vibhrāntamanaso janāḥ kṣudbhapīḍitāḥ| gṛhāṇi saṃparityajya babhramuḥ pradiśo diśaḥ||

Verse 48

ततस्तस्मिन्पुरे राष्ट्रे त्यक्तदारपरिग्रहाः। परस्परममर्यादाः क्षुधार्ता जघ्निरे जनाः।।

tatastasminpure rāṣṭre tyaktadāraparigrahāḥ| parasparamamaryādāḥ kṣudhārtā jaghnire janāḥ||

Verse 49

तत्क्षुधार्तैर्निरानन्दैः शवभूतैस्तथा नरैः। अभवत्प्रेतराजस्य पुरं प्रेतैरिवावृतम्।।

tatkṣudhārtairnirānandaiḥ śavabhūtaistathā naraiḥ| abhavatpretarājasya puraṃ pretairivāvṛtam||

Verse 50

ततस्तत्तादृशं दृष्ट्वा स एव भगवानृषिः। अभ्याद्रवत धर्मात्मा वसिष्ठो मुनिसत्तमः।।

tatastattādṛśaṃ dṛṣṭvā sa eva bhagavānṛṣiḥ| abhyādravata dharmātmā vasiṣṭho munisattamaḥ||

Verse 51

तं च पार्थिवशार्दूलमानयामास तत्पुरम्। तपत्या सहितं राजन्वर्षे द्वादशमे गते। ततः प्रवृष्टस्तत्रासीद्यथापूर्वं सुरारिहा।।

taṃ ca pārthivaśārdūlamānayāmāsa tatpuram| tapatyā sahitaṃ rājanvarṣe dvādaśame gate| tataḥ pravṛṣṭastatrāsīdyathāpūrvaṃ surārihā||

Verse 52

तस्मिन्नृपतिशार्दूले प्रविष्टे नगरं पुनः। प्रववर्ष सहस्राक्षः सस्यानि जनयन्प्रभुः।।

tasminnṛpatiśārdūle praviṣṭe nagaraṃ punaḥ| pravavarṣa sahasrākṣaḥ sasyāni janayanprabhuḥ||

Verse 53

ततः सराष्ट्रं मुमुदे तत्पुरं परया मुदा। तेन पार्थिवमुख्येन भावितं भावितात्मना।।

tataḥ sarāṣṭraṃ mumude tatpuraṃ parayā mudā| tena pārthivamukhyena bhāvitaṃ bhāvitātmanā||

Verse 54

ततो द्वादश वर्षाणि पुनरीजे नराधिपः। तपत्या सहितः पत्न्या यथा शच्या मरुत्पतिः।।

tato dvādaśa varṣāṇi punarīje narādhipaḥ| tapatyā sahitaḥ patnyā yathā śacyā marutpatiḥ||

Verse 55

गन्धर्व उवाच। एवमासीन्महाभागा तपती नाम पौर्विकी। तव वैवस्वती पार्थ तापत्यस्त्वं यया मतः।।

gandharva uvāca| evamāsīnmahābhāgā tapatī nāma paurvikī| tava vaivasvatī pārtha tāpatyastvaṃ yayā mataḥ||

Verse 56

तस्यां संजनयामास कुरुं संवरणो नृपः। तपत्यां तपतां श्रेष्ठ तापत्यस्त्वं ततोऽर्जुन।।

tasyāṃ saṃjanayāmāsa kuruṃ saṃvaraṇo nṛpaḥ| tapatyāṃ tapatāṃ śreṣṭha tāpatyastvaṃ tato'rjuna||